سفر اخير رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه و عضو حزب
اسلامگراي عدالت و توسعه به سرزمينهاي اشغالي بازتاب گسترده اي در
مطبوعات و كشورهاي منطقه داشت .
اين سفر كه به بهانه ميانجيگري تركيه ميان رژيم صهيونيستي و
تشكيلات خودگردان فلسطين انجام شد , بيشترين نفع اقتصادي را براي
صهيونيستهادر برداشت .
در اين سفر كه نخستين ديدار اردوغان در اين سمت به سرزمينهاي
اشغالي بود , همسر نخست وزير تركيه , وزراي صنايع , انرژي , كشاورزي و
دفاع و نيز ده تن از نمايندگان مجلس ويكصد تن از صاحبان صنايع تركيه او
را همراهي كردند.
اردوغان و هيئت همراه در تل آويو با « موشه كستاو » رئيس جمهور ,
آريل شارون نخست وزير , شيمون پرز معاون نخست وزير و سيلوان شالوم
وزير امور خارجه رژيم صهيونيستي ديدار وگفتگو كردند. اردوغان و هيئت
همراه وي همچنين در فلسطين با محمود عباس رئيس و احمد قريع نخست
وزير تشكيلات خودگردان به مذاكره پرداختند.
ديدار اردوغان از فلسطين اشغالي پس از يك دوره تيرگي روابط ميان
تركيه و اسرائيل صورت گرفت . دو طرف در سال 1375 با امضاي يك
توافقنامه همكاري نظامي متعهد شدند مشاركت استراتژيك داشته باشند و
البته اين توافقنامه خشم كشورهاي عرب منطقه و جمهوري اسلامي ايران را
برانگيخت .
پس از ترور شيخ احمد ياسين رهبر روحاني جنبش اسلامي حماس در
فروردين سال 1383 اين اقدام رژيم صهيونيستي توسط رجب طيب
اردوغان كه تازه به نخست وزيري تركيه رسيده بود , محكوم شد و روابط دو
كشور را به چالش كشاند.
دو ماه پس از اين ترور. اردوغان با اعتراض به حمله جنگنده هاي رژيم
صهيونيستي به اردوگاه آوارگان فلسطيني در رفح , اين اقدام را « تروريسم
دولتي » خواند و رژيم صهيونيستي نيز متقابلا از اين موضع گيري تركيه
اظهار تاسف كرد , اما عبدالله گل وزير امور خارجه تركيه در دي ماه سال
گذشته با سفر به سرزمينهاي اشغالي , ضرورت استحكام روابط ميان تركيه
ورژيم صهيونيستي را خاطر نشان كرد و زمينه را براي ديدار اخير اردوغان
از سرزمينهاي اشغالي آماده نمود.
روابط ميان تركيه ورژيم صهيونيستي از اهميت زيادي برخوردار است
زيرا اين رژيم هميشه نگران انزواي خود در منطقه است . اما سفر اردوغان به
سرزمينهاي اشغالي منافعي را نيز براي تركيه در برداشت . اين سفر در واقع
براي ترميم مناسبات ميان تركيه و آمريكا صورت گرفته است . « يالچين
دوغان » مفسر سياسي روزنامه « حريت » كه به همراه اردوغان به سرزمينهاي
اشغالي سفر كرده بود , در گزارشي تحت عنوان « راه واشنگتن از قدس
مي گذرد » نوشت : اردوغان در پي اعمال فشار جرج بوش رئيس جمهور
آمريكا و تجار يهودي الاصل آمريكايي به اسرائيل سفر كرد. اين مفسر ترك
از قول يك ديپلمات اسرائيلي نوشت كه دولت آنكارا ديگر نگران نباشد. در
آينده نزديك كاخ سفيد زمان ديدار اردوغان با جرج بوش را اعلام خواهد
كرد.
اردوغان در دوران اقتدار خود با عنوان اين كه « اسرائيل به ترور دولتي
دست مي زند » به دعوتهاي رژيم صهيونيستي براي سفر به تل آويو همواره
پاسخ منفي داده و بارها تقاضاهاي ديدار مقامهاي صهيونيستي را رد كرده
بود. اما ظاهرا اينبار تحت فشار نظاميان ترك به اسرائيل رفت .
