موجي كه غربيها پس از فروپاشي شوروي سابق براي برانداختن
حكومتهاي موجود در جمهوريهاي تشكيل دهنده آن امپراطوري براه
انداخته اند اكنون قرقيزستان را نيز دربرگرفته و حكومت اين كشور را نيز با
ايجاد بلوائي مشابه آشوبهاي سال 1382 در گرجستان و 1383 در اوكراين
به زير كشيده است .
اگرچه دخالتهاي غرب در امور داخلي اين جمهوريها نقش قابل
ملاحظه اي در فروپاشي رژيمهاي حاكم دارد و اگرچه عوامل وابسته به غرب
در هر يك از اين كشورها همواره در جهت تامين منافع غرب و بويژه منافع
آمريكا فعاليت دارند ولي بي تفاوتي مسكو و بي ريشه بودن اكثر حكومتهاي
موجود در جمهوريهاي آسياي ميانه و قفقاز و فقدان پايگاههاي مردمي آنان
نيز در سقوط اين گونه حكومتها بي تاثير نمي باشد.
جمهوري قرقيزستان سرزميني كوهستاني است كه در شمال شرقي
آسياي ميانه واقع شده و در نيمه غربي آن سلسله جبال « تيان شان » و در
جنوب آن بخشي از رشته كوههاي پامير ـ آلاي قرار دارد.
اين كشور از شمال با قزاقستان , از غرب با ازبكستان , از جنوب غربي با
تاجيكستان و از جنوب شرقي با چين هم مرز مي باشد. مساحت قرقيزستان
198500 كيلومترمربع است كه از شرق تا غرب آن 900 كيلومتر و از شمال
تا جنوب آن 410 كيلومتر فاصله مي باشد . متوسط ارتفاع اين جمهوري از
سطح دريا 2750 متر است كه از قله پايدار با 7439 متر بعنوان بلندترين و
مناطقي در جنوب شرقي با 394 متر ارتفاع تا سطح دريا بعنوان پايين ترين
منطقه ميتوان ياد كرد.
جمعيت قرقيزستان حدود 4,5 ميليون نفر مي باشد كه 2,4 ميليون
(53,4 درصد) قرقيزي , 20 درصد روسي , 12,2 درصد ازبكي , 2,2
درصد اوكرايني و 1,8 درصد آلماني هستند . حدود 56 درصد جمعيت اين
كشور را زنان تشكيل ميدهند و اكثر جمعيت آن (60 درصد) روستانشين
ميباشند.
در قرقيزستان حدود 80 قوم و مليت اعم از تاتار , اويغور , قزاق ,
تاجيك , كره اي و.... زندگي ميكنند. مردم قرقيزستان اكثرا مسلمان حنفي
مذهب هستند . البته حدود 10 هزار نفر يهودي در اين كشور زندگي ميكنند ,
مسيحيان با بيش از 40 كليسا فعاليت داشته و ادعا ميشود كه حدود 4 هزار
نفر از فرقه ضاله بهائيت در اين كشور زندگي مي كنند.
جمهوري قرقيزستان از نظر تقسيمات كشوري مشتمل بر 6 منطقه
(ايالت يا استان ) , 43 ناحيه , 21 شهرستان , 31 شهر و 1780 روستا
مي باشد. استانهاي اين جمهوري عبارتند از اوش , جلال آباد , ايسيكول ,
چوي , تالاس و نارين .
پايتخت قرقيزستان شهر بيشكك است كه قبلا « فرونزه » ناميده مي شد.
جمعيت اين شهر حدود 700 هزار نفر مي باشد . مهمترين اماكن تفريحي و
تاريخي اين كشور عبارتند از : زيارتگاه شاه فاضل و تپه اي كه ادعا ميشود
كشتي حضرت نوح (ع ) در آن پهلو گرفته و در استان اوش واقع گرديده است .
درياچه زيباي ايسيكول , مناطق جنگلي آرسلنبوب و كاراالما.
زبان ملي اين قوم زبان قرقيزي و متعلق به گروه تركي مركزي است و
ميتوان آنرا جز گروه زبانهاي قرقيز ـ قبچاق نيز طبقه بندي كرد. زبان قرقيز
با زبان آلتائي در پاره اي از مشخصات قرابت دارد. اين زبان صاحب سه گروه
گويش عمده است : شمالي , جنوب شرقي و جنوب باختري . هر يك از
گويشهاي قرقيز , به سبب فراواني مهاجرت اين قوم , سير تحول جداگانه اي
را پيموده است . در اين ميان گروه گويش جنوب غربي سخت تحت تاثير
زبانهاي ايراني قرار دارد. زبان ادبي جديد , در عين داشتن ويژگيهاي تمام
گويشها , بيشتر به سوي گروه گويشهاي شمالي متمايل است , بويژه عنصر
عمده مغولي در واژگان اين زبان آشكار است . بخشي از واژگان آن در باب
تجارت و كشاورزي از زبان فارسي و در خصوص دين از زبان عربي و نيز
واژه هائي از زبان روسي گرفته شده است . از زبان روسي براي امور اداري و
قضائي استفاده ميشود.
