م ـ طلوع گر
دست كم 8 سال است كه از درخواست ايران براي عضويت در سازمان
تجارت جهاني مي گذرد و حدود4 سال است كه اين درخواست در دستور
كار مجمع عمومي آن قرار دارد اما هر بار با مخالفتهاي برنامه ريزي شده
آمريكا و با انگيزه هاي سياسي , جمهوري اسلامي ايران از راهيابي به اين
سازمان بازداشته شده است .
نماينده دولت آمريكا در سازمان تجارت جهاني در تازه ترين اجلاسيه
اين سازمان در اواخر بهمن ماه براساس موضع هميشگي خود اعلام كرد
آمريكا آمادگي بررسي درخواست پيوستن ايران به اين سازمان را در حال
حاضر ندارد . به جز آمريكا , هيچيك از 148 دولت عضو سازمان تجارت
جهاني با درخواست ايران مخالف نيستند به همين خاطر درخواست
عضويت ايران هنوز در دستور كار شوراي عمومي سازمان تجارت جهاني
قرار دارد و در جلسه بعدي كه قرار است در اوايل ارديبهشت ماه سال 1384
برگزار شود , مجددا طرح خواهد شد.
دو ماه ونيم پيش نيز وقتي بيستمين درخواست ايران با مخالفت آمريكا
رد شد , بسياري از تحليل گران اظهار اميدواري كرده بودند با پيشرفت
مذاكرات مربوط به پرونده اي هسته اي و قول حمايت اتحاديه اروپا , ايران
خواهد توانست از سد مخالفت هاي مكرر آمريكا بگذرد اما در اجلاس اخير
سازمان تجارت جهاني حتي دفاع چند دقيقه اي نماينده اتحاديه اروپا از
الحاق ايران نيز نتوانست امريكائيها را به عدم مخالفت وادارد. به عقيده اين
تحليل گران نبايد ترديد نمود كه واشنگتن از مذاكرات هسته اي ايران و اروپا
بعنوان اهرمي براي تحت فشار قرار دادن تهران به توقف كامل و دائمي غني
سازي اورانيوم , سو استفاده مي كند. آمريكا تلاش دارد تا با وعده پذيرش
عضويت ايران در سازمان تجارت جهاني , جمهوري اسلامي ايران را به
دست كشيدن از فعاليتهاي هسته اي مشروع خود متقاعد سازد! در حالي كه
عضويت در آن سازمان مانند فعاليتهاي هسته اي حق ايران است .
براساس مقرارت مربوطه تا زمانيكه تمامي 148 كشور عضو سازمان
تجارت جهاني آمادگي خود را براي پذيرش درخواست عضويت جديد ,
اعلام نكنند امكان بررسي درخواست متقاضي جديد وجود ندارد. اين در
تنها آمريكا , WTO حالي است كه براي عضويت ايران از 148 كشور عضو
ساز مخالفت مي زند.
از اين رو تصميم جديد آمريكا در مخالفت با الحاق ايران به اين سازمان
بيانگر آنست كه آمريكائيها در اعلام موضع خود بيشتر داراي انگيزه سياسي
هستند و از اين سازمان تجاري و اقتصادي جهاني در جهت پيشبرد اهداف
سياسي بهره مي گيرند. و در شرايطي كه اروپايي ها معتقدند پيوستن ايران به
سازمان تجارت جهاني به برنامه هاي آنان براي متقاعد كردن تهران به توقف
كامل و دائمي غني سازي اورانيوم كمك شاياني مي رساند , تصميم جديد
آمريكا اين ترديد را تقويت كرده كه كاخ سفيد تمايلي ندارد سير مذاكرات
هسته اي بين اروپا و ايران به ثمر بنشيند چرا كه با دستيابي دو طرف به
توافقات جديد , آمريكا در انزوا قرار خواهد گرفت و توان اروپائيها را در هر
گونه چانه زني آتي و ارتباطات سياسي در سطح جهان افزون خواهد
ساخت .