روابط رژيم صهيونيستي و تركيه
دولت تركيه در سال 1327 رژيم غاصب قدس را به رسميت شناخت ,
ليكن به دليل مخالفت جناحهاي داخلي , فشار اعراب , قرار گرفتن شركتهاي
طرف معامله با اسرائيل در ليست سياه و تمايل تركيه به حفظ روابط
اقتصادي و سياسي مطلوب با دولتهاي عرب , روابط خود با اسرائيل را
گسترش نداد.
در پي تجاوز رژيم صهيونيستي در سال 1346 به بخشي ديگر از
سرزمينهاي فلسطين , دولت تركيه عليه تجاوز جديد رژيم صهيونيستي
موضع گيري كرد و سپس به قطعنامه سازمان ملل متحد در خصوص نژاد
پرست بودن رژيم صهيونيستي كه در سال 1353 مطرح شد . راي مثبت داد .
روابط دو كشور به علت موضع گيريهاي تركيه و همچنين عدم تمايل اين
كشور به برقراري روابط سياسي تا دهه 1370 دوران ركود خود را طي كرد و
تركيه روابط مطلوب با اعراب و كشورهاي اسلامي را به داشتن روابط
سياسي و اقتصادي با اسرائيل , ترجيح داد. از اوايل اين دهه با توجه به
تمايل شديد تركيه جهت پيوستن به اتحاديه اروپا وتغيير در سيستم
حكومتي اين كشور , بستر مناسبي جهت نزديكي اسرائيل به اين كشور فراهم
آمد. ليكن منافع ونيازهاي اقتصادي و همچنين ملاحظات سياسي تركيه
اجازه نمي داد كه وارد يك رابطه گسترده با رژيم صهيونيستي شود. با اين
اوصاف كشور تركيه جزو پيشرفته ترين كشورهاي مسلمان نشين در انجام
مراودات سياسي , اقتصادي و اطلاعاتي , با رژيم صهيونيستي بوده است .
پس از طرح استراتژي سازش خاورميانه و مذاكرات ساف ـ تل آويو و
در نهايت تشكيل دولت خودگردان فلسطين روابط تركيه با رژيم
صهيونيستي وارد مرحله جديدي شد. به طوري كه اين كشور بلافاصله پس
از تشكيل دولت فلسطين آن را به رسمت شناخت وبه موازات آن روابط خود
با اسرائيل را گسترش داد . از ابتداي دهه 1370 تا به امروز روابط دو كشور
همواره در حال گسترش بوده و سلطه مطلق نظاميان لائيك بر اركان اصلي
تصميم گيرنده در تركيه نيز مانع از آن بوده كه دولتهاي اسلام گرا در آنكارا از
جمله حكومتهاي اربكان و اردوغان بتوانند روند رو به توسعه مناسبات
آشكار و نهان تركها با صهيونيستها را سد سازند.
بن گورين اولين نخست وزير اسرائيل در سال 1364 ديداري مخفيانه از
تركيه انجام داد. پس از او ايهود باراك نخست وزير سابق اسرائيل اولين مقام
رسمي رژيم صهيونيستي به صورت آشكار در مهر ماه سال 1378 به بهانه
كمك به زلزله زدگان تركيه به اين كشور سفر كرد و با مقامات ترك ديدار
نمود. باراك در اين سفر گفت كه در دوران عثماني و نيز در جنگ جهاني
دوم , تركها هميشه از يهوديان حمايت كرده اند و من به نام ملت يهود از اين
بابت تشكر مي كنم . بلند اجويت نخست وزير وقت تركيه نيز در پاسخ به
حسن اعتماد صهيونيستها گفت كه در طول تاريخ , يهوديان سختي هاي
فراواني كشيده اند و البته در مواقع سختي تركها را در كنار خود ديده اند.
او تاكيد داشت كه بعضي از كشورها از نزديكي تركيه و اسرائيل بي دليل
نگران شده اند و آن را براي امنيت خود يك خطر مي پندارند ولي آنها بايد
توجه داشته باشند كه هدف اتحاد تركيه و اسرائيل صلح است و جنگ در آن
جايي ندارد.
