قسمت دوم
مهدي شيرين پور
شيعيان , بيش از 65 درصد جمعيت عراق را تشكيل مي دهند . آنان ,
بزرگترين گروه جمعيتي در بين دو گروه ديگر , يعني اهل سنت و اكراد
محسوب شده و سرزمين بيشتري را در اختيار دارند.
وضعيت كه امروز شيعيان عراق از تاريخ پرماجراي گذشته آنان جدا
نيست . بنابراين با نگاهي به تاريخ گذشته سياسي شيعيان , وضعيت فعلي
آنان , بهتر قابل تبيين خواهد بود. نگاه به گذشته , چند منظر كلي را در پيش
رويمان خواهد گشود كه عبارتند از :
1 ـ تجارب و سوابق پرهزينه و گرانسنگ مبارزاتي سياسي .
2 ـ موقعيت جغرافيايي و سرزميني و وزن جمعيتي شيعيان .
3 ـ اتخاذ تصميمات راهبردي مبتني بر « واقع گرايي » امروز , با توجه به دو
عامل بسيار مهم , تجارب و موقعيت توسط رهبري بلامنازع شيعيان .
از آنجايي كه گذشته ; چراغ راه آينده است , تجارب و سوابق گذشته
شيعيان از نظر رتبي و سببيت , شايد نقش اول را در موقعيت كنوني ايفا كند
كه بصورت عمده شامل موارد ذيل خواهند بود :
1 ـ تبعات اشغال عراق توسط انگليس
شيعيان در سطح 55 درصد ملت بودند . انگليس در سال 1914 فاو را
اشغال كرد. علماي بزرگ شيعه با صدور فتوا , مسلمانان را به جهاد و
مقاومت در برابر اشغالگران فراخواندند. آنان نه تنها رهبري نهضت و
سازماندهي مردم را به عهده داشتند , بلكه همراه مبارزان در ميدان هاي جنگ
حضور يافتند كه در اين برهه , شهرهاي نجف , كاظمين , بغداد , كربلا , سامرا ,
مراكز اصلي ساماندهي و اعزام مبارزان بود. برخي از مراجع و علماي مبارز
آن زمان عبارتند بودند از :
1 ـ آيت الله سيدمحمد كاظم يزدي بعنوان مرجع تقليد وقت و رهبر جنبش
2 ـ آيت الله سيدمحمد تقي شيرازي
3 ـ سيدمحمد سعيدالحبوبي
4 ـ سيد مهدي الحيدري
5 ـ شيخ مهدي خالصي
6 ـ شيخ الشريعه اصفهاني
7 ـ سيد مصطفي كاشاني
8 ـ سيد علي داماد
9 ـ سيدعلي تبريزي
10 ـ ميرزا مهدي خراساني
آيت الله شيرازي در سامرا فتوا بر وجوب جنگ عليه كفار انگليس صادر
و فرزندش شيخ محمدرضا را به نيابت از خود , براي شركت در جنگ به
كاظمين فرستاد.
پس از جنگ و گريز طولاني , سرانجام بغداد در مارس 1917 به دست
قواي انگليس افتاد و « اصلاحات سياسي » مورد نظر لندن در عراق آغاز شد
و حتي عتبات عاليات نيز مستقيما تحت اداره انگليسي ها درآمد!
در پي انتخاب حاكم سياسي نجف از سوي انگليس , علما ومردم به
مقابله برآمدند كه شهر به مدت 46 روز محاصره شد (1918 ) تا آنكه اهالي
شهر تسليم شدند و رهبران مبارزه محاكمه و سيزده تن از آن ها محكوم به
اعدام و ده ها تن ديگر تبعيد شدند. مراسم اعدام در مقابل ديدگان جمعي از
روحانيون و رهبران عشاير انجام شد.
از طرح هاي انگليس پس از اشغال عراق , اجراي همه پرسي درباره
قيمومت بر عراق بود. از مردم سئوال شده بود كه آيا به قيمومت انگليس بر
عراق تمايل دارند يابا آن مخالف اند. طومارهائي در شهرهاي نجف , كربلا ,
كاظمين و بغداد نوشته شد كه خواسته حكومت مستقل عربي و اسلامي در
آن طرح شده بود. طومارهايي هم با مداخله انگليسي ها تهيه شد كه نسبت به
قيمومت پاسخ مثبت داده بودند , اواخر سال (1918 )
علما و رهبران جنبش ضد اشغال با نگراني از اوضاع سياسي , از پا
ننشستند. با ايجاد تشكل هاي مخفي به مبارزه ادامه دادند و در كربلا دو
تشكل ملي اسلامي همنام به رياست آيت الله محمدتقي شيرازي با هدف
گسترش جنبش ضد استعماري تاسيس شد.
