به مناسبت بزرگداشت هفته وقف
عزت الله واعظي
آخرين قسمت
نقش وقف در محو فقر و تاليف قلوب
اسلام مكتبي است اخلاقي كه به انگيزه رشد ارزش هاي
اخلاقي ارج نهادن به حرمت و كرامت انسان , يك سلسله
اموري را كه داراي آثار اخلاقي و نگاهبان ارزشهاي انساني
است تحت عنوان واجبات و محرمات وضع و پيروان را به
رعايت آن ملزم نموده است .
اگر به دسته اي از امور دستور واجب داده , يك دليل
عمده اش نيل به ارزش هاي اخلاقي است . چه اينكه اگر از
اموري هم نهي كرده و آن را حرام شمرده نيز بدليل در
پي داشتن مفاسد اخلاقي و اجتماعي است , نظير آيه :
ان الله يامر بالعدل والاحسان ذي القربي و ينهي
عن الفحشا و المنكر والبغي يعظكم لعلكم
تذكرون . (26 )
همانا خداوند بندگانش را به عدل و احسان فرمان مي دهد
و به بذل و عطاي خويشاوندان امر مي كند و از افعال زشت
ومنكر و ظلم و تجاوز نهي مي كند و به شما پند و اندرز
مي دهد , باشد كه موعظه خدا را پذيرا باشيد.
و آيات 219 سوره بقره و 90 و 91 سوره مائده كه در
رابطه با فلسفه حرمت خمر و ميسر و انصاب ازلام نكاتي را بيا
فرموده است .
ضرورت بندگي
هدف آفرينش انسان بندگي در پرتو معرفت است كه در
جوهره عبوديت , اهداف اخلاقي نيز نهفته است و نفس عبادت
كه نمادي از يك ارزش متعالي اخلاقي درانسان است , محصول
آگاهي و احساس وظيفه است كه فرد در سايه معرفت و پيدائي
محبت در خويش , برخود فرض مي داند كه خويشتن را در
اختيار معبود گذارد و به پاس محبت بيكران و نعمت هاي
بيشمارش , اطاعت و بندگي پروردگار عالم نمايد و به تقديس و
ستايش او بپردازد و در برابر عظمتش به سجده افتد و كرنش
نمايد.
فلسفه و هدف بعثت
پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه و آله نيز هدف بعثت
خود را تتميم و تكميل مكرمت هاي اخلاقي اعلام فرموده
است :
اني بعثت لاتمم مكارم الاخلاق (27 )
همانا من براي تكميل ارزشها و مكرمتهاي اخلاقي به
پيامبري برانگيخته شدم .
قوانين مالي و دستورات اقتصادي اسلام هم در نهايت
تعقيب و تحقق اهداف اخلاقي فردي و اجتماعي است كه
علاوه بر رفع فقر و محروميت و تعديل ثروت و ايجاد يك
موازنه مثبت اقتصادي در جامعه , سبب ايجاد الفت و محبت
بين مسلمين و تحقق رحما بينهم ... (28 ) و حتي حمايت مالي
از غير مسلمين در جامعه و انساني شدن روابط و راغب شدن
ديگران به اسلام مي گردد كه فلسفه انفاقات و صدقات نهايتا
بمنظور تامين و تحقق همين اهداف است .
و يك وجه سخن امام صادق عليه السلام كه فرمود : كونوا
دعاه الناس بغير السنتكم (29 ) (مردم را با غير از زبانتان به راه
دين دعوت كنيد) همين است .
از اين روي منفقين و متصدقين مورد تشويق و نفس عمل
مورد تاييد و تاكيد پيشوايان دين قرار گرفته است .
وظيفه همگاني
بر اين اساس در نگرش اسلامي , آحاد مسلمين و دولت
اسلامي مكلفند با اجراي فرامين شارع مقدس , با پرداخت
حقوق واجب و مالياتهاي ثابت و غير ثابت نظير خمس و
زكات و فيئي و انفاق بخشي از اموال خود , در راه خدا به
منظور رفع نياز فقرا و محرومين , در ريشه كن ساختن فقر و
محروميت و برداشتن فواصل طبقاتي و تحقق آرمانهاي
مشترك و عدالت اجتماعي در جامعه بكوشند.
