نگاهي به گزارش رسمي دبير كل وقت سازمان ملل در
معرفي عراق به عنوان « متجاوز » در جنگ تحميلي
چهارشنبه 18 آذر سال 1383 , سيزدهمين سالروز انتشار گزارش رسمي
دبير كل سازمان ملل در معرفي عراق به عنوان « متجاوز » و « آغازگر جنگ 8 ساله
عليه جمهوري اسلامي ايران » بود.
اين گزارش سه سال ونيم پس از پذيرش قطعنامه 598 شوراي امنيت توسط
جمهوري اسلامي ايران و يكسال ونيم پس از جنگ دوم عراق در خليج فارس و
اشغال نظامي كويت منتشر شد.
گزارش مزبور براساس بند 6 قطعنامه 598 كه دبير كل سازمان ملل را موظف
كرده بود تا آغازگر جنگ ايران و عراق را به شوراي امنيت معرفي كند , تهيه شده
بود . آقاي دكوئه يار دبير كل وقت سازمان ملل به همين دليل در 23 مرداد 1370
از دو كشور ايران و عراق خواسته بود تا در گزارشهاي جامعي , نظرات خود را
درباره شروع جنگ تسليم وي كنند . ايران در 24 شهريور ماه گزارش كاملي كه
تجاوز عراق را به ايران اثبات ميكرد تسليم دكوئه يار كرد عراق نيز در 7 شهريور
ماه پاسخ خود را براي دبير كل فرستاد.
دكوئه يار در گزارش خود پاسخ عراق را غير محتوايي توصيف كرد و دلايل
اين كشور را براي شروع جنگ غيرقابل قبول دانست و افزود « اين واقعيت روشن
است كه توضيحات عراق براي جامعه بين المللي قابل قبول و كافي نيست . » (1 )
در گزارش دبير كل سازمان ملل به موارد متعدد نقض قوانين و مقررات
بين المللي در جنگ اشاره شده و به صراحت اعلام گرديد كه عراق در يك مورد
يك منطقه بي دفاع شهري ايران را هدف حمله شيميايي خود قرارداده است .
اشاره دكوئه يار به بمباران شيميايي مناطق مسكوني شهر سردشت توسط رژيم
عراق است . دكوئه يار در گزارش خود همچنين متذكر شده اگر توصيه شوراي
امنيت در پاراگراف 8 قطعنامه 598 به موقع اجرا شده بود مي توانست منطقه را
از فاجعه بعدي كه رخ داد (تجاوز عراق به كويت ) برهاند . (2 )
وي در خاتمه گزارش خود ابراز اميدواري كرد كه روند حل و فصل
اختلافات ميان ايران و عراق براساس حسن همجواري براي تضمين صلح و
ثبات آينده منطقه دنبال شود . او افزود كه در جهت صلح واجراي قطعنامه 598
به عنوان يك طرح صلح جامع لازم است روند حل و فصل اختلافات دنبال شود.
گزارش دكوئه يار به عنوان سند شوراي امنيت انتشار يافت .
نقش « دكوئه يار » در پايان بخشيدن به جنگ
شوراي امنيت سازمان ملل متحد , براي متوقف كردن جنگ تحميلي هشت
ساله عراق عليه جمهوري اسلامي ايران جمعا هشت قطعنامه را از تصويب
گذراند . (3 ) قطعنامه هائي كه به شماره هاي آن شناسائي شده اند :
(479 ـ 514 ـ 522 ـ 540 ـ 582 ـ 588 ـ 598 ـ 619 )
در مورد قطعنامه 598 نكته حائز اهميت اين بود كه پيش نويس آن از سوي
5 عضو دائمي شوراي امنيت تهيه شده بود و آنها مشتركا اين پيش نويس را به
شوراي امنيت تسليم كرده بودند. شوراي امنيت در اين فاصله به مشورتهاي
فشرده خود براي تنظيم پيش نويسي كه حاوي فصل مشترك نظريات دو كشور
بود , ادامه مي داد. اين قطعنامه به اتفاق آرا از تصويب شوراي امنيت گذشته بود.
