ث محمد خزائي
بيست و يكمين شماره نشريه تخصصي هنرهاي تجسمي به سردبيري دكتر حسيني
راد و صاحب امتيازي حوزه هنري منتشر شد
در اين شماره كه با طراحي جديد و جذاب ومطالبي متفاوت و
متنوع پس از ركودي يك ساله به صورت تمام رنگي عرضه شده
مطالب زير را مي خوانيد :
گزارش نمايشگاه « دو سالانه بين المللي پوستر جهان اسلام » ,
پوسترهاي مقاومت , نگاهي به نمايشگاه هنرمندان معاصر ژاپن در
موزه هنرهاي معاصر تهران , نقوش تزئيني در پوسترهاي معاصر
جهان اسلام , هنر ژاپن : فرياد در برابر آسمان , تصويرسازي
تبليغاتي , تكچهره هاي فتحعلي شاه , اهميت ارتباط , زبان ناگفته ها ,
واژگان زيبايي شناسي پوستر... , هنر ژاپني , نگاهي به اعماق
سادگي , زبان تصوير و عناصر بصري در گرافيك تلويزيوني و...
از اين شماره مجله مقاله نقوش تزئيني در پوسترهاي معاصر
جهان اسلام را برگزيده ايم .
حدودا از اوايل نيمه دوم سده اخير , گويي نقوش و كتيبه ها از
ديوار مساجد , ابنيه هاي مذهبي نسخه هاي خطي و... رخت بربسته
و بر روي پوسترها , تابلوها وديگر آثار هنرهاي تجسمي هنرمندان
كشورهاي جهان اسلام جاي گرفته اند. حضور اين نقشها با رنگها ,
اشكال واحجام , شيوه نويني را در هنرهاي تجسمي به وجود
آوردند. هنرمندان مسلمان با انتخاب آنهابه عنوان يك
عنصرتجسمي و آميختن با ديگر عناصر , تجربه اي نو را در آثار خود
آزمودند. اين شيوه در اصل , خاص يك كشور مسلمان نبود , بلكه
قلمروي وسيع را درجهان اسلام دربر گرفت و به عنوان يك روش
تازه جايگاهي ويژه را در هنرهاي تجسمي , بخصوص گرافيك
معاصر جهان اسلام به خود اختصاص داد. اين شيوه در كشورهايي
همچون ايران , اردن , مراكش , سودان و... به اوج شكوفايي خود
رسيد و به بخش مهمي از هنر معاصر شخصيت و هويت فرهنگي
بخشيد. درحقيقت اين جنبش , هنرهاي بصري جهان اسلام را از
شيوه هاي رايج فرنگي جدا ساخت .
علاوه بر حضور اين نقوش در قلمرو جهان اسلام , هنرمندان
ديگر مثل آون جونز و ويليام موريس نيز در اواخر قرن نوزده
ميلادي در آثار خود از آنها سود جسته اند. در همين راستا وجود
نقوش اسلامي در شكل گيري جنبشهاي هنري جهان غرب مثل
جنبش آرت نوو(بويژه در طراحي پوستر) و آرت دكو بوضوح ديده
مي شود.
در اين مقاله به بررسي نقشها در پوسترهاي معاصر كشورهاي
مسلمان بويژه ايران , كه ريشه در سنت گذشته دارد.اشاره
مي شود.
مقدمه
بانگاهي به آثار اصيل هنري از قرون اوليه ظهور اسلام تا به
امروز , در مي يابيم كه « تزئين » جايگاه والايي در آثار هنر اسلامي
دارد. در حقيقت يكي از مهمترين عوامل شكل دهنده هنر كشورهاي
مسلمان بخصوص ايران , در طول دوره هاي مختلف , حضور
نقشهاي تزئيني ـ نمادين در آثار هنري است كه ريشه در سنت و
آداب معنوي دين اسلام دارد. حضور اين شاخصه هاـ با قوت و
ضعف ـ همچنان تا به امروز در آثار هنري ادامه داشته است .
هنرمندان ايراني بسيار مشتاق بوده اند و هستند تا آثار خود را در
قالب طرحهايي زيبا ارائه دهند.
اين هنرمندان معتقد بودند ارزشها و مفاهيم نمادين آثارشان
حتي اگر زماني براي مخاطبين خود , پيامي نداشته باشند , به خاطر
تزئين برجاي مي مانند وارزشهاي ويژه خود را حفظ مي كنند. زيرا
همواره امكان احياي رمزها وجود دارد تا معناي گمشده آنها را
دوباره اعاده كنند و آنها را به تمام وكمال به فضيلت اصلي شان
بازگرداند.