جو حاكم بر كاظمين نيز به شدت ضد انگليسي بود. در مذاكراتي كه بين
نماينده و عوامل انگليس با مراجع اعلاي شيعه و آيت الله سيد محمد كاظم
يزدي صورت گرفت , آيت الله يزدي ابتدا اظهار داشت كه « موضوع قيمومت
امر مهمي است و بايد در نشستي مطرح شود كه از همه طبقات جامعه در آن
باشند و اظهار نظر كنند » ; اما چند روز بعد ايشان از اين موضع خود
عقب نشيني كردند.
در اين زمان , رئيس تشكل اشراف كه طرفدار انگليس بود در مورد آيت
الله سيدمحمد كاظم يزدي گفت : « او فردي روحاني است و غير از حلال و
حرام چيزي نمي داند و مطلقا با سياست كاري ندارد » !
علما و مردم از عقب نشيني آيت الله يزدي به شدت نگران شده بودند ,
زيرا انگليسي ها از آن به نفع خود سواستفاده كردند. بنا بر اين , طبيعي بود
كه توجه افكار عمومي و قشرهاي اجتماعي متوجه آيت الله محمدتقي
شيرازي گردد. تعدادي از علما و رهبران عشاير نظر ايشان را در خصوص
صورت شرعي انتخاب فردي غير مسلمان بر راس حكومت عراق جويا
شدند كه ايشان با اين فتوا به آنها پاسخ داد : « هيچ مسلماني حق ندارد غير
مسلماني را به فرمانروايي وحاكميت بر مسلمين انتخاب كند » . اين فتوا به
سرعت در سراسر عراق منتشر شد. بسياري از علما تحت تاثير اين فتوا ,
تشكيل حكومت غير اسلامي در عراق را بر مسلمين حرام دانستند و اظهار
داشتند : « هر كس كه به اشغال عراق توسط انگليسي راي دهد از دين خارج
شده است » . در آوريل 1919 آيت الله سيد محمد كاظم يزدي فوت كرد
ومرجعيت به آيت الله محمدتقي شيرازي منتقل شد. از اين پس , مبارزه و
مقاومت در برابر انگليس به رهبري آيت الله شيرازي وارد مرحله جديدي
شد و صورت جدي تري به خود گرفت . (1 )
موضع گيري علماي مبارز , رسوايي پي در پي انگليس به سبب
فريبكاري ها و عدم اجراي وعده هايي كه در سال 1917 مبني بر اعطاي
آزادي و حق تعيين سرنوشت به ملت عراق داده بود , خشم مردم در نتيجه
اقدامات سركوبگرانه نيروهاي انگليسي , نحوه تمشيت امور اجرايي و
اقتصادي اداره قيمومت (اداره و سازمان هايي كه انگليسي ها ايجادكردند) از
عوامل مهم گسترش قيام در عراق بودند.
اولين گام آيت الله شيرازي براي توسعه دامنه مبارزات , صدور فتوايي
در مارس 1920 بود كه بر اساس آن , استخدام يا كار كردن در اداره قيمومت
را بر مسلمانان حرام مي كرد. در نتيجه اين فتوا , نشست بزرگي در منزل
آيت الله شيرازي تشكيل شد ودر آن بر وحدت شيعه و سني تاكيد گرديد و
تظاهرات عليه انگليس ها شكل گرفت .
