مروري بر نخستين همايش سراسري آيين هاي عاشورايي درتهران
ث رحيم عبدخدايي
اشاره :
« نخستين همايش سراسري آيين هاي عاشورايي » كه از هجدهم بهمن ماه در
تهران و در مجموعه تئاتر شهر آغاز شده تا سوم اسفندماه ادامه خواهد
يافت . در اين همايش , گروه هاي تئاتر , تعزيه , نمايشنامه خواني , عكس و
آيين هاي نمايشي حضور دارند. آنچه ذيلا مي خوانيد گزارشي است از
برنامه هاي ارائه شده در اين همايش :
اولين قدم و نخستين اهداف
شايد براي نخستين بار باشد كه مجموعه تئاتر كشور از مدتها قبل از
دهه محرم و ماه صفر برنامه هايي را براي اين روزها تدارك مي بيند و تمام هم
و غم خود را براي اجراي بهتر اين برنامه ها قرار مي دهد.
از جمله اهداف برگزاري نخستين همايش سراسري آيين هاي عاشورايي
مي توان به : « ترغيب هنرمندان , نويسندگان , كارگردانان و... حوزه تاتر به
آئين هاي عاشورايي » و « اهتمام به ارزش هاي ديني و مذهبي در متون
نمايشي » اشاره كرد. ضمن اينكه اهداف ديگري نيز براي برگزاري چنين
مراسمي ذكر شده است : « احياي قصص و روايات مذهبي ـ تاريخي از زبان
نمايش » , « پيوند نسل هاي جديد با اصالت ها و فرهنگ محرم و مضامين
عاشورايي » , « شناخت تاثيرات حماسه عاشورا بر ساختار مناسبات
اجتماعي جوامع اسلامي , و « معرفي ابعاد و زواياي مختلف فرهنگ عاشورا
و تبيين ضرورت ها و نيازهاي جامعه معاصر » .
اينگونه كه به نظر مي رسد برگزاركنندگان اين همايش كه به مديريت
حسين پارسايي (دبير مجموعه تئاتر شهر) و با حمايت مركز هنرهاي نمايش
برگزار مي شود , اهدافي عالي را برگزيده اند و اينكه در نخستين همايش تا چه
حد به آنها دستيابي پيدا مي كنند , سوالي است كه بايد پاسخ آن را بعد از
برگزاري همايش داد.
بخش هاي همايش
مهمترين بخش هاي نخستين همايش سراسري آئين هاي عاشورايي ,
« تئاتر صحنه » , « تعزيه » , « آيين هاي نمايشي » , « نمايشنامه خواني » و
« نمايشگاه عكس » است .
تمام اين برنامه ها در مجموعه تئاتر شهر و محوطه آن برگزار مي شود.
اكنون اگر سري به تئاتر شهر بزنيد در برابر ساختمان مدور و بزرگ آن , خيمه
گاهي را مي بيند كه هر شب در آن يك مجلس تعزيه اجرا مي شود.
از جمله مجالس شبيه خواني كه طي اين ايام در اين خيمه گاه اجرا شده
و ادامه دارد مي توان شهادت شاه چراغ , حركت حضرت مسلم به كوفه و
شهادت وي , شهادت دوطفلان مسلم , شهادت حر , شهادت حضرت قاسم ,
شهادت حضرت ابوالفضل العباس و درنهايت شهادت حضرت امام
حسين (ع ) در روز عاشورا به نظاره نشست .
به جز مجالس شبيه خواني كه در تكيه آماده شده در محوطه تئاتر شهر
اجرا مي شود , برنامه هاي ديگري نيز كه همگي از جمله آيين هاي نمايشي به
شمار مي روند , به اجرا در مي آيد از جمله : پرده خواني و شمايل گرداني ,
سنج و دمام نوازي , نوحه خواني , كرنانوازي , مناجات خواني , مناقب
خواني , قنبر خواني , چاووشي خواني , سرنانوازي , مقتل خواني , روايت
خواني مذهبي و چكچك خواني . ضمن اينكه علاوه بر اين آيين هاي
نمايشي , دهها برنامه پژوهشي , علمي , سخنراني , تحليل , نمايشنامه و
نمايشنامه خواني به اجرا درمي آيد.
