عبدالرحيم عقيقي بخشايي
اشاره
24 اسفندماه همزمان با سالگشت ارتحال عالم جليل القدر
مرحوم سيدشرف الدين جبل عاملي , كنگره بين المللي
بزرگداشت او در قم برگزار مي گردد. به همين مناسبت اين
نوشتار را تقديم خوانندگان گرامي مي كنيم و آن را گامي موثر
در شناخت شخصيت و تلاش و مبارزات علامه شرف الدين
مي دانيم .
در بين بزرگان علم ادب روز و عالمان ديني عصر اخير ,
چند شخصيت بزرگواري با كارهاي سترگ و مورد توجه شان
افكار عموم مسلمانان را به خود جلب كرده اند و محبوبيت
خاصي در قلوب مردم شيفته معارف اسلامي پيد كرده اند كه
تعدادي از آنان از حوزه ديرپاي نجف اشرف و جمعي نيز از
حوزه مباركه قم برخاسته اند از حوزه مقدسه نجف اشرف :
عالم پرتلاش شادروان حاج آقا بزرگ تهراني با تاليف موسوعه
گرانسنگ « الذريعه » مرحوم شيخ محمدحسين كاشف الغطا با
تاليف « الفردوس الاعلي » مرحوم مظفر صاحب منطق و اصول
فقه و علامه اميني با تاليف كتاب ارزشمند الغدير , سيدمحسن
جبل عاملي با تاليف دائره المعارف اعيان الشيعه و مرحوم
سيدعبدالحسين شرف الدين با تاليف المراجعات و الفصول
المهمه و اخيرا شهيد بزرگوار نابغه عصر محمدباقر صدر با
تاليف اقتصادناو فلسفتنا و زعيم بزرگ حوزه علميه نجف
حضرت آيت الله العظمي حاج سيدابوالقاسم خوئي مولف
تفسير البيان و معجم رجال الحديث و ديگر كتابهاي مستند
فقهي و اصولي و... و از حوزه علميه قم : امام بزرگوار آيه الله
العظمي امام خميني رهبر بزرگوار انقلاب اسلامي وموسس
جمهوري اسلامي ايران , علامه بزرگوار سيد محمدحسين
طباطبائي صاحب تفسير كبير الميزان , استاد شهيد مرتضي
مطهري متفكر و انديشمند نامي اسلامي و جمعي از معاصران و
بزرگان فقه و فقاهت و فلسفه و حكمت الهي . يكي از بزرگترين
و برجسته ترين فارغ التحصيلان حوزه علميه نجف اشرف ,
مرحوم سيدعبدالحسين شرف الدين جبلي عاملي است كه
يكي از فارسان عرصه بيان و بنان و يكي از شجاعان سترگ
خطابه و بيان ومناظره و كلام مي باشند.
نگارنده از دوران طلبگي وقتي در مدرسه حجتيه قم
سكونت داشت با قلم سحرآميز اين بزرگ مرد آشنا شد. در
كتابخانه آن مدرسه مباركه نسخه اي از المراجعات و كتاب
« الفصول المهمه » را مرتب مرور مي نمود و با اطلاعات عميق
ديني و غيرت و شهامت مذهبي و قدرت بيان و سحركلام اين
عالم بزرگ , انس و معاشرت داشت و مجذوب او شده بود. در
اثر همين تاثر و انفعال بود كه توانست در كتاب « يكصدسال
مبارزه روحانيت » او را در شمار روحانيت مبارز شيعه معرفي
نمايد و اين امر به ربع قرن پيش باز مي گردد.
اكنون كه به نام نامي اين مرد بزرگوار كنگره اي تشكيل
گرديده است جا دارد انطباعات و دريافتهاي خود را از
شخصيت اين عالم بزرگوار به رشته تحرير درآورد و به خيل
شيفتگان مقام ارجمند او تقديم بدارد.
خدمات سياسي و اجتماعي
خدمات اجتماعي و سياسي آزادي بخش او در عهد
عثماني , سپس در عهد فرانسويان , سپس در ايام استقلال لبنان
كمتر از خدمات علمي و فرهنگي او نيست . او در تمام اين
مراحل , نقطه اتكا و ملجا و پناه مردم ستمديده لبنان به ويژه
شيعيان جنوب آن كشور بودند. زحمتها و سختي هايي كه او در
اين ادوار سه گانه متحمل شدند كمتر از رنجهاي شبانه روزي
او در تاليف آثار ارزشمند المراجعات و الفصول المهمه و...