انگليسي ها به خواسته معارضين كه خواهان تحقق وعده هاي قبلي
بودند , جواب مثبت ندادند. مردم در حضور آيت الله شيرازي به قرآن سوگند
ياد كردند كه آماده پاسخگوئي به نداي دين و ميهن و نيز رهنمودهاي رهبر
خود هستند . انگليسي ها از 12 اگوست 1920 حملات گسترده اي را براي
قلع و قمع مبارزان آغاز كردند و رهبران آنها را تحت تعقيب قرار دادند. به
دنبال كشته شدن يكي از مبارزان در بغداد , آيت الله شيرازي با صدور پيامي
از مردم عراق خواست تا براي احقاق حقوق مشروع خود ـ كه همان برقراري
حكومت اسلامي بود ـ قيام كنند. رويارويي با انگليسي ها در شهرها شدت
گرفت و تعدادي از علما بازداشت و عده اي به خارج از كشور تبعيد شدند.
در پي اين اقدامات , مبارزان خود را براي رويارويي نظامي و سراسري
كاملا آماده كردند. تعدادي از رهبران جهادي از آيت الله شيرازي خواستند
تااجازه استفاده از سلاح را به آنها بدهد. آقاي شيرازي فتوايي را صادر كرد
كه متن آن چنين بود : « احقاق حق بر مردم عراق واجب است و به مردم
واجب است كه در ضمن درخواست حق خود به صلح و امنيت توجه داشته
باشند و آنها مجازند تا اگر انگليس از قبول خواسته هاي آن ها امتناع كرد , به
زور متوسل شوند و از حق خود دفاع كنند » . در پي اين فتوا , مجاهدان نبرد
مسلحانه را در 30 ژوئن با حمله به يكي از پايگاه هاي انگليس شروع كردند ,
اين حمله آغاز انقلاب 1920 در عراق بود , انقلابي كه بسياري از شهرها را
در نورديد.
بر اساس منابع انگليسي ها , شمار افرادي كه مسلحانه در صحنه انقلاب
مشاركت داشتند بين 131 تا 135 هزار نفربرآورد مي شد; در حالي كه تعداد
نيروهاي انگليسي به نود هزار نفر مي رسيد.
در شرايطي كه انقلاب ادامه داشت , آيت الله محمدتقي شيرازي فوت
كرد و مرجعيت اعلا و رهبري انقلاب در اختيار شيخ الشريعه اصفهاني قرار
گرفت . اواخر ماه اگوست , زماني كه انقلاب در شرايط مناسبي قرار داشت ,
نايب حاكم با ارسال نامه اي به شيخ الشريعه , خواهان گفتگو و مذاكره شد.
اين مسئله موجب شكاف و دو دستگي مبارزان شد. عده اي از جمله خود
شيخ الشريعه طرفدار ادامه مبارزه و عده اي طرفدار مذاكره و پايان جنگ و
نبرد بودند. با پاسخ شيخ الشريعه جنگ و مبارزه ادامه يافت .
نيروهاي انگليسي از 12 نوامبر 1920 حملات گسترده اي را آغاز ومردم
را وادار به تسليم كردند. سرانجام انقلاب عملا با امضاي پيماني مبني بر
توقف جنگ در 20 نوامبر 1920 بين قبايل « بني احجيم » و نيروهاي
انگليسي به پايان رسيد.
بر اساس كنفرانس سان ريمو در 25 آوريل 1920 , عراق به طور رسمي
تحت قيمومت انگليس قرار گرفت . بلافاصله انگليس درصدد اجراي يكي از
طرح هاي استعماري خود بر آمد كه همان طرح « حكومت محلي » بود. براي
اجراي اين طرح , « سرپرسي كاكس » نماينده تام الاختيار بريتانيا , در 11 اكتبر
وارد بغداد شد و اقدام به ايجاد نهادهايي براي تشكيل حكومت محلي كرد.
اين حكومت تشكيل و يك ماه بعد يعني از 11 نوامبر 1920 رسما شروع به
كار كرد.
انگليس براي تكميل اقدامات خود در ايجاد حكومت محلي , امير
فيصل , فرزند شريف حسين , را به فرمانروايي عراق انتخاب كرد. در مقابل
اين اقدامات , علما ضمن مخالفت با حكومت محلي خواهان تشكيل
حكومت منتخب مردم شدند. آن ها مي گفتند : « اين حكومت محلي كاذب و
دست نشانده انگليس است » . درباره انتخاب فيصل به پادشاهي عراق , علما
به دو دسته تقسيم شدند : عده اي از جمله آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني
(شيخ الشريفه ) مرجع اعلاي شيعيان و شيخ محمد حسين نائيني از علماي
نجف مخالف پادشاهي فيصل و خواهان استقلال و تشكيل حكومت مقيد به
مجلس و مستقل از بيگانه بودند , در مقابل , عده اي از جمله شيخ مهدي
خالصي و سيدمحمد صدر از علماي كاظمين موافق فيصل بودند. به عبارتي ,
رهبري مركزي علما به دو دسته با مركزيت نجف و مركزيت كاظمين تقسيم
شد.