در قطعنامه 598 از طرفين درگير درخواست شده بود كه : فورا در جنگ آتش
بس اعلام كرده و آن را رعايت نمايند , نيروهاي مسلح خود را تا پشت مرزهاي
شناخته شده بين المللي به عقب بكشند و اسراي جنگي را آزاد كنند. شورا در اين
قطعنامه نگراني عميق خود را از استمرار جنگ بين ايران و عراق اعلام كرده بود و
اظهار نظر كرده بود كه : چون احتمال افزايش و گسترش جنگ مي رود قصد دارد
كليه اقدامات جنگي را متوقف كند و يك صلح جامع , عادلانه شرافتمندانه و
بادوام بين ايران و عراق برقرار سازد. شورا در پايان قطعنامه اظهار داشته بود كه
به دليل استمرار جنگ بين ايران وعراق صلح جهاني به خطر افتاده است و در
نتيجه تهديد كرده بود كه برابر مواد 39 و 40 منشور سازمان ملل عمل خواهد
كرد . (4 )
دولت جمهوري اسلامي ايران هر چند معتقد بود كه شوراي امنيت در
قطعنامه 598 براي نخستين بار با مسئله جنگ برخوردي جدي و بنيادي نموده
است , ولي به دليل بعضي ضعفها و نقايص قطعنامه از آن انتقاد كرد و در اين مورد
دلائل منطقي زيادي را ارائه كرد . در نتيجه قطعنامه 598 به صورت نه رد و نه
قبول , حدود يك سال معلق ماند. در اين شرائط , جنگ باتوجه به خطر گسترش
آن همچنان در زمين , هوا و دريا ادامه داشت . كشتي هاي جنگي كه براي اسكورت
كشتي هاي تجاري به خليج فارس اعزام مي شدند به درگيري با طرفيت جنگ
كشيده مي شدند . در 12 تير 1367 يك كشتي جنگي آمريكا به نام ناو « وينسنس »
متعلق به نيروي دريائي اين كشور تعمدا هواپيماي مسافربري جمهوري اسلامي
ايران را در جريان يك پرواز عادي بر فراز خليج فارس مورد هدف قرار داد كه در
اين جنايت هولناك 290 مسافر بيگناه آن شامل دهها زن و كودك به شهادت
رسيدند . سرانجام , جمهوري اسلامي ايران در 26 تير 1367 رسما به « دكوئه
يار » اطلاع داد كه به منظور جلوگيري از كشتار و برقراري عدالت و استقرار صلح
در منطقه و جهان , قطعنامه 598 را مي پذيرد . در نامه حضرت آيت الله خامنه اي
كه در آن زمان رياست جمهوري اسلامي ايران را بر عهده داشتند چنين آمده بود :
(5 )
« درودهاي گرم همراه با بهترين آرزوهاي مرا براي موفقيت آن عالي جناب در
تلاش براي برقراري صلح و عدالت بپذيريد.
همانطور كه بخوبي استحضار داريد , آتش جنگي كه به وسيله رژيم عراق در
22 سپتامبر 1980 با تجاوز عليه تماميت ارضي جمهوري اسلامي ايران آغاز
گرديد , اينك ابعاد غير قابل تصوري به خود گرفته است كه كشورهاي ديگر و
حتي غيرنظاميان بي گناه را نيز در شعله هاي خود گرفته است .
قتل 290 نفر انسان بي گناه كه با ساقط ساختن هواپيماي ايرباس جمهوري
اسلامي ايران به وسيله يكي از كشتي هاي جنگي آمريكايي در خليج فارس به
وقوع پيوست , نمونه اي بارز در اين خصوص است .
در چنين موقعيتي , تلاشهاي جناب عالي براي اجراي قطعنامه 598 حائز
اهميت ويژه اي است . جمهوري اسلامي ايران پيوسته كمك و پشتيباني خود را
نسبت به شما در حصول به اين هدف مبذول داشته است . در اين زمينه ما مصمم
گرديديم كه رسما اعلام داريم جمهوري اسلامي ايران به خاطر اهميت حفظ
جان انسانها و برقراري عدالت و صلح و امنيت منطقه اي و بين المللي , قطعنامه
(1987 ) 598 شوراي امنيت را مي پذيرد .
ما اميدواريم كه اعلام رسمي اين موضع جمهوري اسلامي ايران به شما در
ادامه تلاشهايتان كه هميشه مورد پشتيباني و استقبال ما بوده است , كمك نمايد.
