مقدمه : خانواده نخستين آموزشگاه و پرورشگاه هر جامعه
است و بهتر از هر نهاد ديگر بعنوان الگوي موثرتر و بهتر در
فرهنگ سازي براي مطالعه ميتواند نقش داشه باشد. زيرا
انديشه ها , رفتارها , باورها و ارزشهاي هر كس نخست در خانواده
شكل مي گيرد. خانواده ميتواند كاركردهاي مختلفي داشته باشد
كه يكي از مهمترين آنها كاركرد فرهنگي و فرهنگ سازي است .
آشنايي كودك با كتاب و كتابخواني از خانواده آغاز ميشود و
رغبت هاي او در خانواده شكل مي گيرد و خانواده اثري عميق و
ژرف بر رفتارها و عادت هاي فرد دارد و بدون شك وظيفه مهم
عادت به مطالعه بايد از خانواده شروع گردد. كتاب فكري مكتوب
و ميراثي پايدار است از اين رو قرآن از طرف خدا به وسيله
پيامبر براي ما فرستاده شده است تا همچون خورشيدي فضاي
زندگي ما را روشن سازد و به ما شور و گرماي زندگي بخشد.
پدران و مادراني كه بطور منظم قرآن را مي خوانند و خواندن آن
را به فرزندان خود آموزش مي دهند اين خانواده در مسير هدايت
و سعادت ابدي قرار مي گيرند زيرا كتابي مثل قرآن و ساير
كتابهاي خوب مثل باران براي رشد كشتزارها و مثل بال براي
اوج و بال زدن مي باشند بدون شك آنان كه پيشرفتهاي گوناگون
حاصل نموده اند از كتابخواني بيگانه نبوده اند. ولي در جامعه ما
وضع كتاب خواني مطلوب نيست زيرا در فرهنگ ما هنوز كتاب
بعنوان يك نياز اساسي مطرح نشده است . اين مشكل ميتواند
ناشي از بيسوادي والدين , اشتغال بيش از حد آنها , وجود انواع
وسايل اطلاع رساني صوتي , تصويري و التكرونيكي و مشكلات
اقتصادي باشد. بهترين موهبت فرهنگي يعني مطالعه از مدرسه و
كلاس شروع نمي شود بلكه دنياي نوشتار و خواندن در خانواده
شكل مي گيرد. زماني كه پدران الگوي شايسته اي براي مطالعه
نيستند بدون شك از فرزندان آنها هم نمي توان چنين انتظاري را
داشت .
يكي ديگر از نهادهاي تاثيرگذار بر فرهنگ مطالعه , مدرسه
است . متاسفانه نظام مدرسه اي ما بيش از حد بر يادگيريهاي
قالبي و بر مطالعه كتابهاي درسي پافشاري مي كند و اغلب
شنيده ايد كه پدر و مادر توصيه مي كنند : « فرزندم سرت توي
درست باشد » . از سوي ديگر دانش آموزان اغلب از خشك بودن ,
پرحجم بودن و غيرواقعي بودن مطالب درسي شكايت دارند.
همين مسائل موجبات تنفر آنها از كتاب و كتابخواني را فراهم
مي كند. همچنين نقش معلمين بعنوان الگو ميتواند تاثيري شگرف
بر فرهنگ كتابخواني داشته باشد و معلمي كه خود به علل مسائل
ديگر مطالعه نمي كند چگونه ميتواند دانش آموزان را به مطالعه
تشويق كند.
امروزه انسان وقت زيادي ندارد كه هر كتابي را بخواند پس
انتخاب كتاب مناسب و خوب و روش صحيح مطالعه كتاب
شرط است .
شايد يكي از علل « كم كتاب خواني » در جامعه ما عدم
آشنايي اوليا و مربيان با فنون و روشهاي كتابخواني سريع تر و
موثرتر باشد. و يكي ديگر از مشكلات امروز ما كمبود وقت
است . پس براي مطالعه مفيد و موثر با توجه به محدوديت زمان
مديريت زمان و استفاده بهينه از زمان و برنامه ريزي صحيح لازم
مي باشد و بدين طريق ميتوان به فرزندان آموخت كه ميتوان از
وقت موجود هم براي مطالعه و هم براي تماشاي تلويزيون و يا
تفريحات ديگر استفاده كرد.
اهميت مطالعه و كتاب خواني : كتاب ابزار انتقال پيام ,
فرهنگ و تمدن از نسلي به نسل ديگر است . كتاب ابزار كمال و
تفكر است . فيلسوف انگليسي فرانسيس بيكن در مقاله تحصيل و
مطالعه مي گويد : « ابتدا مطالعه ذات آدمي را به كمال مي رساند
بعدها خود انسان با تجربه و تمرين به مرحله كمال مي رسد »
« مردم حقه بار مطالعه را حقير مي شمارند , ساده دلان آن را
مي ستايند و تنها خردمندان هستند كه مطالعات خود را بكار
مي بندند » و باز مي گويد كتاب را بخوان تا مايه تامل و سنجش و
انديشيدن تو باشد » .