شيخ مهدي خالصي در شرط بيعت با فيصل , خطاب به وي گفت : « ما با
شما بيعت مي كنيم كه عادلانه در كشور حكومت كنيد. بر اين اساس كه
حكومت , حكومت قانوني و پارلماني باشد و عراق در دوران شما به هيچ
قدرت بيگانه اي متكي نباشد » . سيدمحمد صدر طوماري مبني بر بيعت با
امير فيصل به عنوان پادشاه مستقل و قانوني عراق تهيه كرد و شهروندان آن
را امضا كردند. انشقاق هسته رهبري علما موجب ضعف آن ها و مبارزان شد
كه در نتيجه بخشي از رهبران و سران عشاير به سوي حكومت و طرفداري از
انگليس روي آوردند , بدين ترتيب , فيصل به عنوان پادشاه عراق در تاريخ
23 اگوست 1921 رسما تاج گذاري كرد .
جنبش مبارزات ضد اشغالگري و قيمومت رشد يافت و آن دسته از
مبارزان كه با آمدن فيصل اميدوار شده بودند , به تدريج از او فاصله گرفتند.
در اين زمان وهابيون بخش هايي از مناطق شيعه نشين در جنوب عراق را
مورد هجوم و حملات خود قرار دادند. اين حملات , خشم عمومي را به
شدت برانگيخت تا جايي كه در آوريل 1922 شماري از علماي نجف با
دعوت گسترده از همه علما , سران عشاير و افراد بانفوذ , كنفرانسي را در شهر
مقدس كربلا ترتيب دادند كه دو گروه از علماي اهل سنت بغداد و موصل نيز
در آن , حضور يافتند.
نكته قابل توجه آنكه شيخ مهدي خالصي از ملك فيصل دعوت كرد تا
در اين نشست حضور يابد كه وي ابتدا پذيرفت . اما بعد با فشار انگليس از
شركت در كنفرانس خودداري كرد. اگر چه اين كنفرانس به علت نپرداختن به
مسئله اداره قيمومت نتوانست توجه افكار عمومي را به خود جلب كند , ولي
آثار و نتايج مثبتي را براي علما و مردم مبارز در پي داشت كه به طور خلاصه
به آن ها اشاره مي شود :
جلوگيري از تشويش افكار عمومي توسط انگليسي ها به علت فضاي به
وجود آمده در نتيجه حملات وهابيون .
افزايش نقش رهبري علما كه به دنبال شكست انقلاب 1920 تضعيف شده
بود
نزديكي دو كانون مهم رهبري اسلامي در نجف و كاظمين
تحقق نسبي وحدت عملي ميان اكثر جريان هاي مبارز و اصلاح طلب
آماده سازي جريان هاي فوق و توسعه جنبش مبارزه عليه اداره قيمومت و
طرح هاي انگليس
پيش از آنكه معاهده بريتانيا ـ عراق در 10 اكتبر 1992 به تاييد دولت
برسد و دولت زماني را براي انتخابات مجلس نمايندگان اعلام كند , حملات
مخالفان عليه قيمومت و معاهده مذكور در جريان بود. با پخش قانون
انتخابات در اول مي 1922 توسط حكومت , علما و رهبران نجف تحريم اين
انتخابات را واجب اعلام كردند.
در بغداد , اجتماع كنندگان معترض پنج نفر را به نمايندگي از خود نزد
شاه فرستادند تا رد قيمومت از سوي مردم را به وي خاطر نشان سازند. در
پي شدت يافتن جنبش مخالفان , انگليس بعضي از مخالفان را تشويق كرد تا
تشكيل حكومت به رهبري يكي از روحانيون را مطرح كنند. سپس نام آيت
الله سيد محمد صدر براي احراز اين منصب شايع شد!