الفباي اين جمهوري تا سال 1923 الفباي عربي بود . در اين سال
تعديلي مختصر در اين الفبا صورت گرفت در سال 1928 الفباي لاتين
جايگزين الفباي عربي شد و در سال 1940 اين الفبا به الفباي روسي تغيير
يافت گرويدن قرقيزها به اسلام از اواخر قرن هفدهم آغاز شد و آنها در اشعار
حماسي خود جنگ با اويراتها را يك جنگ مذهبي ميخواندند.
در سال 1868 خانات خوقند تحت الحمايه دولت روسيه شدند و در
سال 1876 رسما بعنوان ايالات فرغانه به امپراطوري روسيه منظم گرديد و
لذا قرقيزها نيز تحت حكومت روسيه درآمدند . در سال 1918 جمهوري
خودمختار تركستان در چهارچوب جمهوري متحد شوروي سوسياليستي
ايجاد گرديد كه تا زمان تعيين هويت قومي در سال 1924 قرقيزستان را
شامل ميشد. در اين سال ايالت خودمختار قره قيز درون سيستم جمهوري
متحد شوروي سوسياليستي تشكيل شد . در ماه مي 1925 نام آن به ايالت
خودمختار قرقيز و سپس در فوريه 1926 به جمهوري خودمختار
قرقيزستان تبديل شد . سرانجام در 5 دسامبر 1936 جمهوري خودمختار
قرقيزستان به جمهوري متحد كامل تغيير يافت متعاقب اصلاحات
گورباچف و فروپاشي اتحاد شوروي سابق كشور قرقيزستان در سال 1991
موفق به كسب استقلال گرديد و بعنوان يك كشور مستقل در صحنه سياسي
جهان ظاهر شد.
حكومت قرقيزستان جمهوري مي باشد . رئيس جمهور براي مدت 5
سال انتخاب ميشود و يك نفر بيش از 2 بار حق انتخاب شدن ندارد , رئيس
جمهور عالي ترين مقام كشور است كه تعيين خطوط كلي سياستهاي داخلي
و خارجي جمهوري بعهده او مي باشد. نخست وزير با پيشنهاد رئيس
جمهور و تصويب پارلمان انتخاب ميگردد و اعضا دولت و رهبريت
استانها و نواحي مستقيما توسط رئيس جمهور و با مشورت نخست وزير
منصوب مي شوند.
دولت متشكل از نخست وزير و چهار معاونت و 13 وزير و 5 رئيس
كميته دولتي مي باشد. تشكيل ساختار دولت با پيشنهاد نخست وزير از
جانب رئيس جمهور و با تصويب پارلمان تعيين ميشود. به استثنا امور
نظامي و تفتيشات (بازرسي ) كه طبق قانون اساسي در حيطه مسئوليت
رئيس جمهور و پارلمان مي باشد ساير امور دولتي توسط كابينه دولتي اعمال
ميگردد.
جمهوري قرقيزستان داراي پارلمان دو مجلسه ميباشد. مجلس
قانونگذاري كه وظيفه تدوين قوانين را عهده دار است , داراي 35 نماينده و
به صورت دائمي فعاليت مينمايد . مجلس نمايندگان مردمي كه مشتمل بر 70
نماينده ميباشد به صورت فصلي و به تناسب ضرورتها تشكيل جلسه
ميدهد . نمايندگان پارلمان براي مدت 5 سال و با مراجعه مستقيم به آراي
مردم انتخاب ميشوند.
دستگاه قضائي قرقيزستان شامل دادگاه قانون اساسي جمهوري , دادگاه
عالي اربيتراژي (اين دادگاه فعاليت مربوط به صدور حكم از سوي
دادگاههاي ولايتي جمهوري قرقيزستان را مورد كنترل و نظارت قرار
ميدهد) و قضاوت اين دادگاهها مي باشند. قضات با پيشنهاد رئيس جمهور و
تصويب پارلمان منصوب مي شوند ضمنا شوراهاي محلي و ديگر ارگانهاي
محلي در قلمرو دهات و شهركها و شهرها مي توانند دادگاه بزرگان قوم را از
بين نمايندگان رهبران اقوام تشكيل دهند. هدف اينگونه محاكم حصول توافق
في مابين طرفين مخاصمه و براساس قانون اساسي مي باشد.