درباره سياسي بودن تصميم آمريكا در مخالفت با بررسي درخواست
همين بس كه بدانيم در اجلاس آذر WTO ايران در مجمع شوراي عمومي
ماه سالجاري سازمان تجارت جهاني , كشورهايي چون افغانستان ,
تاجيكستان و عراق كه از لحاظ توان تجاري و اقتصادي به مراتب از ايران
پائين ترند با حمايت آمريكا بعنوان عضو ناظر پذيرفته شدند.
اهداف سازمان تجارت جهاني
سازمان تجارت جهاني تنها نهاد بين المللي است كه در امر تنظيم
قواعد تجارت بين ملت هاي جهان فعال است . هدف اين سازمان , توسعه
تجارت بين المللي و از ميان برداشتن موانعي است كه مبادلات تجاري ميان
ملل مختلف را محدود مي سازد. در عين حال در توصيف اين سازمان گفته
مي شود كه سازمان تجارت جهاني در روند « جهاني سازي » رفع موانع براي
جهاني كردن اقتصاد را بر عهده دارد. براي تحقق اين اهداف , سازمان
تجارت جهاني توافق نامه هايي را پيش بيني كرده كه اعضاي اين سازمان از
سال ها قبل مذاكره در مورد آنها را آغاز نموده اند.
در اين راستا كشورهاي جهان سوم كه همواره براي حفظ صنايع داخلي
و افزايش توان رقابت خود در برابر موج كالاهاي وارداتي ارزان قيمت
خارجي معمولا موانع و محدوديت هايي را برقرار مي سازند , از جمله
مخالفين گسترش اين سازمان به شمار مي روند. بسياري از اين كشورها ,
حذف موانع تجاري را به معني نابودي صنايع داخلي و بيكاري كارگران و به
نفع توليد كنندگان غربي ارزيابي مي كنند و در نتيجه با آن مخالفند. وليكن
باوجود مخالفت هايي كه نسبت به سازمان تجارت جهاني وجود دارد اما
تقاضاي كشورها براي پيوستن به اين سازمان بسيار بالاست . پيوستن به
سازمان تجارت جهاني به آساني هم امكان پذير نيست و كشورها قبل از
عضويت در اين سازمان بايد تغييرات زيادي در مقررات اقتصادي و
بازرگاني و نيز موانع تجارت بين المللي خود ايجاد كنند.
در عين حال موضوع عضويت تنها به مسايل اقتصادي و تجاري محدود
نمي شود و سياست نيز در اين ميان نقش حساسي بازي مي كند. ايران
سال هاست كه با وجود اينكه از نظر فني شرايط لازم را براي پيوستن به اين
سازمان فراهم آورده اما بخاطر مخالفت هاي مكرر آمريكا , تاكنون 21 بار
تقاضايش رد شده است . در واقع تاكنون امريكا از اين سازمان به عنوان
ابزاري براي تحت فشار قرار دادن و تسليم ايران استفاده كرده است . شرط
آمريكا براي پيوستن ايران به سازمان تجارت جهاني كاملا غير اقتصادي
است و به مشكلات سياسي دو كشور كه بعد از انقلاب اسلامي آغاز شده , باز
مي گردد.