نقشهاي تجريدي در هنر معاصر جهان اسلام علاوه بر بار
نمادين , بخشي از الفباي هنري هستند كه جهانيان را به فرهنگ و
هويت خويش ارجاع مي دهند.اين نگاه همچنان به عنوان يك روش ,
جايگاهي ويژه را در هنرهاي تجسمي بخصوص گرافيك امروزه
جهان اسلام , به خود اختصاص داده است . اين شيوه , خاص يك
كشور مسلمان نيست , بلكه سراسر جهان اسلام , از پاكستان تا
بيروت , و از ايران تا الجزاير را فرا گرفته و به عنوان يك عنصر
شناخته شده هنر جهان اسلام در قلمرو هنر ظهور يافته
است .
پيش از اينكه به بحث اصلي , يعني بررسي حضور نقوش در
پوسترهاي دوره معاصر هنرمندان مسلمان برسيم , لازم است
اشاره اي هر چند مختصر به هنر گرافيك بويژه پوستر بكنيم .
يكي از مهمترين شاخه هاي هنر گرافيك , پوستر(اعلان )
است .طراحي اعلان به گونه اي است كه شكل (عنصر تصويري ) و
نوشته به صورتي واحد در آن , ايفاي نقش نموده و با جاذبه هاي
هنري خاص , چشم مخاطب را بسوي خود جلب مي كند و پيام
خود را ارائه يا ترويج مي نمايد. پوسترها در شمارگان زيادي تكثير
و سپس براي اعلام پيام مورد نظر , در محلهاي عمومي , نصب و به
نمايش گذاشته مي شوند.امروزه پوسترها علاوه بر اعاده پيام
خويش , به عنوان عنصري از فضاي همگاني , مسئوليت تزئين و
آفرينش فضاي همگاني شهري را نيز بر عهده دارند.
اعلان يا پوستر به مفهوم امروزي همراه با تنوع رنگ , در اواخر
قرن هيجده ميلادي با استفاده از صنعت چاپ سنگي (ليتوگرافي )
شكل گرفت . در سالهاي آخر قرن نوزده ميلادي با حضور نقاشاني
مثل لوترك , موشاو.... با توجه به امكانات ارزان چاپ سنگي , تنوع
رنگها(گاهي با استفاده از پانزده رنگ در طراحي يك پوستر)
وامكان اجراي پوستر در اندازه هاي بزرگ , اين هنر توانست تا
اواخر جنگ جهاني اول حضوري منحصر بفرد و فعال در بين ديگر
رسانه ها به خود اختصاص دهد. اين هنر بسرعت توانست در اكثر
مراكز اروپا و امريكا شكوفا شود و هنرمندان سرشناسي را بسوي
خود جذب كند.
در آخرين دهه قرن نوزده در پاريس , همزمان با حضور آثار هنر
ايراني درنمايشگاهها , جنبش هنري « آرت نوو » (كه پوسترها
مهمترين ثمره آن است ) ترويج يافت .اين جنبش در واقع حركتي
بود عليه منتقدين هنري , كه هنرهاي زيبا را فقط مختص
مجسمه سازي و نقاشي مي دانستند و پوسترها را تحت عنوان
« هنرهاي كاربردي » و فاقد ارزش هنري به حساب مي آوردند.
برگزاري نماشگاههاي هنرهاي شرقي در پاريس و لندن , اين جرات
را به طراحان پوستر داد كه با استفاده از نقوش تزئيني به آثار خود
ارزشهاي هنري بدهند. هنرمندان اين رشته با استفاده از نقوش
تزئيني نشان دادند كه آثار آنها هم مي توانند داراي ارزشهاي
زيبايي شناسي باشند.
بسياري از كارشناسان غربي , معقتدند كه آثار هنري ايران در
نمايشگاههاي فوق , بخصوص ظروف شيشه اي , « الهام بخش
هنرمندان اين جنبش بوده است . به عقيده پيروان جنبش آرت نوو ,
ظرافت در تزئين نه فقط زشتي را از آثار و اشياي حاصل از توليد
ماشيني مي رهاند , بلكه ارزشهاي معنوي را در عرصه هاي ذوقي
مردم بيدار مي كند.