از اين رو برخي كتابها را بايد چشيد و برخي را بايد بلعيد و
تنها تعداد كمي را بايد خوب جويد و هضم كرد.
رهنمودهايي براي مطالعه مفيدتر و اثربخش تر :
1 ـ براي هر مطالعه هر نوع كتاب درسي يا غيردرسي مديريت
زمان و صرفه جويي در آن و داشتن هدفهاي روشن و مشخص و
برنامه از پيش طراحي شده بعنوان نقشه راه ـ نظم و ترتيب در
انجام امور ـ سرعت عمل در انجام كارها , و پذيرش روش ها و
فنون جديد و موثر ضرورت دارد. در غير اين صورت مطالعه ما
بازدهي نخواهد داشت . منظور از برنامه داشتن اين است كه
بدانيم كدام كتاب پايه و اصلي است و خواندن آن انرژي بيشتري
مي طلبد و كدام كتابها فرعي هستند و بايد بعدا مورد مطالعه قرار
گيرند. مطالعه نبايد تصادفي , گهگاه و هرچند وقت يك بار باشد.
2 ـ براي مطالعه موثرتر و سريعتر بايد روش مطالعه را به
گونه اي طراحي كنيم كه مطالعه ما فعال باشد يعني هنگام مطالعه
از نكات مهم و جالب يادداشت برداري كنيم و يادداشتها را با
ذكر تاريخ به طور منظم طبقه بندي و نگهداري كنيم . زيرا اين
عمل يادگيري و تمركز حواس كمك مي كند.
3 ـ زماني را براي مطالعه انتخاب كنيد كه با نشاط و شاداب
هستند و ميتوانيد تمركز حواس داشته باشيد. براي حفظ تمركز
حواس محيط اطراف شما به هنگام مطالعه بايد كاملا آرام باشد و
صداي راديو تلويزيون و صحبت هاي ديگران افكار و حواس
شما را پريشان نكند. بنابر اين مطالعه در يك محل خاص به
تمركز حواس بيشتر و ايجاد آمادگي ذهني كمك مي كند. در عين
حال شرايط فيزيكي و مكان مطالعه از نظر نور , صدا , هوا , درجه
حرارت مناسب (حدود بيست درجه سانتي گراد) و نظاير آن بايد
مورد توجه قرار گيرد.
4 ـ به حافظه انسان نمي توان تكيه كرد . يادداشت برداري
هنگام مطالعه يا پس از مطالعه يكي از روشهاي مهم براي بالا
بردن ميزان اثربخشي مطالعه است . پس سعي كنيد از مطالب
خوانده شده خود خلاصه برداري كنيد و خلاصه اي از انديشه
خود و ارزيابي مطالب را نيز در دفتري يادداشت كنيد و مطالب
را با فهرست كردن و رعايت تقدم و تاخر با نظمي جديد بنويسيد
كه حضرت پيامبر در اين مورد مي گويد دانش را با نوشتن به بند
بكشيد و نزد خود نگهداريد.
5 ـ براي انتخاب درست كتاب , ابتدا پيش گفتار , مقدمه و
فهرست كتاب را مطالعه كنيد. زيرا معمولا با مطالعه اين قسمتها
ميتوانيد شناختي همه جانبه و برداشتي كلي نسبت به كل كتاب
بدست آوريد و در وقت خود صرفه جويي كنيد. اين گونه مطالعه
مطالعه اجمالي است و از اين طريق ميتوان دريافت كه محتواي
كتاب بايد موضوع مورد نياز شما ارتباط دارد يا خير.
6 ـ هدف از مطالعه يك كتاب نبايد زود تمام كردن كتاب
باشد بلكه خوب تمام كردن كتاب يا خوب خواندن آن مورد نظر
است . زيرا هدف فهميدن و درك مقصود نويسنده است . بديهي
است كيفيت مطالعه بر كميت مطالعه برتري دارد و نظامي گنجوي
دراين باره مي گويد : مي كوش به هر ورق كه خواني تا معني آن
تمام داني .
7 ـ سعي كنيد كتاب ها را در زمينه مورد علاقه خود انتخاب
كنيد. در اين راه ميتوانيد از افراد مطلع , صاحب نظر و كتاب
شناس كمك بگيريد تا بتوانيد با توجه به اولويت ها و تنگناهاي
زماني و فعاليتهاي روزمره كتاب مناسبي را انتخاب كنيد. بنابر
اين از مطالعه كتابهاي متفرقه كه ارتباطي با هدف و نياز شما
ندارد بپرهيزيد. زيرا مطالعه متفرقه , بي برنامه و اتفاقي بازده
چنداني ندارد و بر دامنه دانش تخصصي شما نمي افزايد و به
پاره اي از دانسته هاي سرگردان در ذهن شما تبديل خواهد شد.