قرقيزستان تنها و اولين جمهوري آسياي مركزي است كه حاكميت آن از
رهبران سنتي كمونيستهاي سابق نبوده و داراي يك نظام مبتني بر دمكراسي
و چند حزبي ميباشد.
عسگرآقايف رئيس جمهور اين كشور فردي آكادميك و از اعضاي
آكادمي علوم قرقيزستان بود. پس از اعلام استقلال در اين جمهوري تداوم
سياست وابستگي به روسيه مطرح و مطمع نظر بوده است و رياست
جمهوري اين اعتقاد را داشت كه بدون كمك و همكاري مشترك با روسيه
قادر به حل مشكلات خود نخواهد بود.
اوضاع سياسي داخلي قرقيزستان در سالهاي اخير مبتني بر دو ديدگاه
يكي جناح عسگرآقايف رئيس جمهور اين كشور و طيفي از سياستمداران
ديگر شوراي عالي سابق بوده است . آقايف معتقد به ارتباط تنگاتنگ و
هماهنگ با روسيه با توجه به پيوند ريشه دار اقتصادي بين دو كشور بود.
جناح ديگر مدعي هستند كه به تمايلات ملي گرايانه و ناسيوناليستي
اعتقاد دارند. آنان تنها خواستار ارتباط « منطقي » با روسيه بوده و معتقدند
كه گشودن آغوش به سوي غرب و آمريكا گره گشاي مشكلات مملكت خواهد
بود.
فاصله ميان ديدگاه اين دو طرز تفكر و اختلاف سياسي و بينشي آنان در
سالهاي اخير و بويژه پس از حوادث اوكراين و گرجستان بيشتر شده بود.
بدنبال تصويب قانون اساسي در ماه مه 1993 و افزايش قدرت قوه
مقننه اختلافات في مابين دو جناح افزايش و در نهايت موجب متوقف شدن
وظايف پارلمان و دستور رياست جمهوري مبني بر اعلام همه پرسي در
خصوص تغييرات در قانون اساسي و ايجاد پارلمان دو مجلسي در 22 اكتبر
1994 برابر 30 مهر ماه 1373 گرديد . بدنبال آرا مثبت مردم به اين
همه پرسي , انتخابات دو مجلس نمايندگان و قانون گذاري برگزار و نمايندگان
آن انتخاب شدند. ايجاد پارلمان دو مجلسي در راستاي كاهش نفوذ جناح
مخالف رياست جمهوري انجام شد. هر چند اين جمهوري نسبت به ساير
جمهوريهاي آسياي ميانه بنيه اقتصادي ضعيفتري دارد ولي بدليل
كوهستاني بودن و وجود معادن مختلف داراي استعدادهاي بالقوه جهت
رشد و شكوفائي اوضاع اقتصادي ميباشد.
اقتصاد اين كشور برپايه توليدات كشاورزي استوار است به نحوي كه
40 درصد توليد خالص ملي به بخش كشاورزي متعلق ميباشد . دامپروري در
قرقيزستان از رونق خوبي برخوردار بوده و نه تنها در زمينه فرآورده هاي
دامي خودكفا هستند بلكه امكان صادرات اين فرآورده ها اعم از گوشت و
پوست و فرآورده هاي لبني و..... نيز وجود دارد كمااينكه هم اكنون در اين
زمينه به بعضي از كشورها نظير تركيه اردن و اخيرا به جمهوري اسلامي ايران
صادرات دارند.
صنايع اين جمهوري 30 درصد توليد خالص ملي را به خود اختصاص
داده و در شرايط فعلي با توجه به مشكلات اقتصادي مبتلا به دولت , بخش
قابل توجه اي از كارخانجات پائين تر از سقف توليدي كار نموده و بعضا به
صورت پاره وقت به فعاليت مشغولند و به حالت نيمه تعطيل درآمده اند.
همانطور كه مساجد در نظام كمونيستي شوروي سابق اكثرا تخريب و يا
اماكن آن به عناوين ديگري تبديل و از آن استفاده ميشد , اكثر مساجد
قرقيزستان نيز تخريب گشت و بجز يكي دو تا از آنها كه به شكل مخروبه اي
باقي ماند , بقيه از بين رفتند.
