به مناسبت بزرگداشت هفته وقف
قسمت اول
عزت الله واعظي
از جمله اموري كه شايسته است در جوامع اسلامي , بويژه
ايران مورد توجه قرار گيرد و با قوت رواج يابد , احياي سنت
حسنه وقف است كه به نوبه خود مي تواند حلال بسياري از
مشكلات جامعه باشد.
سنت پسنديده وقف ريشه در تاريخ صدر اسلام دارد و
اولين واقف در اسلام و مشوق وقف , شخص پيامبر(ص ) بوده
است و پس از بزرگوار , اهلبيت (ع ) و اصحاب آن بزرگواران
بوده اند و تا به امروز همچنان به عنوان يك سنت نيكو , سيره
مستمر مسلمين و مومنين بوده است و امروز بر عالمان و آگاهان
جامعه بويژه خطباي محترم جمعه فرض است كه در بناي
جامعه نوين اسلامي , به بركت انقلاب اسلامي مان به تجديد
حيات اين سيره نيكو بپردازند كه با گسترش فرهنگ وقف در
جامعه , بسياري از معضلات اجتماعي در اشكال گوناگون آن
حل خواهد شد و در زدودن گرد و غبار فقر و محروميت و
تاليف قلوب و برداشتن يا تقليل فاصله طبقاتي تاثير بسزايي
خواهد گذاشت .
اقسام وقف
وقف به اعتبار موقوف عليه بر دو قسم است
الف : وقف عام
ب : وقف خاص
مراد از وقف عام , امور خيريه عام المنفعه است و
مخصوص دسته و طبقه معيني نيست .
وقف خاص وقفي است كه مخصوص دسته معيني از مردم
و افراد خاصي است مانند : وقف بر اولاد , وقف بر فقرا , وقف
بر طلاب مدارس , مساجد و ... (1 )
برخي از اعاظم در تعريف وقف عام و خاص گفته اند :
وقف عام وقفي است كه براي انتفاع كل مردم قرار داده
مي شود و اختصاص به گروه يا صنف معيني ندارد مانند وقف
مدارس . بيمارستانها , مساجد , مشاهد مشرفه , اماكن متبركه ,
مقبره ها. پل ها و خانه هاو...
وقف خاص وقفي است كه ملك بر كساني « موقوف
عليهم » قرار داده شد و تنها آنان حق استفاده از آن را دارند
مانند « وقف ذري » , وقف بر علما و طلاب يا وقف بر فقرا و
محرومين يا وقف زميني براي احداث مسجد , مدرسه ,
قبرستان و ... (2 )
(كه البته وقف مدارس , مساجد و امثال اينها از مصاديق
وقف عام است )
از زاويه اي ديگر :
وقف داراي دو قسم ديگر نيز هست كه از آن به عنوان :
الف : وقف انتفاع
ب : وقف منفعت , ياد مي كنند
وقف انتفاع وقفي است كه نظر واقف از وقف , تحصيل
درآمد مادي نيست , مثل وقف زمين ملكي براي احداث
مسجد.
وقف منفعت , وقفي است كه نظر واقف از وقف , تحصيل
درآمد است تا در مصرف معيني هزينه شود مانند : وقف مغازه
يا مزرعه براي نگهداري و اداره مسجد يا مدرسه و.. كه
مي توان عنداللزوم تبديل به احسن يا اعود و انفع از لحاظ
درآمد مادي نمود.
ولي در وقف انتفاع نتوان تبديل نمود(3 )
وقف در قرآن
در قرآن آيه اي كه بر وقف و احكام فقهي آن صراحت
داشته باشد وجود ندارد. لكن مي توان از باب اولويت به آياتي
كه بطور عموم بر انجام افعال خير و تحريص و ترغيب آن
دلالت دارد تمسك جست و بدانهااستناد كرد , نظير آياتي كه
پيرامون انفاق , احسان , تعاون , صدقه , قرض الحسنه , خيرات
و مبرات , عمل صالح , باقيات الصالحات , ايثار و... در قرآن
آمده مي توان به جواز وقف بلكه رجحان و استحباب بآن
استدلال كرد كه وقف راهم شامل ميشود , نظير آيات ذيل
و ما تقدموا لانفسكم من خير تجدوه عندالله هو خيرا و
اعظم اجرا و استغفروالله ان الله غفور رحيم (4 ) .