8 ـ مطالعه و تفكر لازم و ملزوم يكديگرند . مطالعه وسيله
يادگيري معرفت است و تفكر عامل « ملكه ساختن » آن در ذهن
است . مطالعه بي تفكر ثمري ندارد.
بنابر اين سعي كنيد در برخورد با عنوان كتاب يا موضوع
مورد علاقه خود دقايقي چند به طرح سوال هاي گوناگون و
انديشيدن درباره موضوع موردنظر بپردازيد و ساعت مطالعه و
تفكر را هم آهنگ كنيد. منظور از برخورد سوالي با كتاب اين است
كه هنگام مطالعه فرض كنيد كه نويسنده مقابل شماست و
ميخواهيد با خود او درباره مسئله صحبت كنيد و سئوالات ذهني
خويش را از او بپرسيد يا در موضوعي خاص پرسشهايي در ذهن
داريد و هنگام مطالعه ميخواهيد جواب آنها را از كتاب پيدا كنيد.
اين حالت , هم تمركز فكري مي آورد هم به فهم بهتر كمك مي كند
و هم ذهن را پوياتر مي سازد.
9 ـ اگر كتاب در دست مطالعه متعلق به خود شماست
مي توانيد براي مرور بعدي زير برخي مطالب مهم آن را خط
بكشيد يا خلاصه بند يا مطلب را در دو يا سه جمله در سمت
راست كتاب يادداشت كنيد. همچنين اگر يك يا چند بند از
مطالب كتاب حاوي نكات پرمعني بود ميتوانيد كنار آنها يك
خط عمودي بكشيد يا علامت ضرب در بگذاريد يا يك سئوال
كوتاه طرح كنيد كه هنگام مطالعه مجدد شما را به انديشيدن
دعوت كند.
10 ـ براي اينكه از كتاب خواني لذت و فايده ببريد كتاب را
متناسب با درك و سطح دانش خود انتخاب كنيد و سير مطالعاتي
داشته باشيد. مسير مطالعاتي را مانند نردباني تصور كنيد كه قرار
است پله هاي آن را يكي يكي طي كنيد تا به تدريج به سوي كمال
گام برداريد نه آنكه هرچه پيش آيد. خوش آيد!
11 ـ از نكات ديگر كه به فعال سازي مطالعه شما كمك مي كند
بازگوكردن مطالب مطالعه شده براي ديگران است ; زيرا وقتي
مطالب مطالعه شده را براي ديگران نقل مي كنيد بهتر در ذهن شما
مي ماند پس توصيه ميشود درباره مطالب كتاب مورد مطالعه با
پدران مادران , همكاران خود يا اشخاص علاقه مند ديگر به بحث
و گفتگو بپردازيد تا مطالب در ذهن شما بيشتر جايگزين
شود.
12 ـ سعي كنيد همه قسمتهاي كتاب مانند تصاوير , نمودارها ,
پانويسها , توضيحات اضافي و خلاصه فصلها را به طور جدي
مورد مطالعه قرار دهيد زيرا ممكن است اين قسمتها كه براي
تسهيل فهم مطالب كتاب در نظر گرفته شده به اندازه چند صفحه
كتاب مطالب داشته باشد.
13 ـ اگر در نظر داريد به دوستان خود كتاب امانت دهيد ,
مشخصات امانت گيرنده , تاريخ امانت و تاريخ برگشت كتاب را
در دفتر يادداشت كنيد. در ضمن اگر كتابي را از كتابخانه دوستي
يا كتابخانه عمومي به امانت گرفته ايد آن را در جاي مشخص
قرار دهيد و با كتابهاي شخصي خود مخلوط نكنيد سعي كنيد
كتابهاي امانتي را در مهلت مقرر برگردانيد تا نشان دهيد كه
شخص منظم و متعهد و مسئوليت پذيري هستيد.
14 ـ نگاه اجمالي به كل كتاب يا ورق زدن قبل از مطالعه يك
كتاب و خواندن برخي صفحات بطور تصادفي و نمونه ,
روشهايي هستند كه در انتخاب كتاب مناسب به ما كمك مي كنند.
براي انتخاب كتاب خوب نبايد حالت غافلگيري داشت بلكه
بايد از راهنمايي و ارشاد و كتاب شناس و كتابدار متعهد بهره
جست . همانطور كه شناخت درست از دشمن لازم است .
تشخيص كتابهاي خوب و مفيد از كتابهاي بد و مصر نيز
ضرورت دارد.