نيست .
او درعهد اشغال فرانسويان , در خانه خود زنداني گرديد ,
بي آنكه احدي قدرت و جرات رفت و آمد با او را داشته باشد
ولي خداي سبحان برخلاف اراده آنان تصميم داشت . آنان با
كمال خفت و حقارت منطقه را رها كردند و به سمت صور فرار
نمودند. سپس به تبعيد سيد بزرگوار اقدام نمودند. او به سمت
دمشق حركت كرد. علي رغم كنترل شديد نظاميان فرانسوي او
توانست خود را به شام برساند. هنگامي كه از گرفتن او عاجز
ماندند به لبنان برگشتند و خانه اش را در آبادي « شخور » به
آتش كشيدند و به خاك و خاكستر تبديل نمودند , سپس خانه
وسيع و بزرگ او را در شهر صور مورد غارت قرار دادند و
كتابخانه اش را كه مملو از كتابهاي نفيس بود به آتش كشيدند.
در اين آتش سوزي بود كه 19 عنوان از آثار تاليفي او را كه
عموما مخطوط بودند از بين بردند. و اين امر موجب مزيد
تاسف او گرديد كه بارها اين تاثر را به قلم آورده اند.
در دمشق
سيد بزرگوار ما در دمشق هم آرام ننشست . او در محافل و
مجالس ادبي , علمي و سياسي شركت مي جست و با تمام
احترام و تدبير به عنوان زعيمي از زعماي فكري , و رهبري از
رهبران فكر و انديشه و پايه اميدي از آرزوهاي پيروزي و
موفقيت مسلمانان به شمار مي آمدند.
در فلسطين
پس از برخورد نيروهاي فرانسه با نيروهاي عرب در محل
دميسليون و آثار منفي و غيرقابل ذكري كه به جا گذاشت و
دايره را بر اعراب تنگ تر نمود , سيد بزرگوار دمشق را به سوي
فلسطين ترك نمود. پس از مدتي اقامت , از آنجا به طرف مصر
عزيمت نمود , در حالي كه عائله اش را بين شام و فلسطين و
اطراف جبل عامل رها ساخته بود , او در مصر ناشناخته نبود ,
چون در اواخر سال 1329 هـ ق به آنجا مسافرت كرده و
مباحثي در محافل علمي و ادبي با رهبران فكري و اجتهادي آن
ساما انجام داده بود و مباحثي بين او و شيخ « الازهر » آنروز
(شيخ سليم البشري ) رخ داده بود , مباحثاتي كه نتيجه عملي
آن تاليف كتاب ارزشمند « المراجعات » بود , كتابي كه صيت و
صوت آن به اقصي نقاط ديار اسلامي رسيده است .
نگارنده سعي و تلاش مي كند نقش سيدشرف الدين را در
تقريب بين مذاهب اسلامي ترسيم نمايد و از مجاهدات اين
مردم علم و عمل در اين عرصه حساس , ذكري به ميان
آورد.