لن تنالوا البر حتي تنفقوا مماتحبون و ماتنفقوا من شئي
فان الله به عليم (5 ) .
ليس البران تولوا وجوهكم قبل المشرق و المغرب و لكن
البر من آمن بالله واليوم والملائكه و الكتاب و النبيين و آتي
آلمال علي حبه ذوي القربي و اليتامي و المساكين و ابن السبيل و
في الرقاب ... (6 ) .
المال والبنون زينه الحيوه الدنيا و الباقيات الصالحات
خيره عند ربك ثوابا و خير املا(7 ) .
و يريدالله الذين اهتدواهدي و الباقيات الصالحات خير
عند ربك ثوابا و خير مردا(8 ) .
از طرف ديگر بايد بخاطر داشت كه برابر رهنمودهاي
وحياني , تكاثر اموال , كنزمال , استكبار , جمع و حب مال ,
طغيان ناشي از مال اندوزي , راندن قهرآميز ايتام و فقرا , خود
برتربيني و تفاخر. پرخاش برسائل و مواردي از اين قبيل و
ناديده گرفتن حق الله و حق الناس , بشدت مورد نكوهش قرار
گرفته است .
پس مي توان نتيجه گرفت كه از آنچه در اين محور ذكر
گرديد , وقف نه تنها جايز است بلكه در مواردي رجحان دارد
ومستحب هم هست و چه بسا در شرايطي به انگيزه حقن دما
و مبارزه با روحيه مال پرستي و بيماري ثروت اندوزي و يا
بدليل رعايت مصالح سياسي ـ اجتماعي و تقليل اختلاف
طبقاتي و يا از باب مقدمه واجب , واجب هم بشود.
وقف در سنت
مراد از سنت , مجموع قول و فعل و تقرير يا سيره علمي و
عملي و جلوه هاي رفتاري پيامبر اسلام (ص ) و (به اعتقاد
شيعه ) ائمه معصومين عليهم السلام است كه دومين منبع از
منابع معارف اسلامي است .
الف : سنت پيامبر(ص )
در حديث مشهوري از پيامبر(ص ) نقل شده كه فرمود :
اذا مات الانسان انقطع عمله الا من ثلاث : صدقه جاريه او
علم ينتفع به او ولد صالح يدعواله . (9 )
وقتي انسان بميرد عمل او خاتمه مي يابد مگر در سه چيز :
1 ـ صدقه جاريه (وقف )
2 ـ علمي كه از ان استفاده شود .
3 ـ فرزند صالحي كه براي او دعا كند .
نظير اين روايت , رواياتي نيز از امام صادق (ع ) نقل شده
است . (10 )
پيامبر اكرم (ص ) در حديث ديگري فرمود :
ان مما يلحق المومن من عمله و حسناته بعد موته علما
نشره و ولدا صالحا تركه و مصحفا ورثه او مسجدا بناه او
بيتالابن السبيل بناه او نهرا اجراه او صدقه اخرجها من ماله في
صحته و حياته و تلحفه من بعد موته . (11 )
چند چيز از اعمال و حسنات مومن , پس از مرگ هم
بهره اي به او مي رسد :
1 ـ دانشي كه خود به يادگار داشته باشد .
2 ـ فرزند صالحي كه تربيت كرده باشد .
3 ـ قرآني كه به ارث گذاشته باشد .
4 ـ مسجدي كه ساخته باشد .