در اين باره نشريه « فاينشنال اكسپرس » با طرح اين مطلب كه سازمان
تجارت جهاني همچون صندوق بين المللي پول به عروسكي در دستان
آمريكا تبديل شده است , نوشت : سازمان تجارت جهاني و صندوق بين
المللي پول به بهانه اجراي اصلاحات اقتصادي در سطح جهان به آمريكا
كمك كرده اند تا همچنان بر اقتصاد بين المللي حكومت داشته باشد و از اين
طريق سياست جهاني را در اختيار بگيرد. « فانيشنال اكسپرس » تصريح
مي كند اگر چه سازمان تجارت جهاني با هدف اجراي اصلاحات در اقتصاد
بين الملل شكل گرفت اما اصول اساسي آن بارها ناديده گرفته شده و بيشتر
تلاش كرده تا به سلطه اقتصادي آمريكا در جهان ياري برساند . (1 )
در اين خصوص همچنين « ژوزف استيگليتز » برنده جايزه نوبل اقتصاد و
اقتصاد دان مشهور آمريكايي در همايشي در واشنگتن با تاييد سياسي شدن
سازمان هاي بين المللي اقتصادي مثل بانك جهاني , صندوق بين المللي پول
و سازمان تجارت جهاني , اين نهادها را ابزاري در دست قدرت ها خواند كه
مشخصه اصلي آنها يك مديريت غير دمكراتيك است . وي فقدان دمكراسي
واقعي در اين سازمان ها را موجب از دست رفتن مشروعيت آنان دانست و
گفت : جهاني سازي اقتصادي نتيجه جهاني سازي سياسي است . (2 )
نخستين گام ايران
در آذر ماه 1372 دولت وقت ايران كميته اي زير نظر وزارت بازرگاني و
نمايندگان 21 وزارتخانه تشكيل داد تا به بررسي پيامدهاي عضويت ايران
در سازمان تجارت جهاني كه ادامه سازمان تعرفه و تجارت « گات » است ,
بپردازند. اين كميته پس از يكسال و نيم با تهيه گزارشي , عضويت در اين
سازمان را مثبت ارزيابي كرده و از دولت خواست تا درخواست رسمي براي
عضويت به آن سازمان فرستاده شود.
در سال 1375 درخواست ايران به دبيرخانه سازمان تجارت جهاني
ارسال شد اما تا سال 1380 درخواست ايران به علت عدم وجود اجماع در
ميان كشورهاي عضو , در دستور كار شوراي عمومي سازمان قرار نگرفت .
ارديبهشت ماه 1380 براي نخستين بار درخواست عضويت ايران در دستور
كار شوراي عمومي سازمان مذكور قرار گرفت كه تاكنون فقط بدليل عدم
آمادگي آمريكا , هيچگونه گشايشي حاصل نشده است .
با وجود آنكه جمهوري اسلامي ايران از سال 1372 براي پيوستن به
سازمان تجارت جهاني با مشكل سياسي مخالفت آمريكا مواجه بوده است
اما سعي كرده تا اصلاحات اقتصادي مورد لزوم را به اجرا بگذارد تا بتواند با
قواعد آن سازمان منطبق شده و زمينه پيوستن به سازمان تجارت جهاني را
فراهم سازد. دست زدن به اقداماتي چون تبديل موانع غيرتعرفه اي به
تعرفه اي , تصويب قانون جذب سرمايه گذاري خارجي , كاهش ماليات بر
درآمد شركت ها و تك نرخي شدن ارز از جمله آنهاست . (3 )
اما عليرغم اين اقدامات , كارشناسان تجارت بين المللي با اشاره به
ضعف توان اقتصادي ايران براي پيوستن به سازمان تجارت جهاني معتقدند
بردارد , WTO حتي اگر امريكا دست از مخالفت با عضويت ايران به
مذاكرات بعدي براي پيوستن كامل ايران به اين سازمان بدليل ساختار
اقتصادي و تجاري ايران سالها بطول خواهد انجاميد.
« جفري اسكات » كارشناس سياست هاي تجاري موسسه اقتصاد
بين المللي در اين خصوص مي گويد : در صورتي كه امريكا با بررسي عضويت
ايران در سازمان تجارت جهاني موافقت كند , اين كشور از آن پس به 20
كشوري مي پيوندد كه براي ورود به اين سازمان تلاش هاي وسيعي را براي
در پيش گرفته اند . WTO انطباق اقتصاد و تجارت خود با مقررات
به گفته وي , ايران بايد آزاديهاي بيشتري را در نظام تجاري خود بپذيرد
و براي پيوستن به سازمان تجارت جهاني بايد به سوال هاي سختي در
خصوص ميزان حمايت از توليدكنندگان داخلي پاسخ دهد , همانطوريكه
روسيه , عربستان , اوكراين و كشورهاي ديگر در حال حاضر با اين مشكلات
روبرو هستند.