اسلام تك تك مسلمين را در قبال سرنوشت يكديگر
مسئول مي داند و برآوردن نياز نيازمندان را وظيفه انساني ـ
اخلاقي همگان اعلام فرموده است كه آيات و روايات متعددي
بر اين فريضه دلالت مي كنند كه در ذيل به برخي از آنها اشاره
ميشود :
در دسته اي از آيات و روايات ضمن تاكيد بر پرداخت
حقوق واجب الهي , موارد مصرف خمس و زكات نيز معين
شده است , نظير آيات :
واعلموا انما غنمتم من شئي فان لله خمسه و للرسول و
لذي القربي و اليتامي و المساكين و ابن السبيل . (30 )
و بدانيد كه هر چه به شما غنيمت و فايده رسد , خمس آن
مخصوص خدا و رسول و خويشان او و يتيمان و فقرا و در راه
سفر ماندگان است ...
كه در اين آيه با استفاده از روايات , بخشي از خمس به
فقراي بني هاشم اختصاص يافته است .
از جمله مالياتهاي ثابت يا حقوق واجب ديگر , زكات
است كه در آيه زير موارد مصرف آن بيان شده است .
انما الصدقات للفقرا و المساكين و العاملين عليها و
المولفه قلوبهم و في الرقاب و الغارمين و في سبيل الله و ابن
السبيل فريضه من الله و الله عليم حكيم . (31 )
مصرف صدقات منحصرا اختصاص به اين هشت طايفه
دارد : فقرا , نيازمندان , متصديان اداره صدقات و براي تاليف
قلوب و مايل كردن بيگانگان به اسلام و آزادي بندگان و قرض
داران و در راه خدا و در راه ماندگان , اين موارد مصرف , حكم
خداست بر صدقه و خدا به تمام مصالح امور خلق آگاه است .
مراد از صدقات در آيه « زكات » است كه اختصاص به
هشت گروه مذكور در آيه دارد و براي رفع نياز طبقه محتاج و
تاليف قلوب بيگانگان به انگيزه متمايل كردن آنها به اسلام ,
واجب گرديده است .
در آيه ديگر مي فرمايد :
و في اموالهم حق للسائل و المحروم . (32 )
و در اموال مومنين براي نيازمندان سائل و محرومين حق
و سهمي است .
در روايتي از امام صادق (ع ) نيز نقل شده كه فرمود :
ان الله تبارك و تعالي اشرك بين الاغنيا و الفقرا في
الاموال , فليس ان يصرفوا الي غير شركائهم . (33 )
همانا خداوند تبارك و تعالي ثروتمندان و نيازمندان را
شريك در اموال قرار داده است , پس براي اغنيا جايز نيست
كه به سوي غير شركايشان رو نمايند.
مبناي چنين شراكتي , مالكيت خدا بر منظومه هستي است
كه همه پديدگان , مخلوق و محاط و مقهور اويند و انسان
امانتدار خداست و بايد برابر دستور خدا عمل نمايد. قرآن هم
مي فرمايد :
و آتوهم من مال الله الذي اتاكم . (34 )
از مال خداوند كه به شما عطا فرموده است به آنان
(زيردستان و نيازمندان ) بدهيد.
و در آيه ديگر دستور مي دهد :
آمنوا بالله و رسوله و انفقوا مما جعلكم مستخلفين فيه
فالذين امنوا منكم و انفقوا لهم اجرا كبير . (35 )
به خدا و رسول او ايمان آوريد و از آنچه كه خداوند شما
را در آن وكيل و جانشين قرار داده است انفاق كنيد , پس براي
آنانكه ايمان آورده و انفاق كرده اند پاداش بزرگي خواهد بود.