15 ـ در خواندن هر نوع مطالب قابل خواندن در مرحله اول درك
و فهميدن و در مرحله بعد پذيرفتن يا نپذيرفتن قرار دارد. پس در
آغاز بكوشيد پيام نويسنده را دريابيد سپس در مورد آن فكر و يا
شك و يا مباحثه نمائيد. اما آن را تا زماني كه مرحله دوم يعني
مرحله قبول پيش نيامده است نپذيريد. فراموش نكنيد كه در اين
ميان ارزشهاي الهي و فطرت انسان معيار بسيار محكمي است كه
ميتواند در قبول يا رد نظريات ارائه شده مورد استناد قرار گيرد.
چند توصيه به مادران و پدران در مورد كتاب و كتابخواني :
سعي كنيد نزديكترين كتابخانه عمومي محل سكونت خود را
شناسايي كرده عضو آن شويد و از آنجا كتاب به امانت بگيريد و
مطالعه كنيد.
سعي كنيد فرزندان خود را به عضويت نزديكترين كتابخانه
عمومي بويژه كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان درآوريد و
سعي كنيد با همكاري انجمن اوليا مربيان مدرسه , نمايشگاه
كتاب و مسابقه كتابخواني برگزار نمائيد.
سعي كنيد در مدرسه فرزند خود اول كتابخانه ايجاد و
راه اندازي كنيد و سپس آن را فعال سازيد و فرزند خود را در
رفتن به كتابخانه تشويق كنيد.
سعي كنيد گاهي بخشهاي مهم و جالب از يك كتاب را براي
اعضاي خانواده خود بخوانيد و درباره آن بحث كنيد و يا در باره
اهميت مطالعه و كتابخواني با فرزندانتان صحبت كنيد و براي
يافتن پاسخ برخي سوالات فرزند خود را به كتاب ارجاع دهيد.
سعي كنيد گاهي اوقات تلويزيون را خاموش كرده و به مطالعه
بپردازيد و سعي كنيد با افراد اهل مطالعه و انديشمند در تماس
باشيد و با آنها معاشرت كنيد تا شوق و انگيزه مطالعه در شما و
اعضاي خانواده شما شعله ور گردد و سعي كنيد بخشي از اوقات
فراغت خود را به مطالعه بپردازيد.
سعي كنيد با قصه گويي و قصه خواني فرزند خود را با ميراث
فرهنگي آشنا نمائيد. خدا در قرآن مي فرمايد كه حكايت قصه را
براي آنان بازگو , شايد بينديشند.
سعي كنيد در پيش چشمان فرزندان خود كتاب و مجله
بخوانيد و درباره مطالب آن بحث كنيد. حتي خواندن آگهي هاي
تبليغاتي و حتي خواندن يك نامه . قبوض آب و برق ميتواند
اهميت خواندن را به فرزند شما نشان دهد.
سعي كنيد در دوره پيش دبستان براي بچه هاي خود از كتابهاي
مصور استفاده كنيد و درباره تصاوير به فرزندان خود توضيح
دهيد و از او سوال كنيد
سعي كنيد براي بچه هاي پيش دبستاني كتاب را با صداي بلند و
شمرده بخوانيد و در دوره دبستان گاهي از فرزند خود بخواهيد
براي شما كتاب بخواند يا قصه اي را با زبان خودش براي شما
تعريف كند.
سعي كنيد با مشورت كارشناسان براي فرزند خود سير
مطالعاتي و برنامه كتاب خواني تنظيم كنيد.
سخن پاياني : پس بياييد بعنوان والدين اول فرهنگ
كتابخواني را از خود در خانواده شروع كنيم و رواج دهيم زيرا
هيچ الگويي بهتر از پدر و مادر نيست و بخشي از وقت خود را به
كتابخواني اختصاص دهيم و كتاب خوب بخوانيم و خوب كتاب
بخوانيم و فرزندان خود را به اين كار مهم تشويق كنيم پس بايد
ابتدا شرايط مطالعه را در خانه فراهم كنيم و كتاب را وارد زندگي
خود كنيم و با آن زندگي كنيم . و از قرآن و فرهنگ قرآني نيز
بعنوان يك كتاب بسيار سودمند استفاده نمائيم .
حميد حميديان
منابع :
كودكان و دنياي كتابهاي كودكان تاليف علي اكبر
مهرافشا
چگونه فرزند را به مطالعه علاقه مند سازيم تاليف و سپل
مانفرد ترجمعه ليلا لفظي
آشنايي و رغبت كودك با كتاب و كتابخواني از
خانواده آغاز مي شود و پدران و مادراني كه به طور
منظم قرآن مي خوانند , موجب ترغيب كودكان به
كتابخواني مي شوند
معلمي كه خود الگوي عملي براي كتابخواني
نباشد و به هر دليلي از مطالعه فاصله بگيرد ,
نمي تواند دانش آموزان را به كتابخواني تشويق كند