5 ـ منزلي كه مسافرين در راه مانده در آن ماوا گزينند بنا
كرده باشد.
6 ـ نهر آبي كه احداث كرده باشد .
7 ـ صدقه اي كه در زمان سلامت و حيات خود پرداخت و
آثارش باقي باشد.
و با از آن حضرت نقل شده كه فرموده است :
من بني علي ظهر طريق ماوي عابر سبيل بعثه الله يوم
القيامه علي نجيب من در و جوهر و وجهه يضئي لاهل الجمع
نورا حتي يزاحم ابراهيم خليل الرحمن في قبته فيقول اهل
الجمع ! هذا ملك من الملائكه , لم نرمثله قط و دخل في شفاعته
الجنه اربعون الف رجل . (12 )
كسي كه در كنار جاده اي براي عابران و مسافران محل
استراحتي بسازد , خداوند در روز قيامت او را بر مركبي كه از
در و گوهر تزيين شده سوار مي نمايد و نور صورت او تمام
نورها را تحت الشعاع قرار مي دهد تا آنجا كه با نور حضرت
ابراهيم رقابت مي كند و مردم سئوال مي كنند كه آيا اين
فرشته اي از فرشتگان است هرگز مانند او نديده ايم و با
شفاعت وي چهل هزار انسان به بهشت راه مي يابند.
در سيره عملي پيامبر(ص ) مي خوانيم كه آن بزرگوار در
اين امر پسنديده (وقف ) نيز همچون ساير كارهاي نيكو
پيشقدم بود , چنانكه در تاريخ آمده :
پيامبر زميني را وقف كرد و منافع آن را براي « ابن السبيل »
صدقه قرار داد(13 ) .
زمين ها و باغاتي كه « مخيريق » يهودي كه از احبار يهود
بني نضير بود و تازه مسلمان شده و در جنگ احد بشهادت
رسيده بود , قبل از حركت به همراه سپاه اسلام بسوي احد ,
براي جنگ با مشركين , وصيت كرد كه اگر من در اين جنگ
شهيد شدم هفت قطعه باغهاي من مال رسول الله (ص ) باشد ,
از قضا او در جنگ احد بشهادت رسيد و باغات او از همان
تاريخ يعني از سال سوم هجري به ملك رسول خدا(ص )
درآمد و پيامبر در آن تصرف كرد و كارگراني از طرف پيامبر آن
را اداره مي كردند تا سال هفتم هجري كه رسول خدا آن را وقف
بر فاطمه و اولاد او كردند. يعني اين باغها را وقف خاص
فرمود . و پيامبر عندالحاجه از درآمد آنها استفاده مي كردند (14 )
كه بعد از رحلت رسول اكرم (ص ) خليفه اول اين باغها را از
دختر رسول خدا(ص ) گرفت و به احتجاجات و دفاع حضرت
صديقه طاهره اعتنائي نكرد و سپس خليفه دوم آن را به
حضرت زهرا(س ) پس داد . (15 )
برخي از نزديكان و بستگان پيامبر(ص ) بر سر آن باغات در
مقام ادعا و مخاصمه برآمدند كه اميرالمومنين (ع ) و برخي از
اصحاب شهادت دادند كه آن « حوائط سبعه » وقف بر حضرت
زهرا و اولاد اوست . (16 ) . و حضرت زهرا(س ) هم پس از رحلت
پيامبر(ص ) براي هر يك از زنان رسول خدا « دوازده اوقيه »
(17 ) وصيت فرمود و براي زنان بني هاشم نيز « دوازده اوقيه » و
براي خواهرزاده خود « امامه » نيز همان مبلغ را در نظر گرفت و
آن هفت بستان را وقف بني هاشم و بني عبدالمطلب فرمود ,
آنگاه قبل از شهادت طبق نقل امام باقر(ع ) طي يك
وصيت نامه اي , توليت و نظارت وسرپرستي اين موقوفه را
شرعا به اميرالمومنين (ع ) و حسنين عليهماالسلام و پس از امام
حسين (ع ) به فرزندان ذكورش , الاكبر فالاكبر
سپرد . (18 )
اينها نمونه هايي از سنت شريف نبوي در دعوت و ترغيب
و تشويق مسلمين و مومنين به عمل پسنديده وقف
است .