انسان كه برابر آيه 30 سوره بقره خليفه خدا در روي زمين
است , در مسائل مالي هم موظف است بخشي از آنچه در
اختيار اوست از طرف مستخلف عنه (خدا) انفاق كند كه البته
پاداش بزرگي نيز در پي خواهد داشت .
در دسته اي ديگر از آيات و روايات , مومنين به انفاق
اموالشان در راه خدا به منظور رفع نياز گروهي از نيازمندان
جامعه ترغيب و تشويق شده اند , نظير آيه كريمه :
ليس البر ان تولوا وجوهكم قبل المشرق و المغرب و لكن
البر من آمن بالله و اليوم الاخر و الملائكه و الكتاب و النبيين و
اتي المال علي حبه ذوي القربي و اليتامي و المساكين و ابن
السبيل و السائلين و في الرقاب و اقام الصلوه و آتي
الزكاه ... (36 )
نيكوكاري به اين نيست كه روي به جانب مشرق يا مغرب
كنيد , و ليكن نيكوكاري به اين است كه به خداي عالم و روز
قيامت و فرشتگان و كتاب آسماني و پيامبران ايمان آوريد و
دارائي خود در راه دوستي خدا به خويشان نيازمند و يتيمان و
فقرا و در راه ماندگان و نيازمندان سائل بدهيد و بندگان را در
راه خدا آزاد كنيد و نماز را بپا داريد و زكات مالتان را به
مستحق بپردازيد و...
در قرآن حدود هفتاد آيه از انفاقات نام برده شده ! (37 )و
در مجموع بيش از هزار آيه در قرآن , پيروان اسلام به صرف
بخشي از اموالشان در راه خدا براي رفع فقر و زدودن
محروميت در جامعه توصيه گرديدند.
احاديث و روايات متعددي از معصومين عليهم السلام نيز
صادر گرديده كه در آنها امت اسلامي به انفاق في سبيل الله و
رفع فقر و محروميت در جامعه اسلامي توصيه و تشويق شدند
كه ذيلا به نمونه هايي از آن اشاره مي شود :
قال رسول الله صلي الله عليه و اله : لكل شيئي مفتاح و
مفتاح الجنه حب المساكين و الفقرا (38 )
براي هر چيزي كليدي است و كليد بهشت مهرورزي به
نيازمندان و فقراست .
قال رسول الله صلي الله عليه و آله : مناوله المسكين تقي
ميته السو . (39 )
عطا و بخشش به مسمتندان , آدمي را از مرگ بد باز
مي دارد.
نقش وقف در رونق علوم و فنون
از آغاز پيدايش اسلام تا به امروز , نقش موقوفات را در
ايران و جهان اسلامي در نشر معارف دين و رشد دانش بشري
و رونق علوم و فنون نه تنها نمي توان ناديده گرفت بلكه بي
ترديد در رشد و گسترش فزاينده علوم و فنون اسلامي و غيره
نقش تعيين كننده و اساسي داشته است . به همين دليل از قرن
دوم هجري , مسلمين طلايه داران علوم و فنون و سلسله
جنبانان تمدن و فرهنگ در جهان بوده اند.
نخبگان و نوابغي كه در عرصه هاي گوناگون فرهنگ و
معارف , در طول سده دوم تا نهم هجري در قلمرو جغرافياي
پهناور دنياي اسلامي ظهور كرده اند بدون اغراق بي شمارند. كه
در اين رابطه نبايد نقش موثر و عميق موقوفات در آن دوره
درخشان تاريخ تمدن اسلامي را از نظر دور داشت كه به رشد و
گسترش شاخه هاي مختلف علوم و شكوفائي تمدن اسلامي
فوق العاده ياري رسان و تاثيرگذار بوده است .