با آغاز استقلال كشور مردم با شور و شوقي خواهان احداث و گشايش
مساجد شدند اما از آنجا كه دولت هيچگونه كمكي در اين زمينه ننمود و
مردم نيز تمكن مالي جهت اين امر را نداشتند لذا مردم چشم اميد به كمك
كشورهاي اسلامي و مسلمانان و تجار بستند كه در اين مورد بنا به عللي اقدام
موثري صورت نگرفت . بعضي از مساجد كه با وعده و وعيد شروع شده بود
اقدامات ساخت آن بصورت نيمه كاره متوقف گشت . برخي طرحها و
پروژه ها در حد حرف باقي ماند اما در بعضي مناطق مردم عليرغم كمبودها با
تلاش و مساعدت توانستند مساجدي بسازند و يا اماكني را به مسجد تبديل
نمايند بطور نمونه اخيرا مسجدي در روستاي شلتا احداث و افتتاح گرديد
همچنين در روستاي نوژنه آلارچه (حومه بيشكك ) كودكستاني به مسجد
تبديل شد. البته در بعضي استانها كه علائق مذهبي مردم بيشتر بود , عليرغم
وجود مشكلات مالي صدها مسجد بعد از فروپاشي احداث شده كه استان
اوش از جمله اين استانها مي باشد.
همچنين مسجد جامع بيشكك با مساعدت يك موسسه عام المنفعه
عربستان سعودي و همچنين خودياري مردم بازسازي شده و حدود دو ماه
قبل با حضور رئيس جمهور , معاون فرهنگي نخست وزير و ساير مقامات
دولتي و همچنين مفتي قزاقستان و قرقيزستان رسما افتتاح گرديد.
بجز مدارس ديني معدودي كه در سطح شوروي سابق جهت اشتغال
اداره ديني (قاضيات ) طلاب تربيت ميكردند , بقيه حوزه ها و مدارس ديني
تعطيل شد. بعد از فروپاشي سيستم كمونيستي , توسط روحانيون مدارس و
حوزه هاي ديني در بعضي نقاط و مناطق كشور (اوش ـ جلال آباد ـ تالاس و
بيشكك ) تاسيس شد كه هزينه اين مدارس و حوزه ها اكثرا توسط كشورها و
مسلمانان غيرقرقيزي (تركيه ـ عربستان ـ پاكستان و.....) تامين ميگردد.
جمهوري اسلامي نيز در اين مورد اقداماتي انجام داده كه از جمله آنها خريد
يك باب ساختمان و اختصاص آن براي حوزه علميه در شهر تالاس ميباشد.
مردم جمهوري قرقيزستان همانند ديگر جمهوريهاي آسياي مركزي
مشتركات فرهنگي تاريخي زيادي با جمهوري اسلامي ايران دارند و در زبان
قرقيزي كلمات و لغات فارسي وجود دارد. بخصوص اسامي فارسي در بين
قرقيزها زياد ديده ميشود. آنها با شعرا و علماي بزرگ ايران همانند سعدي و
حافظ , فردوسي و خيام و جامي آشنائي دارند و تمايل زيادي جهت
فراگيري زبان فارسي نشان ميدهند. خوشبختانه تدريس زبان فارسي در
دانشگاه علوم انساني و روابط بين الملل بيشكك به عنوان يك رشته تحصيلي
چند سال است كه شروع شده و تعداد زيادي دانشجو در رشته مذكور
مشغول تحصيل ميباشند. سفارت جمهوري اسلامي ايران با دانشگاه
فوق الذكر همكاري نزديك داشته و كمكها و تجهيزاتي را در اختيار آنان قرار
داده است تعداد 20 نفر دانشجو نيز در دانشگاه قرقيزجر مشغول به تحصيل
بوده كه زبان اول آنها زبان فارسي ميباشد.
همچنين كرسي زبان فارسي در دانشكده شرق شناسي دانشگاه ملي
قرقيزستان با پذيرش 8 دانشجو فعاليت خود را آغاز نموده كه اكنون
دانشجويان در ترم دوم مشغول تحصيل هستند. مسئولين دولتي قرقيزستان
خواهان افتتاح بخش زبان فارسي در دانشگاه اوش ميباشند. جمهوري
اسلامي ايران جز اولين كشورهائي بود كه استقلال قرقيزستان را به رسميت
شناخت و سفارت كشورمان در مهر 1371 در بيشكك دائر شد .
گرچه عوامل وابسته به غرب در هر يك از جمهوريهاي
آسياي مركزي و قفقاز در جهت تامين منافع غرب و بويژه منافع
آمريكا فعاليت دارند ولي بي تفاوتي مسكو و بي ريشه بودن
بسياري از حكومتهاي موجود در اين جمهوريها و فقدان
پايگاههاي مردمي آنان در سقوط اين گونه حكومتها بي تاثير
نمي باشد
حوادث گرجستان و اوكراين در تعميق اختلافات سياسي
جناح حاكم هم پيمان مسكو با مخالفين معتقد به همزيستي با
غرب در جمهوري قرقيزستان , نقش بسزائي داشته است