سيد علي خامنه اي , رئيس جمهوري اسلامي ايران »
« دكوئه يار » دبير كل وقت سازمان ملل 9 روز پس از اعلام رسمي ايران مبني
بر پذيرش قطعنامه 598 , در فاصله بين 4 مرداد 1367 تا 26 مرداد همان سال , 9
بار با وزير امور خارجه جمهوري اسلامي ايران و 6 بار با نماينده دولت عراق
براي تعيين نحوه اجراي قطعنامه 598 ملاقات كرد . (6 ) « دكوئه يار » در 17 مرداد
اعلام كرد كه هر دو دولت با ملاقات بين وزراي امور خارجه خود زير نظر وي
موافقت كرده اند. اين ملاقات بلافاصله پس از استقرار آتش بس به منظور
دستيابي به تفاهماتي براي اجراي ساير مفاد قطعنامه 598 و زمان بندي طرح
اجرائي انجام گرفت .
سرانجام دولتهاي ايران وعراق به دبير كل سازمان ملل اطلاع دادند كه با
پيشنهاد برقراري آتش بس در سپيده دم روز 29 مرداد موافقت
مي كنند.
چند روز پس از برقراري آتش بس , سفير هند در سازمان ملل اعلام كرد كه
« دكوئه يار » به عنوان برنده جايزه « تفاهم بين المللي در سال 1987 » برگزيده
شده است . اين جايزه از سال 1965 به شخصيتهائي كه به تفاهم و دوستي بين
المللي كمكهاي شاياني بكنند , اعطا مي گردد. جايزه « تفاهم بين المللي » به انگيزه
نقش پيگر و تلاشهاي صميمانه « دكوئه يار » در ايجاد آتش بس در جنگ ايران و
عراق به وي اعطا شد. اين جايزه به نام نهرو نخستين نخست وزير هند پس از
دوره استعمار انگليس نامگذاري شده است و از جمله برندگان آن عبارتند از :
اوتانت , مارتين لوتركينگ , نلسون ماندلا , اينديرا گاندي و اولاف
پالمه .
« دكوئه يار » همواره داراي درك و تفاهم خوبي با مقامات جمهوري اسلامي
ايران بوده است . وي احساس خود را در اين مورد , در پاسخ به يك خبرنگار طي
مصاحبه اي در سوئد چنين بيان كرد :
« دبير كل هميشه داراي رابطه اي بسيار پايدار و مداوم با مقامات ايراني بوده
است . بنابراين من دليلي براي گلايه از جمهوري اسلامي ايران ندارم . بالعكس
بايد بگويم من از اعتمادي كه هميشه مقامات ايراني به دبير كل داشته اند ,
سپاسگزارم .... » (7 )
گزارش دكوئه يار در روزهاي آخر كارش به عنوان دبير كل سازمان ملل به
شوراي امنيت در مورد متجاوز شناختن عراق در جنگ يكي از سندهاي بسيار
معتبر و قابل استناد به نفع كشور ما است . همچنان كه از جملات اين سند سازمان
ملل استنباط مي شود , وي از آغاز با اطلاعات دقيقي كه داشته , و گزارش ها و
تجزيه و تحليلهائي كه دريافت مي كرده , عراق را آغاز كننده اين جنگ مي دانسته
است . وي در سند فوق با صريحترين كلمات استنباط خود را چنين بيان مي كند :
« درباره بند 6 عناصري از موضع طرفين پيرامون اين بند براي من مشخص
بود. اين يك واقعيت است كه توضيحات عراق براي جامعه بين المللي قابل قبول
و كافي نيست . بنابراين رويداد برجسته اي كه تحت عنوان موارد نقض بدان اشاره
كرديم (نقض حقوق بين المللي , استفاده غير قانوني از زور و عدم احترام به
تماميت ارضي يك كشور كه مسئوليت مخاصمه را به دنبال دارد) همانا حمله 22
سپتامبر 1980 عليه ايران است كه باتوجه به منشور ملل متحد و اصول شناخته
شده قابل توجيه نيست و موجب مسئوليت مخاصمه است . حتي اگر قبل از
شروع مخاصمه برخي تعرضات از جانب ايران به خاك عراق صورت گرفته
باشد , چنين تعرضاتي نمي تواند توجيه كننده تجاوز عراق به ايران باشد.
تجاوزي كه اشغال مستمر خاك ايران را در طول مخاصمه در پي داشت . اين
تجاوزي است كه ناقض ممنوعيت كاربرد زور است كه يكي از اصول حقوق بين
المللي است .
.... (در مورد نقض حقوق انساني در جنگ ) :
به عنوان مثال من به درخواست يك يا هر دو طرف در موارد متعددي
هياتهاي كارشناسي را براي تحقيق درباره موارد نقض از قبيل استفاده از
تسليحاتي شيميايي , حمله به مناطق غير نظامي و بدرفتاري با اسراي جنگي به
صحنه نبرد اعزام كردم .