« اسكات » در خاتمه نتيجه گيري مي كند حتي اگر امريكا با آغاز بررسي
موافقت كند براي ايرانيها تازه اين موافقت اول كار WTO عضويت ايران در
است چرا كه در خصوص آمادگيهاي تجاري خود قطعا به اين سهولت
نخواهند توانست اروپا و آمريكا را متقاعد كند . (4 )
در عين حال دولت ايران براي عضويت در سازمان تجارت جهاني در
داخل نيز با موانع متعددي روبرو است . مخالفان مي گويند با عضويت ايران
راه بر روي واردات كالاهاي خارجي بويژه در بخش هاي صنعتي و WTO در
كشاورزي , بازخواهد شد و به اين ترتيب بخش عمده اي از توليدكنندگان
داخلي بدليل عدم توانايي در رقابت با توليدات خارجي , از گردونه خارج
خواهند شد . (5 )
دكتر اميدبخش سرپرست دفتر نمايندگي تام الاختيار ايران در سازمان
تجارت جهاني درباره موانع پيش روي ايران براي پيوستن به اين سازمان
مي گويد : اصلاح قوانين و مقررات اقتصادي جهت عضويت در سازمان
تجارت جهاني , اقدامي ضروري است و بايستي فرآيندي طولاني را طي كند.
مسايل WTO به گفته وي در شرايط كنوني مشكل ايران براي پيوستن به
داخلي نيست و بيشتر جنبه سياسي خارجي دارد اگرچه زماني كه مذاكرات
پيشرفت كند مشكلات داخلي نيز بروز خواهد كرد.
وي تصريح كرد : اگر خواهان تعامل با اقتصاد جهاني هستيم بايد فرآيند
پيچيده و زمان بري را پشت سر بگذاريم و طبيعتا با توجه به اينكه اقتصاد
ايران فاصله زيادي با اقتصاد جهاني دارد لازم است براي طي كردن اين
فرآيند علاوه بر بكارگيري مديريت قوي , صبر و حوصله هم بايد به خرج
داد . (6 )
در اين ارتباط « مايك مور » مديركل سازمان تجارت جهاني در سالهاي
2002 ـ1999 با اظهار اينكه علت مطرح نشدن درخواست ايران در مجمع
شوراي عمومي سازمان تجارت جهاني مسايل سياسي داخلي و خارجي
WTO است , تصريح كرد : « .... كشورهايي توانسته اند به سرعت به عضويت
درآيند كه از لحاظ اقتصادي كمتر از ايران توسعه يافته اند. وي اضافه كرد :
مهم است اما از آن مهمتر اصلاحات اقتصادي است كه WTO پيوستن به
كشورها بايد آن را آغاز كنند اگر چه پيوستن به سازمان تجارت جهاني
مي تواند به اصلاحات اقتصادي كشورها هم كمك كند. بنابراين بايد با انجام
را فراهم WTO اصلاحات اقتصادي , مقدمات حضور ايران در
ساخت ... » (7 )
پيشينه برخورد سياسي
برخورد سياسي و سواستفاده از قدرت « وتو » توسط آمريكا در سازمان
تجارت جهاني از سابقه ديرينه حكايت دارد. بعنوان مثال چين با دارا بودن
اقتصاد در حال توسعه و رشد دو رقمي در تجارت خارجي به علت
مخالفت هاي سياسي عاقبت پس از 15 سال مذاكرات پياپي براي پيوستن به
اين سازمان , در نوامبر 2001 در اجلاس دوحه رسما به عضويت پذيرفته
شد. روسيه نيز كه خود , عضو گروه هشت كشور صنعتي جهان و از
صادركنندگان عمده كالا به شمار مي رود اما بدليل متهم شدن به عدم تعهد به
دمكراسي و حكومت قانون , پس از يك دهه تلاش هنوز با عضويتش در
مخالفت مي شود . همچنين عربستان سعودي در اين مقوله جاي WTO
مي گيرد. اين كشور عليرغم آنكه در خاورميانه در زمينه صادرات در رتبه اول
قرار دارد و اصلاحات اقتصادي را به اجرا گذاشته است اما در سازمان
تجارت جهاني همچنان با مخالفت هايي كه عمدتا منشا سياسي دارد , مواجه
است .