جالب است كه بدانيم بسياري از مسلمان ها پس از جنگ
خيبر بدليل تشويق پيامبر(ع ) مصمم بودند تا كليه اموال خود
را در راه خدا وقف كنند كه رسول خدا(ص ) بيش از ثلث را
اجازه نفرمودند!(19 )
ب ـ سنت ائمه معصومين (ع )
اهل بيت (ائمه ) عليهم السلام نيز با اقتدا به سيره
پيامبر(ص ) و تاسي از روش آن حضرت اهتمام زيادي در
گسترش وقف در جامعه داشته اند و با قول و فعل و تقرير خود
اقدام به وقف را مورد ترغيب و تاييد و حمايت قرار مي دادند.
چنانكه حلبي در روايتي از امام صادق (ع ) نقل كرده كه آن
حضرت فرمود :
ليس يتبع الرجل بعد موته من الاجر الا ثلاث خصال :
صدقه اجراها في حياته فهي تجري بعد موته الي يوم القيامه و
صدقه موقوفه لا تورث او سنه هدي سنها فكان يعمل بها و
عمل بها من بعد غيره او ولد صالح يستغفر له . (20 )
براي انسان پس از مرگ پاداشي نخواهد بود مگر در چهار
چيز :
1 ـ صدقه جاريه اي كه پس از مرگ او تا روز قيامت هم اگر
باقي باشد ثوابي براي شخص خواهد بود.
2 ـ چيزي را وقف كند كه به ارث برده نشود .
3 ـ سنت حسنه اي كه پس از او بدان عمل شود .
4 ـ فرزند نيكوكاري كه براي او طلب مغفرت
كند.
ائمه (ع ) براي وقف چنان اهميتي قائل بودند كه حضرت
امير(ع ) در يكي از وقف نامه هايش , هدف خود از وقف را
چنين بيان مي فرمايد :
... ابتغا وجه الله ليو لجني الله و يصر فني عن النار و
يصرف النار عن وجهي يوم تبيض وجوه و تسود وجوه . (21 )
... به منظور جلب رضاي خدا , تا به سبب آن مرا داخل
بهشت فرمايد و از آتش جهنم دور سازد و آتش را از صورتم
دور فرمايد در روزي كه برخي چهره ها سفيدند و برخي ديگر
سياه .
ج ـ اصحاب و شيعيان
اغلب اصحاب رسول خدا(ص ) نيز از همان آغاز با تاسي
از نبي اكرم (ص ) به وقف اموال خود اقدام مي كردند. برابر نقل
جابربن عبدالله انصاري : از اصحاب پيامبر كسي نبود كه
توانائي مالي داشته باشد و چيزي از مالش را وقف نكند . (22 )
شيعيان و پيروان ائمه معصومين (ع ) نيز با اشتياق تمام و
به منظور كسب رضايت الهي به اين امر مهم اقدام مي كردند.
وقف در ميان ساير ملل (در گذشته و حال )
اگر چه وقف از مختصات نظام حقوقي و اقتصادي اسلام
است . و در فقه اسلامي داراي ويژگي هايي است , ولي قبل از
ظهور اسلام نيز در ميان اقوام وامم پيشين , عليرغم اختلاف
اديان و معتقداتشان , انواعي از تخصيص اموال و املاك به
معابد و امور خيريه يا افراد خاص , وجود داشته كه از حيث
مفهوم دور از معناي وقف اسلامي نبوده و از جهاتي شبيه به
وقف در اسلام است .