هدف انگليسي ها اخلال در روند و جهت مبارزات مردمي بود. به همين
علت , آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني , ايت الله نائيني و شيخ مهدي
خالصي به مقابله با اين اقدام انگليس پرداختند. شيخ مهدي خالصي كه
ابتدا به صورت مشروط با فيصل به عنوان پادشاه عراق بيعت كرده بود , پس
از آنكه شاه موضوع قيمومت را تاييد كرد , طي فتوايي اعلام كرد كه چون
فيصل به شروط انتخابش به عنوان پادشاه براي حفظ استقلال عراق وفا
نكرد , قصد دارد اين بيعت را باطل كند. طومارهاي فراواني كه در اين زمان
تهيه مي شد , همگي حاوي خواسته هايي مانند استقلال , رد قيمومت ,
جايگزين كردن كارمندان عرب به جاي كارمندان انگليسي و وحدت عراق
بود. انگليسي ها كه وضعيت را كاملا بحراني مي ديدند , از طريق سركوب
گسترده , اعلام حكومت نظامي و بازداشت وتبعيد عده اي از علما به خارج از
كشور توانستند آرامشي نسبي را براي مدت يك ماه به وجود
آورند . (2 )
سرانجام معاهده بريتانيا ـ عراق در 10 اكتبر 1922 به تاييد دولت
عراق رسيد. باتوجه به مخالفتهاي گسترده مردمي و براي كسب وجهه
قانوني براي اين معاهده , تاييد و تصويب مجلس موسسان ضروري مي نمود.
در نتيجه , فيصل 24 اكتبر 1922 را روز اجراي انتخابات اين مجلس اعلام
كرد. علما علاوه بر اطلاع از اين ضرورت , ابراز داشتند حكومتي كه معاهده
را تاييد كرده است , چگونه مي تواند انتخابات سالم برگزار كند. از اين رو , به
طور محكم و قوي با برگزاري انتخابات مخالفت كردند. علماي نجف و
كاظمين و در راس آن ها آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني , شيخ نائيني و
شيخ مهدي خالصي فتواهايي را صادر كردند كه تحريم انتخابات راواجب
مي دانست , آنها تاكيد كردند كه جايز نيست كسي در انتخابات شركت كند.
مگر اينكه حكومت به خواسته هاي آنها پاسخ مثبت دهد. اين خواسته ها
عبارت بودند از : الغاي حكومت نظامي , اعطاي آزادي مطبوعات و
اجتماعات , فراخواندن مستشاران انگليسي از استان ها به بغداد , بازگرداندن
تبعيد شدگان و اجازه تشكيل انجمن هاي سياسي .
از آنجا كه حكومت به اين خواسته ها پاسخ نداد , مرجعيت شيعه فتواي
بسيار قاطعي صادر كرد به اين صورت كه « اين انتخابات باعث نابود شدن
امت اسلامي مي شود و كسي كه بعد از آگاهي از حرام بودن انتخابات در آن
شركت كند , همسرش بر او حرام مي گردد و زيارت عتبات مقدسه بر او حرام
مي شود و جايز نيست كه پاسخ سلام او داده شود و نبايد به حمام مسلمانان
وارد گردد . » (3 ) تاثير اين فتواها بسيار عميق و گسترده بود , زيرا با استقبال
عظيم مردمي مواجه شد. اعضاي كميته هاي انتخاباتي در شهرهاي نجف ,
كربلا , حله و كوفه استعفا كردند. در نتيجه شكست انتخابات , دولت نقيب
سوم در 16 نوامبر 1923 استعفا كرد و با اشاره نمايندگان انگليس در 20
نوامبر , دولت جديدي با رياست عبدالمحسن السعدون تشكيل
شد.
سعدون نيز طرفدار همكاري با انگليس و اتخاذ سياست فشار عليه
مخالفان بود. وي در اولين گام با صدور بيانيه اي اعلام كرد : « كساني كه
فتواهاي علما را منتشر كنند تحت پيگرد قانوني قرار خواهند گرفت . » وي با
اين كار به دنبال ساختن محملي براي به كارگيري زور عليه مخالفان با هدف
اجراي انتخابات بود . پس از اين , او دست به 3 اقدام مهم زد : اول
بازگرداندن تبعيدشدگان سياسي به عراق (البته پس از اينكه از آنها كتبا تعهد
گرفت كه با حكومت مخالفت نكنند » دوم , صدور فرمان شاه به نخست وزير
در 18 آوريل 1923 مبني بر اجراي دستورهاي مربوط به اصلاحات جديد
در نظام بازرسي اداري كه در 31 ژانويه همان سال صادر شد و سوم تاييد
ضميمه معاهده بريتانيا و عراق از سوي حكومت در 30 آوريل همان سال .