در مقابل , كشورهايي همچون افغانستان و عراق در شرايطي كه هنوز فاقد
امنيت اجتماعي هستند بدليل حمايت هاي بيدريغ امريكا به عنوان عضو
ناظر پذيرفته شده اند و امريكاييها وعده كرده اند در مراحل بعدي نيز از
درخواست آنان براي عضويت كامل پشتيباني خواهند كرد. اين در حالي
است كه يكي از شرايط عضويت در سازمان تجارت جهاني , تطبيق دادن
قوانين تجاري كشور متقاضي با اصول و مقررات اين سازمان مي باشد اما
واقعا اين شرط با شرايط كنوني افغانستان و عراق مطابقت دارد
صحت اين تحليل كه معتقد است « واشنگتن از سازمان تجارت جهاني
به عنوان يك اهرم سياسي سود مي برد » را مي توان در مواضع جديد
آمريكاييها پس از سفر رئيس جمهوري آمريكا به اروپا كه در سطح
گسترده اي در رسانه هاي آن كشور منعكس شده مورد ارزيابي و تامل قرار
داد.
روزنامه « نيويورك تايمز » در اين باره نوشت : در سفر اخير بوش به سه
كشور اروپايي , رهبران اين سه كشور پيشنهاد كردند تا آمريكا و اروپا طي
يك اقدام هماهنگ با ايجاد انگيزه هاي اقتصادي , ايران را براي دست كشيدن
از برنامه هاي هسته اي خود تشويق نمايند.
به نوشته اين روزنامه آمريكايي , اكنون مشوق هايي چون حمايت از
عضويت ايران در سازمان تجارت جهاني , اجازه به شركت ايرباس براي
فروش هواپيماهاي مسافربري و نيز برخي امتيازات اقتصادي ديگر در اين
زمينه توسط كابينه آمريكا در حال بررسي است . (8 )
همچنين خبرگزاري رويترز به نقل از « مك كللان » سخنگوي كاخ سفيد
گزارش داد پس از سفر بوش به اروپا اكنون وي متقاعد شده كه بايد از تلاش
اروپايي ها در خصوص ارائه مشوق هايي براي منصرف كردن ايران از
برنامه هاي هسته اي , حمايت كند . (9 )
براساس اين استراتژي جديد , امريكا ممكن است در جلسه آتي سازمان
تجارت جهاني , مانع از عضويت ايران در اين سازمان نشود و اگر اروپاييها
بخواهند به ايران قطعات هواپيماي غيرنظامي ايرباس بفروشند با آن نيز
مخالفت نكند.
با اينهمه , كشورهاي عضو اتحاديه اروپا ابراز اميدواري كرده اند كه در
اجلاس شوراي حكام سازمان تجارت جهاني كه قرار است در ماه
ارديبهشت سال آينده برگزار شود , شاهد تغيير در رويكرد سازمان نسبت به
ايران باشند.
منابع :
1 ـ خبرگزاري ايسنا 83,10,12
2 ـ خبرگزاري فارس 83,7,12
3 ـ خبرگزاري « بي . بي . سي » 81,9,20
4 ـ خبرگزاري فارس 83,12,14
5 ـ خبرگزاري « بي . بي . سي » 80,4,28
6 ـ خبرگزاري ايسنا 83,11,4
7 ـ خبرگزاري ايسنا 83,9,29
8 ـ خبرگزاري مهر 83,12,10
9 ـ خبرگزاري مهر 83,12,14
دست كم 8 سال است كه از درخواست ايران براي عضويت در
سازمان تجارت جهاني مي گذرد و حدود4 سال است كه اين
درخواست در دستور كار مجمع عمومي آن قرار دارد اما هر
بار با مخالفتهاي برنامه ريزي شده آمريكا و با انگيزه هاي
سياسي , جمهوري اسلامي ايران از راهيابي به اين سازمان
بازداشته شده است
آمريكا تلاش دارد تا با وعده پذيرش عضويت ايران در سازمان
تجارت جهاني , جمهوري اسلامي ايران را به دست كشيدن از
فعاليتهاي هسته اي مشروع خود متقاعد سازد! در حالي كه
عضويت در آن سازمان مانند فعاليتهاي هسته اي حق ايران
است