ادامه نمايش آثار هنري ايران در اوايل قرن بيستم ميلادي در
اروپا , مورد توجه هنرمندان جنبش « آرت دكو » قرار گرفت . اين
جنبش كه بيانگر يك روح سنتي و اقتباس از ميراث باستاني بود , در
دهه هاي 1920 و 1930 ميلادي به رشد و تعالي هنر گرافيك و
نقاشي كمك شاياني كرد. در اين زمان , هنرمندان اروپا در
جستجوي شيوه اي نوين , به مطالعه آثار هنري كشورهاي مسلمان
پرداختند. هنرمنداني همچون ماتيس و حتي پيكاسو (البته كمتر از
ماتيس ) تاثير نويني از اين آثار گرفتند. هنرمندان امپرسيونيست مثل
سزان در فرانسه , و ازرالي , كاندينسكي و ميخائيل لاريونو از روسيه
و گوستا وكليمت از اتريش , خيلي زود دريافتند كه آثار هنرمندان
مسلمان , برخوردار از يك نظم هندسي ناب در تركيب , تجريد و
ساده سازي در اشكال (فرمها) و سطوح غني و سحرآميز در
رنگها(در نقاشي ايراني ) هستند. آنها در آثار خود بخوبي از اين
شاخصه ها سود جستند.نكته مهم اين است كه در فاصله سالهاي
1931 تا 1981 , 91 نمايشگاه از آثار هنري ايران در كشورهاي
غربي برگزار شد.
استفاده از نقشهاي تزئيني در آثار هنري معاصر كشورهاي
جهان اسلام بخصوص در هنر نقاشي حوزه وسيعي را به خود
اختصاص داده است . در اكثر بانكها , فرودگاهها , گالريها و
نگارخانه ها , از بمبئي و كراچي تا بيروت و قاهره شاهد حضور
تابلوهاي بزرگ و گاهي حجمهاي سه بعدي هستيم كه با تركيبي از
رنگها , شكلها و با استفاده از نقوش تزئيني به وجود
آمده اند.
نقاشان و گرافيستهاي معاصر , چه بصورت مستقيم و يا
غيرمستقيم , نقش و كلام را در آثار خود اغلب به عنوان عناصر
اصلي مورد استفاده قرار داده اند.
اينگونه آثار را مي توان در گالري ملي هنرهاي زيبا و اكثرمراكز
فرهنگي مشاهده نمود. مدرسه هنر و خطاطي اردن بيش از پنجاه
سال سابقه هنري در اين زمينه دارد. در اين آثار تجسمي گاه تنها
يك نقش و يا حرف بصورت تجريدي تركيبي از نقش و كلام است
كه يك تابلو و يا پوستر را به وجود آورده است . به طور مثال در يكي
از پوسترهاي ساميه زرو به نام « القدس لنا » هنرمند با چسباندن
نقوش تزئيني پارچه , پوستر را طراحي و تركيب بندي را غنا
بخشيده است .
مامون ساكل , هنرمند سوري ساكن امريكا در آثار پوستر خود با
استفاده از امكانات رايانه اي از نقوش و خط كوفي بيشترين بهره را
برده است . او در طراحي پوستر « فستيوال عربي » بيشترين استفاده
را از نقوش هندسي كرده است . ساكل در طراحي پوستر « مقام
انسانيت و مسلمانان » از نقش اسليمي (شكل 5 ) و در پوستر
ديگرش از خط كوفي سود جسته است .
همانطور كه در مقدمه اشاره شد , استفاده از نقشهاي سنتي ,
فصل نويني را در طراحي پوسترهاي پنجاه سال اخير ايران
گشود.
استفاده از انواع خطوط ونقش هاي سنتي اساس پوسترهاي
هنرمنداني چون مرتضي مميز , صادق بريراني , سيدمحمد احصايي
بود به طور مثال استادمميز در پوستر بزرگداشت مولوي با استفاده
از بازسازي خط كوفي تزييني به عنوان عنصر اصلي , اثرش را
طراحي كرده است .
اين شيوه در آثار هنرمندان بعد از انقلاب , بخصوص در
پوسترهاي زنده ياد ابوالفضل عالي جايگاه ويژه اي يافت (شكل 7 )
(5 ) تداوم اين حركت البته در پوستر « اولين همايش هنر اسلامي »
تنها با استفاده از يك نقش كاشي , مشاهده مي شود.
در پايان كلام بايد گفت حضور نقشها , كلام و رنگها در طراحي
پوسترها , همچون حلقه هاي به هم پيوسته زنجير , مهمترين
عناصرشناسايي آثار هنرمندان مسلمان در جهان هستند. البته ذكر
اين نكته هم لازم است كه اگر هنرمندان در طول صدسال گرافيك
نوين , از منابع تصويري هنر گذشته , بسيار مايه گرفته اند , هنرمندان
جوان نبايد فراموش كنند زماني مي توانند از اين گنجينه عظيم بهره
ببرند كه نسبت به آنها شناخت پيدا كنند. اين شناخت شامل ,
مفهوم نقوش , كاربردآنها در گذشته و روش و اصول طراحي آنها
است . در غير اين صورت با بكارگيري اين عناصر تنها ميراث هنري
خويش را مخدوش كرده ايم .