تئاتر
همانگونه كه اشاره شد , براي اولين بار و همزمان در تمام سالن هاي
مجموعه تئاتر شهر , نمايشهايي با مضمون مذهبي عاشورا و وقايع مرتبط با
آن اجرا درمي آيد. ظاهرا قرار است كه حتي در روز تاسوعا و عاشورا نيز
اجراي اين نمايشها همچنان برقرار باشد. به خاطر هميت خاصي كه اجراي
اين آثار در اين همايش دارد , در ادامه مروري بر آنها خواهيم داشت .
اين غرفه از بهشت (نويسنده و كارگردان : داود فتحعلي بيگي )
« مرشد حسين اهل كشف و كرامات است . هر ساله به حسينيه محل
(خانه قديمي پدر جهانگير) مي آيد و يك پرده درويشي از وقايع عاشورا
نقاشي مي كند و به كسي كه از سوي امام حسين (ع ) برگزيده مي شود و
تصويرش توسط مرشد حسين بر پرده نقش مي بندد , هديه مي نمايد و مي رود
تا سالي ديگر. يكي از كساني كه علاقه دارد تا تصويرش در پرده نقاشي مرشد
حسين ظاهر شود , جهانگير است كه عمده هزينه برپايي تكيه را مي پردازد
اما تصوير او شكل نمي بندد تا اينكه ... »
در اين نمايش بازيگراني چون حامد آقايي , مرتضي رستمي , زري اماد ,
شهرام مسعودي , محمدرضا كوهستاني , سيدمحمد باباحيدري و...ايفاي
نقش مي كنند. طراح صحنه و لباس اين نمايش نيز « محمدحسين ناصربخت »
است .
نمايش « غرفه اي از بهشت » كاري از گروه تماشا به مدت دوساعت است
و همه روزه از ساعت 18,30 در سالن اصلي تئاتر شهر اجرا مي شود .
در مورد نويسنده و كارگردان اين نمايش گفتني است كه وي سالهاست
در عرصه پژوهش و اجراي نمايشهاي آييني و مذهبي فعال است . فتحعلي
بيگي هم اكنون رئيس اداره تئاتر است و در اكثر آثارش با « محمدحسين
ناصربخت » به عنوان طراح صحنه , همكاري دارد.
فتحعلي بيگي علاوه بر كار اجرايي در زمينه تعزيه , تلاشهاي فراواني در
اجراي نمايشهاي روحوضي كرده است و بسياري اوقات خود نيز در آثارش
به ايفاي نقش پرداخته است .
بي قراري (نويسنده و كارگردان : سعيد شاپوري )
« طارق . جواني اهل كوفه است كه با تهديد ابن زياد به لشكر كوفيان
پيوسته و بعد از واقعه عاشورا در اسارت زنان اهل بيت دست دارد , ضمن
اينكه علاقه مند به دختري به نام « آيه » مي شود.
طارق كه در اصل واقعه نويس است , نامه اي نوشته كه در آن واقعه كربلا
و ارائه آن به نگارش درآمده است . او نامه را به يزيد مي دهد. سپس
جستجويي را آغاز مي كند و در اين مسير با حضرت زينب (س ) بيشتر آشنا
مي شود و متوجه مي گردد كه « آيه » دختر مورد علاقه اش , عشق و علاقه
فراواني به اهل بيت و به ويژه حضرت زينب دارد و... »
در نمايش « بي قراري » شبنم مقدمي , سپيده پارسايي , مريم مقيمي ,
عليرضا اوليايي و... ايفاي نقش مي كند.
« شاپوري » عمده فعاليت هاي خود را در زمينه « نمايشنامه نويسي » به
انجام رسانده است , از جمله نوشتن عقل سرخ , دود كعبه , خداوند يحيي را
در جليل مي خواند و... وي كه عضو هيات علمي دانشكده هنرو معماري
دانشگاه آزاد اسلامي است بيشتر فعاليتش را بر مضامين مذهبي متمركز كرده
است , ضمن اينكه فيلمنامه نويس قابلي است و با نوشتن « تولد يك پروانه »
در زمينه فيلمنامه نويسي نيز به موفقيت هاي رسيده است .
نمايش بي قراري همه روزه از ساعت 18,45 در تالار قشقايي به صحنه
مي رود.