در سالهاي گذشته چيللر و ييلماز نخست وزيران وقت تركيه از اسرائيل
ديدار نموده اند ولي طرف اسرائيلي به علت تحولات سياسي دو كشور
نتوانسته بود به اين ديدارها پاسخ دهد . (2 )
اهداف پنهان و آشكار سفر اردوغان به فلسطين اشغالي
رجب طيب اردوغان پيش از ترك فرودگاه آنكارا به سمت تل آويو در
يك كنفرانس خبري گفت : پيشنهاد تركيه براي ميانجيگري بين اسرائيل و
فلسطين را در ديدارهاي جداگانه خود با آريل شارون نخست وزير اسرائيل و
محمود عباس رئيس دولت خودگردان فلسطين مطرح خواهم
كرد.
نخست وزير تركيه با عنوان اينكه كشورش به تامين صلح در خاورميانه
اهميت قائل است , گفت كه تركيه آماده برگزاري كنفرانسي براي تامين يك
صلح عادلانه و پايدار است .
اين ميانجيگري نه از سوي شارون پذيرفته شد و نه از سوي
محمودعباس . زيرا شارون اعلام كرد كه تركيه در منطقه نقش سياسي ندارد و
حداكثر مي تواند در عرصه اقتصادي به ايفاي نقش بپردازد . (3 ) و سيلوان
شالوم وزير امور خارجه رژيم صهيونيستي نيز به اردوغان يادآوري كرد كه
به جاي ميانجيگري ميان دولت خودگردان و اسرائيل , اين ماموريت را ميان
دول عربي منطقه و اسرائيل انجام دهد. شالوم طي سخناني در راديو اسرائيل
و پيش از ديدار با رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه گفت كه فاصله
بيت المقدس تا رام الله بيشتر از نيم ساعت نيست و دو طرف مي توانند بدون
آنكه نياز به يك كشور خارجي باشد به روند صلح با يكديگر ادامه دهند. با
اين حال شالوم يادآور شد كه تركيه مي تواند در زمينه اقتصادي و بردوستانه
به فلسطينيها كمك كند . (4 )
شارون هم همين اندازه نقش را براي تركيه قائل بود. چرا كه به نظر او
تركيه فقط مي تواند در زمينه طرحهاي اقتصادي پس از خروج نيروهاي
صهيونيستي از نوار غزه كمك كند . (5 )
ميانجيگري تركيه ميان اسرائيل و دولت خودگردان شايد امر محالي
نباشد اما ميانجيگري تركيه ميان اسرائيل و دولتهاي عربي كمي مضحك به
نظر مي رسد چرا كه تركيه خود روابط مستحكمي با اعراب منطقه ندارد كه
بتواند اين نقش را برعهده بگيرد.
موضوع ميانجيگري ميان تركيه و دولت خودگردان حتي از سوي
محمود عباس نيز پذيرفته شد. محمود عباس رئيس دولت خودگردان
فلسطين اين ميانجيگري را منوط به پذيرش آن از سوي رژيم صهيونيستي
دانست و گفت كه در صورت موافقت اسرائيل ما نيز با ميانجيگري تركيه
موافق هستيم . (6 )
اما محمود عباس پيشاپيش از موضع رژيم صهيونيستي اطلاع داشت و
نظر منفي اين رژيم را به خوبي مي دانست . چرا كه اردوغان پيش از سفر به
رام الله از تل آويو بازديد كرده بود و اين پاسخي كاملا ديپلماتيك و منفي به
اين خواسته تركيه بود. اما تمام اين اهداف اعلام شده براي سفر اردوغان به
سرزمينهاي اشغالي مصرف داخلي داشت و براي مقامات تركيه , بيشتر
مسائل اقتصادي و نظامي و نيز بهبود روابط با آمريكا مد نظر بود. چرا كه اگر
موضوع ميانجيگري در ميان بود جاي عبدالله گل وزير امور خارجه تركيه در
اين سفر خالي بود وانگهي هيات يكصد نفره از صاحبان صنايع و سه وزير
اقتصادي و وزير دفاع تركيه نمي توانند نقشي در مذاكرات ميانجيگرانه داشته
باشند.