مقطع طولاني از تاريخ افتخار آميزي كه چه بسيار ثروتها و
املاك , پيوسته در مصر و اسكندريه و دمشق و بيت المقدس و
لبنان و اصفهان و نيشابور و بغداد و هرات و غيره وقف احداث
مدارس و تاسيس دانشگاهها و بيمارستانها و مراكز آموزشي و
علمي مي گرديد كه از آن جمله است مدرسه « نظاميه بغداد » كه
در سال 457 هجري به امر خواجه نظام الملك , وزير با تدبير و
نيكوكار ايران بنا شد و هنوز هم معروف است .
بهتر است با نمايه اي از وضعيت مدارس و كتابخانه هاي
وقفي از زبان جرجي زيدان مورخ مشهور فرانسوي در كتاب
تاريخ او آشنا شويم . (40 )
نقش وقف در تزكيه انسان
مهمترين فلسفه وقف وانفاق از نظر اسلام آنگونه كه از
آيات و روايات متعددي استفاده مي شود , رشد و تقويت
روحيه مواسات و ايثار در افراد و پيدايش مساوات و عدالت
اجتماعي در « جامعه » است .
همانگونه كه يكي از حكمت هاي روزه از نظر
امام صادق عليه السلام چشيدن طعم فقر و گرسنگي و تحريك
عواطف انساني و پيدايش روح ترحم و محبت و نوعدوستي
در جامعه است .
عن الصادق عليه السلام قال : انما فرض الله الصيام
ليستوي به الغني و الفقير و ذلك ان الغني لم يكن ليجد مس
الجوع فيرحم الفقير لان الغني كلما اراد شيئا قدر عليه فاراد الله
عزوجل ان يسوي بين خلقه و ان يذيق الغني نيل الجوع و الالم
ليرق علي الضعيف و يرحم الجائع . (41 )
همانا خداوند روزه را واجب فرمود تا ثروتمند و مستمند
يكسان شوند زيرا كه ثروتمند اگر احساس درد گرسنگي نكند به
تهيدستان رحم نياورد , ثروتمند هر وقت چيزي بخواهد توان
تهيه آن را دارد و خدا عزوجل خواست ميان همه آفريدگانش
مساوات برقرار باشد و به دولتمند درد گرسنگي را بچشاند تا بر
ناتوان رقت كند و بر گرسنه رحم آورد.
مطلوب اسلام اين است كه آحاد جامعه خود را اعضاي
يك خانواده بدانند و براي رفع نيازهاي يكديگر تلاش نمايند و
نيازمندان را در اموال خود شريك بدانند و در مواردي ديگران
را بر خود مقدم بدارند. آنچنانكه انصار در صدر اسلام نسبت
به مهاجرين و اوليا الهي نسبت به محرومين و نيازمندان
چنين بوده اند :
و يوثرون علي انفسهم و لوكان بهم خصاصه .
(42 )
ديگران را بر خويش مقدم مي دارند اگر چه خود محتاج و
نيازمند باشند.
سئل عن الصادق عليه السلام : اي صدقه افضل قال عليه
السلام : جهد المقل !(43 )
از امام صادق عليه السلام پرسيدند : كدام صدقه بهتر
است فرمود : صدقه دادن كسي كه خودش محتاج باشد.
از آنجا كه وقف براي رفع نياز فقرا و محرومين و پر كردن
خلاهاي اقتصادي و اجتماعي و رواني است , تحقق اين امور به
بركت وقف سبب محكم شدن اعتقادات مذهبي و تزكيه روان و
تهذيب نفس واقف و موقوف عليهم مي گردد , چون وقف يك
نوع صدقه است و صدقات باعث تزكيه انسان مي شوند , چه
صدقات واجب نظير زكوه وچه ساير صدقات و انفاقات كه هر
دو , برابر آيات ذيل باعث تزكيه منفق و متصدق مي شود كه
نيتجه آن فلاح و رستگاري است .
قد افلح من زكيها . (44 )
نجات يافت و رستگار شد كسي كه نفس خود را تزكيه كرد.