داغ پوست (نويسنده و كارگردان : سيروس كهوري نژاد)
« حكايت زني چاه كن است كه هنگام حفر يكي از چاه ها متوجه مي شود
كه از چاه شير بيرون مي زند. اهالي شهر « خرمابن » كه سپاهي سرخ هستند و
در شمايل اژدها ظاهر مي شوند , دو دست زن را قطع مي كنند و موهايش را
مي سوزانند و در گوري مي اندازند. اين زن در صندوقچه خود يك سر به
همراه دارد. او بادست بريده « سر » را به كربلا مي رساند و در اين مسير با يك
سرخ پوست مهروي در فرقه بودا و مسيح ملاقات مي كند و آنها نيز با او به
كربلا مي آيند. »
در اين نمايش بازيگراني چون نادر تبريزي , منا حاجيان , علي كاظمي ,
نرگس اميني و... ايفاي نقش مي كنند.
« سيروس كهوري نژاد » با كارگرداني آثار قبلي اش نشان داده است كه
خيلي علاقمند به اجراهاي واقعگرايانه و سر راست از يك قصه نيست . او كه
گروه « برقع » را پايه گذاري كرده , در اين اثر نيز به سراغ زبان نشانه و تمثيل
رفته است و قطعا تماشاگران او شاهد اثري خاص خواهند بود.
نمايش « داغ پوست » همه روزه از ساعت 19 در تالار چهار سو به صحنه
مي رود.
سه خانه كوچك (نويسنده : مهدي پور رضائيان , كارگردان : مهرداد راياني )
« سه خانه كوچك در واقع سه داستان امروزي از آدمهايي كه به نوعي با
واقعه عاشوراي حسيني در ارتباط بوده اند را تصوير مي كند. در داستان اول ,
مردي كه هر سال به مناسبت ايام محرم تكيه برپا مي كند. براي فراهم كردن
هزينه آن به جابجايي كيسه هاي مرغ دربندر مي پردازد. اما كارگر ديگري كه با
حضور او موقعيت خود را در خطر مي بيند با او درگير مي شود و... »
در داستان دوم يكي از اوليا خوان هاي تعزيه (امام خوان ) به زندان
افتاده است . معين البكا تلاش مي كند تا او را از زندان آزاد كند اما اين بار
نيتش تعزيه خواني نيست بلكه قصد كشتن او را دارد.
و در داستان سوم , شمرخوان از نقش خود شكوه دارد. او عاشق امام
خواني است و مورد لعن و نفرين مردم است و... »
در نمايش « سردخانه كوچك » سپيده نظري پور , علي سليماني و فرزين
صابوني هر كدام در يك داستان ايفاي نقش مي كنند.
« راياني مخصوص » كارگردان اين نمايش , زماني به فكر اجراي آن افتاد
كه در حوزه هنري با دكتر مهدي پور رضائيان رئيس سابق واحد نمايش اين
حوزه همكار بود.
يكي از اپيزودهاي اين نمايش در همان ايام و در همايشي با نام « مونو
« مونو دراما و عاشورا » در تماشخانه مهر به اجرا درآمد.
« راياني مخصوص » نيز از نمايشنامه نويسان و كارگردان هاي جوان تئاتر
كشور است كه او نيز مانند شاپوري عضو هيات علمي دانشكده هنر و
معماري دانشگاه آزاد اسلامي است .
راياني نيز تجربه هايي در زمينه نويسندگي و كارگرداني آثار دفاع مقدس
و مذهبي دارد. وي يكي از اعضاي گروه تئاتر تجربه است كه در آن افرادي
چون « كيومرث مرادي » و « رحمان رضايي » عضويت دارند.
نمايش « سه خانه كوچك » همه روزه در ساعت 18,30 در تالار سايه
تئاتر شهر به روي صحنه مي رود.