عصر آگاهي و بيداري
قرن چهاردهم هجري , قرن آگاهي و بيداري جامعه
اسلامي به شمار مي آيد , حملات بي وقفه اجانب و بيگانگان به
ارزشهاي اسلامي در سرتاسر جهان , اشغال قدس شريف از
سوي صهيونيسم و استكبار جهاني , درگيريهاي قومي در
اغلب مناطق اسلامي , تبليغات وسيع ماديگري و ماده گرائي در
بلوك شرق , تبليغات گمراه كننده و انحرافگر غرب و مجادلات
بي فائده و كم اثر پيروان اسلام در اغلب مناطق جهان , آگاهان و
انديشمندان ا سلامي را بر آن واداشت كه تجديدنظري در شيوه
تبليغي و ارشادي خود انجام دهند و سدي را در برابر هجوم
اين همه بازدارندگان از نشر حقايق اسلام و عزت و اقتدار
مسلمين بازيابي و بازشناسي كنند. زيرا نخستين عامل
بازدارنده پيشرفت اسلام و شوكت مسلمين , تفرق و جدائي و
تشتت و پراكندگي آنان بود كه جهان اسلام را دچار آسيب و
آماده ورود دشمن مهاجم ساخته بود. تفرق و جدايي
مسلمانان آنچنان در بدنه اسلام رسوخ و نفوذ داشت كه گاهي
برخي از مسلمانان , مبارزه با برادران ديني را مهم تر و
ضروري تر از اجانب و بيگانگان برمي شمردند و مسلمانان در
پي اعتقادات مذهبي و باورهاي ديني , به جان هم مي افتادند و
نيروهاي خود را درانهدام و از بين بردن برادران خويشتن
صرف مي كردند و اين امر , نهايت آرزوي دشمنان اسلام و
اصولا ترفند و نقشه اصلي آنان در براندازي مسلمانان به شمار
مي آمد جنگهاي شيعه و سني , برخورد عثماني و ايراني ,
حجازي , عراقي , شامي , لبناني و... از اين سري برخوردها و
جنگها سرچشمه مي گرفتند و هر روز نيز بر شدت آنها افزوده
مي شد. چون مجادلات مذهبي و عقيدتي چيزي نيست كه به
زودي پايان پذير باشد و ستيز خاتمه يابد. شاعر عرب
سروده اي به اين مضمون دارد :
مي بينم هزار بنا و مهندس و كارگر نميتوانند بناي شامخي
را در مدت كوتاهي بالا ببرند.
چگونه مي تواند بنايي تاب مقاومت و پايداري هزاران نفر
خرابگر و ويرانگر را تحمل نمايد
آري بناي شامخ اسلام و جامعه توانمند اسلام , نمي تواند
با هزاران تن از خرابكاران و تخريب گران توان بقا و تداوم
داشته باشد . (1 ) در چنين شرايط حساسي جمعي از آگاهان در
قرن چهاردهم هجري به پاخاستند و به تجديد عهد و
سازندگي نوين بناي اسلامي پرداختند كه نخستين گام را
زدودن اتهامات و پاكسازي شايعات و از بين بردن افتراهايي
قرار دادند كه به بناي عظيم و شامخ اسلام صدماتي وارد
مي ساخت و همين شايعات و وابستگي ها , چهره اسلام را
مشوش مي نمود. كار اساسي مرحوم شرف الدين زدودن اين
افترائات و پاكسازي اسلام از اين تشويشات بود كه در
المراجعات در 112 مراجعه اي اساسي كه داشته اند و الفصول
المهمه طي فصول و بخشهاي صدگانه اين كار مهم را انجام
داده اند.
او در مباحثات و مراجعاتي كه با مرحوم شيخ سليم
البشري رئيس دانشگاه الازهر مصر انجام داده اند اين شايعات
و ابهامات رااز چهره تعاليم شيعه زدوده اند و چهره واقعي
تعاليم اهل بيت (ع ) را شفاف , روشن و نمايان ساخته اند. او با
اين كار خود توانسته است پرده بازدارنده از جلوي چشمان
حقيقت بين ديگر مسلمانان بردارد و آنان را به يك اصل ديني
واجب و ضروري متوجه سازند كه « واعتصموابحبل الله جميعا
و لاتفرقوا و اذكرو انعمه الله اذكنتم اعدا فالف بين قلوبكم
فاصبحتم بنعمه اخوانا »
دوران سازندگي
او پس از تاسيس بناي شامخ ايجاد وحدت و الفت بين
برادران اسلامي به سراغ سازندگي اجتماعي خود رفت و
كارهاي بزرگي انجام داد كه اجمالا به برخي از آنها مي پردازيم :
اگر اين سخن درست باشد كه : « شخصيت هركس را مي بايد
از آنچه در آئينه افكارش بازتاب مي يابد , شناسايي كرد »
شخصيت مبارزي كه اينك بازشناسي او را آغاز مي كنيم , چنان
تصاوير رنگارنگ و هزارگونه اي در آئينه افكار خود بازتابانيده
است كه يكباره , در برابر مردي با يك شخصيت چندين بعدي
قرار مي گيريم . .و اگر از ميان اين ابعاد گوناگون , تنها بخواهيم
يكي را انتخاب كنيم , كافي است به آن بعد از شخصيت او
بنگريم كه با تكيه بر آن , يك تنه مكتب پرباري از مبارزات
فكري و معنوي را عليه دشمنان ديرينه اسلام و جوامع
اسلامي , بنيان نهاد , و خود به تنهايي توانست نماينده نسلي
پرخروش باشد , كه در دوران بحراني از ادوار تاريخ زندگي
مسلمانان , در مقابله با آنچه به ضديت اسلام برمي خيزد , قد
برافراشته بود.