ان تبدوا الصدقات فنعما هي و ان تخفوها و توتوها الفقرا
فهو خير لكم و نكفر عنكم من سيئاتكم و الله بما تعملون
خبير . (45 )
اگر به افراد مستحق بطور آشكار انفاق كنيد كاري نيكوست
و اگر بطور پنهاني به نيازمندان كمك رسانيد نيكوتر است و
خداوند در عوض گناهانتان را مستور مي دارد و خدا از آشكار
و نهان شما آگاه است .
و هم سبب تزكيه و نمو و بركت مال مي گردد , چنانكه
مي فرمايد :
خذ من اموالهم صدقه و تزكيهم بها و صل عليهم ان
صلوتك سكن لهم و الله سميع عليم . (46 )
اي پيامبر! تو از مومنين صدقات را دريافت نما تا بدين
وسيله نفوس آنان را از پليدي و حب دنيا پاك و تزكيه سازي و
آنان را به دعاي خير يار كن كه دعاي تو در حق آنان مايه تسلي
خاطر آنها مي شود و خدا به دعاي بندگان خالص شنوا و به
مصالح مومنين داناست .
به همين جهت پيشوايان معصوم عليه السلام , پيش از همه
و بيش از ديگران اموالشان را وقف مي كردند و پيروانشان را به
اين كار توصيه و تاكيد مي نمودند.
نتيجه اينكه : چون موقوفات يا عوايد حاصله از وقف ,
صرف تامين نيازهاي جامعه و ريشه كن ساختن فقر و رفع نياز
محرومين مي شود , وقف وسيله مناسبي است براي نيكوكاري
و رشد محبت و مودت و نوعدوستي و اجتناب از خودبيني و
خودپرستي , كه اين به حقيقت تشيع نزديكتر است .
ابواسماعيل مي گويد به امام باقر عليه السلام عرض كردم
فدايت شوم , شيعيان نزد ما بسيارند. حضرت فرمود :
فهل يعطف علي الفقير و هل يتجاوز المحسن عن المسيئي
و يتواسون فقلت : لا!
فقال عليه السلام : ليس هولا شيعه , الشيعه من يفعل هذا.
(47 )
آيا ثروتمند بر فقير محبت و توجه مي كند و آيا نيكوكار از
بد كار مي گذرد و آيا با يكديگر مساوات دارند عرضه كردم
خير فرمود : آنان شيعه نيستند , شيعه كسي است كه اينگونه
عمل كند.
راههاي گسترش و شكوفائي وقف
با استفاده از روشها و بكارگيري تمهيداتي مي توان مردم
را , حتي كساني كه از تمكن مالي زيادي هم برخوردار نيستند و
توانائي اقتصادي بالائي ندارند , تشويق به وقف نمود تا قسمتي
از اموال خود را به اين اقدام انساني اسلامي كه ذيلا به برخي از
راه ها و روشها اشاره مي گردد , اختصاص دهند :
1 ـ تهيه جزوات و بروشورهاي تبليغاتي كه حاوي آيات و
روايات مربوط به وقف و انفاق و صدقات و ايثار و بذل مال و
همچنين نكاتي در رابطه با سيره عملي معصومين عليه السلام و
اقدامات آنان در خصوص وقف باشد.
2 ـ تبليغ ارزش و اهميت و آثار گوناگون وقف و تشويق و
ترغيب مردم به اين اقدام خداپسندانه در ايام تبليغ , نظير ماه
مبارك رمضان و محرم و صفر از طريق منابر بويژه تريبون
نمازجمعه كه بدلائلي تاثيرگذارتر است .
3 ـ تهيه مجموعه هاي نمايشي و تلويزيوني و گزارشات
مستند و ارائه آن از طريق صدا و سيما بويژه تلويزيون كه طبق
آمار منتشره در سال 78 , بيش از 90 درصد از مردم ايران (پر
بيننده ترين مردم جهان در تماشاي تلويزيون ) تماشاگرآنند.