در آستانه سفر اردوغان به فلسطين اشغالي 9 سازمان غير دولتي تركيه در
بيانيه مشتركي خواهان خودداري رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه از
سفر به اسرائيل شدند. رجايي كوتان رهبر حزب سعادت تركيه سفر اردوغان
به اسرائيل را محكوم كرد و گفت : اين سفر سودي براي منافع ملي ما ندارد.
او گفت كه قرار است در جريان اين سفر موضوع فروش آب رودخانه
« ماناوگات » تركيه به اسرائيل مورد بحث قرار بگيرد و اين بدان معناست كه
شارون دستهاي آلوده به خون فلسطينيان را در رودخانه ماناوگات خواهد
شست 7. آيهان ترك رئيس شعبه انجمن آزادي تركيه در آنكارا هم در سخناني
اعتراض آميز كه در جمع تظاهركنندگان در مخالفت با اين سفر ايراد كرد ,
گفت اردوغان كه پيشتر اسرائيل را به ارتكاب ترور دولتي محكوم كرده
است , اكنون چگونه مي خواهد با مسئولان اين رژيم گفتگو كند 8 همانگونه
كه از قبل هم قابل پيش بيني بود و هيئت همراه اردوغان نيز همين را نشان
مي داد , اين سفر يك سفر سياسي نبود بلكه صرفا با هدف انعقاد قراردادهاي
نظامي و اقتصادي انجام شد , البته منافع سياسي هم براي تركيه داشت .
در اين سفر رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه توافقنامه اي به
ارزش 500 ميليون دلار براي به روز كردن 30 فروند هواپيماي جنگنده
شكاري اف ـ 4 با اسرائيل امضا كرد . رژيم صهيونيستي تاكنون 54 فروند
جنگنده شكاري اف ـ 4 تركيه را به روز كرده است 9.
تركيه همچنين قصد دارد 48 فروند هواپيماي بمب افكن بدون سرنشين
از نوع هارپي ـ 2 كه از راه دور كنترل مي شود از رژيم صهيونيستي خريداري
كند . وزن اين هواپيماها كه قادرند اهدافي را در فاصله 150 كيلومتري هدف
حمله قرار دهند , 135 كيلوگرم و سرعت آنها 185 كيلومتر در ساعت است .
ارزش اين توافقنامه نظامي نيز 200 ميليون دلار برآورد شده
است .
تركيه پيش از سفر اردوغان به فلسطين اشغالي مذاكرات مربوط به انعقاد
قرارداد خريد ده فروند هواپيماي جاسوسي بدون سرنشين كه براي كنترل
تحركات در خارج از مرزها كاربرد دارد را با صنايع نظامي اسرائيل انجام
داده بود كه در اين سفر اين قرارداد بايد نهايي مي شد . 11
حتي وزير دفاع تركيه كه جز هيئت همراه اردوغان بود براي بررسي
جوانب قراردادهاي نظامي با همتاي اسرائيلي خود به مدت دو روز در
اسرائيل باقي ماند تا توافقات نهائي شود.
يكي از منافع سياسي اين سفر براي تركها , حمايت رژيم صهيونيستي از
عضويت تركيه در شوراي امنيت سازمان ملل بود كه اسرائيل اخيرا آن را به
طور رسمي به اطلاع وزارت امورخارجه تركيه رساند. همچنين تركيه
اميدوار است كه با استفاده از نفوذ رژيم صهيونيستي و به واسطه فشارهاي
آمريكا بر اروپائيها , اين قاره را براي پذيرش عضويت اين كشور در اتحاديه
اروپا تحت تاثير قرار دهد. البته دلجوئي از دولت واشنگتن نيز از ديگر
اهداف سياسي اين سفر بود چرا كه تروريست لقب دادن رژيم صهيونيستي
توسط اردوغان در سال گذشته منجر به تيرگي روابط ميان آمريكا و تركيه نيز
شد و سفر اردوغان به آمريكا موكول به سفر وي به تل آويو شده بود طبعا
تركها اميدوارند با انجام سفر خود به سرزمينهاي اشغالي اين روابط عادي
شود البته تركيه با رژيم صهيونيستي و دولت خودگردان فلسطين روابط و
مناسبات دوستانه اي داشته و اتفاقا هر دو طرف نيز در آنكارا سفارتخانه
دارند.