و اگر براي ورود به جهان گسترده اين مكتب فكري و
معنوي و فرهنگي , دريچه اي را جستجو كنيم , گرچه درياي
جوشاني از آثار فكري و قلمي او پيش روي ما قرار دارد , اما
حتي مي توان تنها با درنظر داشتن يك جمله كوتاه , اين دريچه
را يافت . جمله اي كه سرفصل درخشاني بر يكي از ابعاد گسترده
و پربارجهان فكر و انديشه و مبارزات عميق و بنيادين برپا شده
است .
وي در اين جمله پربار , بدينسان سخن مي گويد و راه
مي گشايد :
« لاينتشر الهدي , الامن حيث انتشر الضلال »
« هدايت انتشار نمي يابد جز از آن جايگاهي كه ضلالت
منتشر شده است . »
و بدينسان , رهسپاران وادي حيرت و بهت در برابر
ترفندهاي رذيلانه جهان ضداسلام را , به راهي رهنمون
مي گردد كه روشنايي آن تنها از آفتاب علم و انديشه , دانش و
بينش , فكر و ايمان , و فرهنگ و معنويت به دست
مي آيد.
مي گويد و بر سرگفته خود , با ايمان و اعتقاد و اخلاص و
خروش , پاي مي فشارد كه :
« چراغ هدايت , روشن نمي گردد و نشو و نما و گستردگي و
نشر نمي يابد , مگر از همان نقطه و همان راهي كه ظلمت
گمراهي توسط دشمن , از آن نقطه سربركشيده و رشد و توسعه
يافته است » .
اين نقطه كجاست
انديشمند خستگي ناپذير ما پاسخ مي دهد : مدارس و
مراكز آموزشي .
و خود , تمامي عمر پربارش را براي اثبات درستي اين
عقيده , به تلاش و تكاپو مي گذراند و در تمام عمر گرامي اش ,
آن مراكز آموزش كه موردنظرش بودند يعني در مدارس و
مراكزي كه علوم اسلامي و فرهنگ اسلامي آموخته و آموزش
داده مي شد ـ يك عمر تمام , به آموزش دادن و به انسان سازي
مي گذراند , كه خود نيز در ايجاد و احداث و ازدياد و تقويت
اينگونه مراكز , سعي بليغ و تلاش ايثارگرانه اي به كار مي گيرد...
و بدينسان , نام خود را نه تنها در زمان حيات در آفاق
كشورهاي اسلامي پرآوازه مي سازد , بل , چنان ياد و يادگاري از
خود به جاي مي نهد كه نامش پس از مرگ نيز به جاودانگان
جهان اسلام ـ و به ويژه جهان تشيع مي پيوندد. نامي كه هنوز
طنين آن در گوشهاي شنواي آواز جان , نغمه روح و دل
سرمي دهد : سيدشرف الدين جبل عاملي
آري , سيدشرف الدين مردي از تبار شرافت و اصالت , كه
مي گفت و به گفته اش ايمان داشت كه مبارزه با دشمن را , از
همانجا بايد آغاز كرد كه خود دشمن آغاز كرده است . و خود ,
در تمام عمر چنين كرد , و همواره با اسلحه خود دشمنان , به
ميدان جنگ آنان شتافت ...
پاورقي :
1 ـ اري الف بان لايقوم بواحد ـ و كيف بنا خلفه الف هادم ـ
علامه سيدشرف الدين رهسپاران وادي حيرت و بهت در
برابر ترفندهاي رذيلانه جهان ضداسلام را به راهي رهنمون
مي گردد كه روشنايي آن تنها از آفتاب علم و انديشه , دانش و
بينش , فكر و ايمان , و فرهنگ و معنويت به دست مي آيد
علامه سيدشرف الدين پس از تاسيس بناي شامخ وحدت و
الفت بين برادران اسلامي , به سراغ سازندگي اجتماعي رفت و
عملكردهاي بزرگ و حائز اهميتي را از خود باقي گذاشت