به تصوير كشيدن آثار مثبت وقف در تاسيس مراكز
آموزشي (دانشگاهها , حوزه هاي علميه , دبيرستانها و مدارس ,
مساجد , بيمارستانها , كتابخانه ها و دهها , بلكه صدها موارد
ديگر و...)
4 ـ تهيه گزارشات تصويري از نقش وقف در تاليف قلوب
مسلمين و غير مسلمين از صدر اسلام تاكنون , گسترش روابط
حسنه آحاد جامعه , تزكيه نفس و رشد معنوي انسانها , هدايت
جامعه اسلامي و موارد ديگر...
5 ـ تشكيل ميزگرد در صدا و سيما با حضور جمعي از
متخصصان آگاه و علاقمندان اسلام شناس , اقتصاددان و آشنا
به مسائل اجتماعي و...
6 ـ صيانت از موقوفات و نگهداري و صرف بجا و
جلوگيري از سو استفاده ها و توليت صحيح آنها , راه ديگري
است براي جلب اعتماد عمومي و دلگرم ساختن آنان به عملي
كردن تصميم شان مبني بر اقدام به وقف مايملك .
بي ترديد اگر اقدامات فوق و نظائر آن صورت پذيرد از
جانب مردم مسلمان استقبال شاياني به عمل خواهد آمد و
مردم ايثارگر ما در دوران انقلاب و 8 سال دفاع مقدس ثابت
كرده اند كه از مال خود در راه خدا به مراتب آسان تر خواهند
گذشت ....
مطالعه تاريخ صدر اسلام و پس از آن تا به امروز مبين اين
حقيقت است كه در هر مقطع از تاريخ , هر گاه رشد معرفتي و
تقويت اعتقادي مردم مسلمان افزونتر و مستحكم تر بوده است
اقدام به وقف و پرداخت خمس و زكوات و انفاقات و صدقات
و ايثار اقتصادي آنها نيز بيشتر بوده است .
گفتار را با سخني از امام خميني (ره ) از باب حسن ختام
پايان مي برم كه فرمود :
اگر اداره تبليغات دولت اسلامي رايج شود , خواهيد ديد
كه از همين نذر و وصيت و وقف چه خدمت هايي به كشور و
توده مي شود و بي شك نيمي از اداره كشور را اينگونه چيزها
مي چرخاند . (48 )
والحمدلله رب العالمين
پاورقي :
26 ـ نحل 90,
27 ـ پيام پيامبر328,
28 ـ فتح , 29
29 ـ تحف العقول
30 ـ انفال 41,
31 ـ توبه 59,
32 ـ ذاريات 19,
33 ـ وسائل الشيعه , ج ,6 باب ,10 ص 150
34 ـ نور : 33
35 ـ حديد 7,
36 ـ بقره 177,
37 ـ 4 و 5 المعجم الفهرس الفاظ القرآن الكريم .
38 ـ نهج الفصاحه , ص 479
39 ـ همان 529,
40 ـ ر . ك تاريخ تمدن اسلامي , ص 627
41 ـ آثار الصادقين , ح ,11 ص 289
42 ـ حشر9,
43 ـ بحار الانوار , ج ,193 ص 179
44 ـ شمس 9,
45 ـ بقره 271,
46 ـ توبه 103,
47 ـ بحارالانوار , ج ,74 ح 49
48 ـ كشف الاسرار ص 288
موقوفات و عوايد حاصله از آنها صرف تامين
نيازهاي جامعه و رفع احتياج محرومين مي شود و
موجب رشد و محبت و مودت و نوعدوستي در
جامعه مي گردد
مطالعه تاريخ صدر اسلام و پس از آن تا به امروز
مبين اين حقيقت است كه در هر مقطع از تاريخ ,
هرگاه رشد معرفتي و تقويت اعتقادي مردم مسلمان
افزون تر و مستحكم تر بوده است , اقدام به وقف و
پرداخت خمس و زكات و انفاقات و صدقات و
ايثارهاي اقتصادي آنها نيز بيشتر بوده است