مجلس غريب تنهايي (نوشته و كار رحمت اميني )
« حضرت امام حسين (ع ) ياران و همراهانش را فرامي خواند. ايشان را از
واقعه اي بزرگ مطلع مي كند و مخيرشان مي گذارد كه يكي از دو راه را
برگزينند آنها كه بيم جان دارند , مختارند تا صحنه نبرد و شهادت را ترك
گويند و آنها كه آماده شهادتند , با وي بمانند. آن حضرت چراغها را خاموش
مي كنند تا كسي از رفتنش شرم نكند. روايتگري , اين مجلس غريب را براي
تماشاگران روايت مي كند. »
در اين نمايش تك نفره كه تجربه اي بر مجالس تعزيه است , « علي
سرابي » ايفاي نقش مي كند. مشاور كارگردان و طراح صحنه نمايش نيز حسن
وارسته است . « مجلس غريب تنهايي » كاري از گروه « نيايش » است كه اهم
فعاليتهايش را بر بهره گيري از شكل ها و شگردهاي اجرايي نمايشهاي ايراني
بنا نهاده است .
« اميني » نويسنده و كارگردان اين نمايش نيز مانند « راياني مخصوص »
تجربه همكاري با واحد نمايش حوزه هنري را داشته و در همايش « مونود
راما و عاشورا » نيز همين نمايش را ارائه كرده است .
آنچه در اجراي اين نمايش اهميت دارد , شكل ويژه صحنه آرايي
براساس اجراي شبيه خواني هاي مرسوم است , اما با اين تفاوت عمده كه
تمام نقش هاي مثبت و منفي را تنها يك نفر ايفا مي كند.
« مجلس غريب تنهايي » همه روزه از ساعت 19 در تالار شماره 2 يا
كوچك تئاتر شهر به اجرا درمي آيد.
آواي باد (نوشته : حميد ابراهيمي به كارگرداني : حسين كشفي اصل )
« درخلاصه نمايش آواي باد فقط يك جمله بي فعل !آمده است : « تقابل
يك زن و شوهر در شام غريبان »
در اين نمايش مهسا مهجور و حسين كشفي اصل ايفاي نقش مي كنند.
اطلاعات ما از عوامل اين نمايش زياد نيست فقط مي دانيم كه « حميد
ابراهيمي » تجربه هايي در نوشتن متون مذهبي و دفاع مقدس دارد.
آواي باد همه روزه از ساعت 19 در تالار نو تئاتر شهر اجرا مي شود .
برنامه هاي آييني
در همين ايام به جز اجراي تعزيه و تئاتر , آيين هاي نمايشي نيز به اجرا
درمي آيد كه از جمله مي توان به پرده خواني , سنج و دمام نوازي , نوحه
خواني , كرنا نوازي لاهيجان , مناجات خواني , مناقب خواني , قنبرخواني ,
سرنانوازي , مقتل خواني , روايت خواني مذهبي و... اشاره كرد.
پرده خواني و شمايل گرداني از گونه هاي نمايش مذهبي به شمار مي روند كه
در آن , پرده خوانان ضمن نقل و روايت وقايع كربلا و احاديث و روايات ,
ذكر مصيبت به كمك تصاوير نقش بسته شده بر پرده كه تعداد آنها به صدها
مي رسد با مخاطبان خود ارتباط برقرار مي كنند.
سنج و دمام نوازي در ميان آيين هاي مذهبي , بيش از همه در بوشهر رواج
دارد و از زيباترين اشكال مراسم آيين مذهبي به شمار مي رود. اين آيين و
سنن همه ساله در ايام محرم در حسينيه ها و تكاياي اين استان گرم و جنوبي
كشور به مدد عشق و ايمان ذاكرين و عاشقان حسيني (ع ) برگزار مي شود و
جلوه اي خاص و صفايي ويژه دارد.
نوحه خواني هاي بوشهر نيز زيبا و متفاوت است و داغ ناله هاي جنوبي , رنگ
و ضجه اي محلي دارد كه از بدعت و تازگي خاصي برخوردار است . نوحه ها
به همراه سينه زني واحد , تجسم بخش موج درياست .
كرنا نوازي لاهيجان نيز يكي از برنامه هاي آييني است . كرنا قديمي ترين ساز
حماسي به شمار مي رود كه در جنگ و كارزار و نيز در آيين هاي مذهبي
نواخته مي شود. همه ساله در ايام محرم به نشانه عزا , گيل مردان در مراسم و
آئين ويژه در كرناهاي خود كه طول آن به سه متر مي رسد , مي دمند و با نواي
حزين به سوگ مي نشينند. كرنا نوازي لاهيجان يكي از منحصر به فردترين
آيين هاي مذهبي باقي مانده از اعصار كهن است كه هنوز در روستاهاي شمال
ايران اجرا مي شود.