اين الحاقيه مدت زمان معاهده را از بيست سال به چهار سال كاهش
مي داد. همه مي دانستند كه هدف شاه از اين الحاقيه , راضي كردن مخالفان و
كشاندن آنها به عرصه انتخابات و در واقع فريب آنهاست . بنابراين , علما
ضمن صدور فتوايي , حكومت را تهديد كردند كه اگر دست به اجراي
انتخابات بزند , عليه آن اقدام خواهند كرد.
در اين زمان , سعدون از اختلاف به وجود آمده با تركيه بر سر موصل
استفاده نمود و اقدام به اعزام يگان هاي ارتش به شمال عراق كرد. وي در پي
آن بود تا با استفاده از اين وضعيت , مخالفان را در تنگنا قرار دهد. سعدون در
اين زمان اعلام كرد كه عراق از هر چهار طرف توسط ابن سعود , ترك ها ,
ايران و فرانسوي ها احاطه شده است . بنابراين , به نفع عراق است تا روابط
خود را با انگليس مستحكم كند.
آيت الله اصفهاني , آيت الله نائيني و شيخ مهدي خالصي كه مرجعيت
اعلا را به عهده داشتند در 12 آوريل 1923 با صدور فتوايي اعلام كردند كه
اگر ترك ها به عراق حمله كنند , مسلمانان مجاز نيستند با آنان وارد جنگ
شوند . فتواهايي كه به امضاي اين 3 مجتهد مي رسيد , طبق معمول بسيار
سريع و در سطح گسترده بر در و ديوار خيابان ها و اماكن عمومي نصب
مي شد. به علت تاثيري كه اين فتواها در جلوگيري از حضور مردم در
انتخابات داشت , حكومت و نيروهاي انگليس تصميم گرفتند سه تن از علما
را به خارج از كشور تبعيد كنند. اما به علت ترس از واكنش مردم از آن صرف
نظر كردند و در پي آن شدند كه رضايت علما را جلب كنند , اگر چه موفق
نشدند.
در پي اين ناكامي ها , سعدون متوجه عشاير شد , زيرا روشن بود كه آنها
با همراهي علما و عمل كردن به فتواهاي آنها در گذشته و حال چه نقش
مهمي را ايفا كرده و مي كنند. اگر چه ابتدا سعدون با سياست سركوب تا حد
استفاده از هواپيما و بمباران عليه عشاير وارد عمل شده بود , اما در اين
مرحله درصدد برآمد تا با آنها وارد معامله شود. در نتيجه , تعدادي از سران
عشاير با وعده اعطاي مجموعه اي امتيارات خريداري شدند. با اين روش ,
حكومت و انگليس توانستند ضمن ايجاد شكاف بين جريان هاي سياسي
مخالف , فعاليت آنها را فلج كنند.
شكاف افكندن بين جريان هاي مخالف به معناي فرصتي مناسب براي
ضربه زدن به علما و رهبران ديني بود. اما علما با صدور فتواهاي جديد
همچنان بر تحريم انتخابات تاكيد كردند. سعدون اذعان كرد كه علما
بزرگترين مشكل در راه انتخابات اند.
در سالهاي انقلاب ضد انگليسي شيعيان اختلاف نظر ميان
مراجع نجف و كاظمين سبب شد بخشي از علما طرفدار
شكل گيري حكومت پادشاهي و بخشي ديگر مخالف آن
شوند اين امر سبب به قدرت رسيدن فيصل در عراق شد
اولين طرحي كه انگليسي ها پس از اشغال نظامي عراق
در خلال جنگ اول جهاني , به اجرا گذاشتند شروع
« اصلاحات سياسي » در كشور واجراي همه پرسي بود.
طرح اصلاحات , حتي عتبات عاليات را زير نظر انگليس
درآورد و اجراي همه پرسي سبب قانوني شدن قيمومت
انگليس بر عراق شد!