امروزه نيز در كشورهاي مختلف جهان , در ميان ملل گوناگون ,
اموال و املاكي در اختيار موسسات خيريه قرار داده مي شود تا
به اداره امور فقرا و ناتوانان بپردازند يا به معابد و مقبره ها
اختصاص مي يابد , تا به مصرف تعميرات , نوسازي , اقامه
مراسم , مخارج خادمان , اعطاي جوايز و...برسد كه كم و بيش
از جهاتي به وقف در اسلام شباهت دارد . (23 )
جالب توجه است كه اين وجه اشتراك , يعني اهتمام به
انجام كارهاي عام المنفعه و امور خيريه , بيانگر فطري بودن
احسان و نيكوكاري و نوعدوستي و احساس مسئوليت متقابل
افراد در برابر يكديگر است . چه اينكه نبي گرامي اسلام (ص )
فرمود :
الا كلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته .
آگاه باشيد! همه شما در برابر يكديگر بمنزله چوپان در
برابر گله , مسئول سرنوشت هم هستيد.
بني آدم اعضاي يك ديگرند
كه در آفرينش ز يك گوهرند
چو عضوي بدرد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
تو كز محنت ديگران بي غمي
نشايد كه نامت نهند آدمي (25 )
پاورقي :
1 ـ لغتنامه دهخدا , ماده وقف
2 ـ الفقه علي المذاهب الخمسه , استاد محمد جواد مغنيه
3 ـ شرايع الاسلام , محقق حلي
4 ـ مزمل 20,
5 ـ آل عمران 92,
6 ـ بقره 177,
7 ـ كهف 46,
8 ـ مريم ,76
9 ـ نهج الفصاحه , ص ,200 ح 239
10 ـ وسائل الشيعه ج ,13 كتاب الوقف و الصدقات , ص 292
مراجعه شود
11 ـ نهج الفصاحه , ص ,337 كلام 906
12 ـ وسايل الشيعه , ج ,11 ص 562
13 ـ ر . ك اقتصاد اسلامي در مطبوعات
14 ـ موقوفه هاي رسول خدا صلي الله عليه و آله منحصر در
اين هفت باغ مذكور نبود , در كتب تاريخ زمين هاي ديگري به
نام صدقات رسول الله نقل كرده اند از جمله « بويره » كه
نخلستاني در « قبا » بود كه پيامبر آن را وقف فقرا كرده بود...
رسول خدا صلي الله عليه و آله در خيبر نيز موقوفه هايي داشته
است
15 ـ ر . ك : مالكيت خصوصي زمين , ص 57
16 ـ ناسخ التواريخ , ج ,3 ص 245
17 ـ اوقيه واحد پول بوده و هر اوقيه چهل در هم مي باشد .
18 ـ وسائل الشيعه , ج ,13 كتاب الوقف و الصدقات , باب
,10 ج 1 ـ ر . ك فاطمه زهرا از ولادت تا شهادت ص 778
19 ـ ر . ك اقتصاد اسلامي در مطبوعات
20 ـ مالكيت خصوصي زمين , ص 62
21 ـ وسائل الشيعه , ج ,13 باب 10 ـ بحار , ج ,103 ص
184
22 ـ صحيح مسلم , ج ,3 ص 1255
23 ـ احكام وقف در شريعت اسلام , صفحات 38 ـ44
24 ـ موسوعه كلمات الرسول الاعظم
25 ـ گلستان سعدي
پيامبر اكرم (ص ) و ائمه اطهار(ع ) اهتمام زيادي
در گسترش وقف در جامعه داشتند و با قول و فعل و
تقرير خود اقدام به وقف را مورد ترغيب و تائيد و
حمايت قرار مي دادند.
پيامبر اكرم (ص ) :
وقتي انسان بميرد , عمل او خاتمه مي يابد , مگر در
سه چيز :
1 ـ صدقه جاريه (وقف )
2 ـ علمي كه از آن استفاده كنند .
3 ـ فرزند صالحي كه براي او دعا كند .