در اين سفر همچنين نخست وزيران تركيه و رژيم صهيونيستي توافق
كردند كه يك خط تلفن مستقيم ميان دفاتر خود داير كنند. شارون هم اينكه
ارتباط مستقيم تلفني با دفاتر رياست جمهوري آمريكا , روسيه , انگليس و
دفتر كميسيون اروپا دارد . (11 )
با اين حال به نظر مي رسد كه هم مقامات آنكارا و هم مقامات
صهيونيست به دلايل خاص خود از گسترش روابط با يكديگر حمايت
مي كنند. تركها براي جلب حمايت اروپائيها از اقداماتي چون مبارزه با
حجاب اسلامي , توسعه لائيسم , تحكيم روابط با اسرائيل و... استقبال
مي كنند. مع الوصف همواره تلاش دارند تا در پيشبرد اين سياست بگونه اي
عمل كنند كه توازن را در مناسبات متقابل با كشورهاي اسلامي از دست
ندهند. صهيونيستها نيز براي بالابردن وزن خويش در پروسه موسوم به
« صلح خاورميانه » , افزايش ضريب توفيق سياسي خود در سرمايه گذاريهاي
سياسي و اطلاعاتي و اقتصادي در شمال عراق , مقابله با انزواي منطقه اي
خود در خاورميانه و البته برخوردار شدن از منافع گسترده اقتصادي مدافع
رابطه با تركيه هستند.
ولي رابطه با اسرائيل موضوعي است كه هر دولتي را در كوتاه مدت يا
دراز مدت متضرر و نزد ملتهاي خود رسوا ساخته است . دولت اردوغان كه
حزبش يك حزب اسلامگرا محسوب مي شود به هيچ وجه برنده اين رابطه
نخواهد بود و فقط ناچار خواهد شد بار سنگين رسوايي حاصل از زدوبند
لائيك ها با صهيونيستها را بردوش خود بكشد.
منابع :
1 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,2,12
2 ـ ديدگاهها و تحليلهاـ ماهنامه دفتر مطالعات سياسي و بين المللي ـ آذر
1378
3 ـ واحد مركزي خبر ـ 1384,2,13
4 ـ واحد مركزي خبر ـ 1384,2,12
5 ـ خبرگزاري فرانسه ـ 1384,2,12
6 ـ واحد مركزي خبر ـ 1384,2,13
7 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,2,11
8 ـ روزنامه الحيات در اينترنت 1384,2,13
9 ـ واحد مركزي خبر به نقل از روزنامه ها آرتص چاپ تل آويو ـ
1384,2,12
10 ـ واحد مركزي خبر به نقل از روزنامه مليت چاپ تركيه ـ
1384,2,13
11 ـ خبرگزاري فرانسه ـ 1384,2,12
سفر اخير اردوغان نخست وزير تركيه به تل آويو , تحت فشار
بوش , تجار يهودي الاصل آمريكا و نظاميان حاكم بر تركيه
صورت گرفت
سلطه نظاميان لائيك بر تركيه همواره مانع از آن بوده كه
دولتهاي اسلام گرا از جمله حكومتهاي اربكان و اردوغان
بتوانند روند روابط آنكارا و تل آويو را سد سازند
وقتي اردوغان در خلال سفر اخير به تل آويو آمادگي كشورش
را براي ميانجي گري در روند موسوم به « صلح خاورميانه »
اعلام كرد , شارون آن را رد كرد و گفت تركيه در منطقه نقش
سياسي ندارد
دولت تركيه به دليل نياز به عضويت در اتحاديه اروپا مجبور
است از رابطه سياسي با رژيم صهيونيستي , مبارزه با حجاب
اسلامي زنان مسلمان ترك و توسعه لائيسم استقبال به عمل
آورد