مناجات خواني در زورخانه هاي باستاني از مراسم ويژه ايراني است و
حاكي از عشق و ارادت جوانمردان به امام حسين (ع ) و شهيدان كربلاست .
ادعيه , ذكر و دعا و ثنا و اشعار و آواهاي مذهبي كه به گاه مراسم
سوگواري و عزاداري برپا مي شود. اشكال آوايي نوعي نيايش و عبادت آئين
است كه هنوز در مجالس و مراسم مذهبي توسط ذاكرين صورت
مي پذيرد.
مناقب خواني نيز گونه اي از ستايشگري مذهبي و روايات حماسي ـ آئيني
مذهبي است كه به شكل تلويحي و ضمني انجام مي شده است . منقبت
خوانان مبلغان ديني و مذهبي بوده اند كه به نقل و صوت و مدح و منقبت ,
ارادت خود را به خاندان شيعي ابراز داشته اند.
قنبرخواني نوعي نيايش موسيقايي ـ آييني در اشكال آوازي به شمار مي رود
كه معروف به قنبر غلام حضرت علي (ع ) و به عبارتي شرح حال او و ارادتش
به مولا اميرالمومنين است . قنبر بر اثر شنيدن خبر شهادت مولا(ع ) خشت بر
سر مي كوبد واين اشعار و مراثي را مي سرايد.
چاووش خوانان به همراه علامت و برق خود پيش آهنگان و راهيان رحيل
كربلاي معلا بوده اند كه با آواها ونواهاي خويش در كوي و برزن ها شوق
زيارت مرقد امام حسين (ع ) را در دلها برانگيخته و در طول و تمامي ايام
سفر آنها را همراهي و در واقع همبستگان اين سفر زيارتي بوده اند. چاووش
خواني هنوز در اقصي نقاط كشور اجرا مي شود.
در مقتل خواني حادثه خونبار كربلا وشهادت حضرت امام حسين (ع ) و هفتاد
و دو تن از ياران ايشان در اشعار و مراثي مذهبي جلوه مي كند.
روايت خواني مذهبي نيز يكي از شكل هاي آييني به شمار مي رود. نقل و
روايات يكي از بارزترين جلوه هاي فرهنگ گفتاري ايراني به شمار مي رود كه
در آن راويان اخبار , احاديث , روايات و داستانها را سينه به سينه حفظ كرده
ودر مجالس مذهبي روايت مي كنند. داستانهاي مذهبي , قصص قرآن كريم و
كتب تاريخي از مهمترين منابع اين نقل ها و روايت ها هستند.
نمايشنامه خواني و نمايشگاه عكس
به جز موارد گفته شده در بالا , دو بخش ديگر نيز در همايش سراسري
آيين هاي عاشورايي وجود دارد.
در بخش نمايشنامه خواني , ده نمايشنامه خوانده مي شود و طي آن با
نگاهي تحليلي در زمينه نمايشنامه هاي تاريخي , اقتباسي , متون كلاسيك و
قديمي به همراه بررسي و ارزيابي كارشناسي جنبه هاي دراماتيك و نمايشي
با حضور كارشناسان و متخصصان تئاتر , مخاطبان با اين مقولات بيشتر آشنا
مي شوند.
همچنين در اين بخش از سخنراناني نيز دعوت شده است تا با ايراد
سخنراني پيرامون جنبه ها و مشخصه هاي تعزيه و تئاتر ديني , دوره هاي
تاريخي و سير تحولات را بررسي كنند و در اين راستا پنج نشست تحليلي و
پنج جلسه سخنراني تدارك ديده شده است .
نمايشگاه عكس هاي عاشورايي نيز به همت عكاسان تئاتر كشور همزمان
با نخستين همايش سراسري آئين هاي عاشورايي در مجموعه تئاتر شهر و
محل سالن انتظار اصلي برپا شده است كه امكان استفاده براي عموم
علاقمندان وجود دارد.
اين نمايشگاه شامل عكس هاي مربوط به نمايشهاي آييني , صحنه هاي
نقاشي و پرده خواني , مجالس تعزيه و سوگواري و عكس هاي مذهبي كه به
گونه اي به نمايشهاي آييني نزديك باشند مي شود. اين نمايشگاه تا پايان
اسفندماه ادامه پيدا مي كند.