با كمال تاسف اين گزارشها حاكي از وجود شواهدي از موارد نقض جدي
حقوق انساني است . در يك مورد موظف بودم با تاسف عميق اين يافته
كارشناسان را شاهد باشم كه سلاح شيميايي عليه غير نظاميان ايران در منطقه اي
در نزديكي يك شهر عاري از هر گونه حفاظت در برابر اين حملات به كار رفته
بود ... » (8 )
واقعيت اين است كه سازمان ملل طي 17 سالي كه از صدور قطعنامه 598
شوراي امنيت اين سازمان و 13 سالي كه از معرفي عراق به عنوان متجاوز و
آغازگر جنگ مي گذرد , تاكنون منشا هيچ اقدام سازنده اي براي حل اختلافات
دو كشور و از جمله پرداخت غرامت به جمهوري اسلامي ايران نبوده است .
ضعفهائي كه در پيگيري سرنوشت قطعنامه 598 براي اعاده حقوق جمهوري
اسلامي ايران از طرف وزارت امور خارجه طي 13 سال اخيروجود داشته و
همچنين حذف موضوع جنگ تحميلي در فهرست اتهامات صدام در جريان
دادگاه وي در عراق وعدم حساسيتهاي ضروري درداخل كشور ما نسبت به اين
دادگاه بيم از ناديده گرفتن حقوق و مطالبات جمهوري اسلامي ايران را افزايش
داده است . تا جائي كه اخيرا « محمد مجيد الشيخ » سفير عراق در تهران در
مصاحبه خود با روزنامه جمهوري اسلامي سخناني را بر زبان جاري كرده كه از
آن بوي عدم پرداخت خسارات وارده به ايران در جنگ تحميلي به مشام مي رسد.
وي در اين مصاحبه در پاسخ به سوال خبرنگار كه پرسيد « آيا در محاكمه صدام ,
چيزي نصيب ايران خواهد شد » گفت :
اگر منظور شما خسارت هاي جنگ است بايد بگويم كه اين جنايت ها در
زمان صدام صورت گرفته و وي بيش از اينكه در حق ملت ايران مرتكب شود , در
حق ملت عراق جنايت هاي بزرگي مرتكب شده است . آيا رواست ملتي كه اين
همه مورد ستم صدام قرار گرفته است تاوان جرائم صدام را بدهد بيائيم نگاهي
از سر مهر و محبت به ملت عراق بيندازيم ... »
فراموش نكنيم صدام در ربع قرن گذشته عامل اصلي جنايات بي شمار عليه
جمهوري اسلامي ايران در جنگ و مانع اصلي بهبود مناسبات تهران و بغداد در
دوره آتش بس بوده است . لذا نوع رفتار حاكمان فعلي عراق با جرائم صدام
مي تواند در ترسيم ماهيت روابط دو كشور كه شديدا از ناحيه طرف عراقي آسيب
ديده است نقش داشته باشد.
پاورقي :
1 ـ روزنامه جمهوري اسلامي ـ 20 آذر 1370 ـ صفحه 16
2 ـ همان
3 ـ سازمان ملل متحد , مسئوليت حفظ صلح و امنيت بين المللي ـ ناصر ثقفي
عامري , انتشارات دفتر مطالعات سياسي و بين المللي وزارت امور خارجه ـ
صفحه 174
4 ـ زندگينامه دبير كل هاي سازمان ملل و فعاليتهاي سياسي آنها ـ علي ميرسعيد
قاضي ـ انتشارات دفتر مطالعات سياسي و بين المللي وزارت امور خارجه ـ
صفحه 383
5 ـ شوراي امنيت و جنگ تحميلي عراق عليه جمهوري اسلامي ايران ـ عباس
هدايتي ـ انتشارات دفتر مطالعات سياسي و بين المللي ـ صفحه 171
6 ـ زندگينامه دبير كل هاي ... صفحه 384
7 ـ روزنامه اطلاعات مورخ 1367,4,18
8 ـ روزنامه كيهان ـ مورخ 1373,4,28
خاوير پرز دكوئه يار : توضيحات عراق براي جامعه بين المللي
قابل قبول نيست . تجاوز عراق , اشغال مستمر خاك ايران را درپي
داشت . اين تجاوز ناقض ممنوعيت كاربرد زور است كه يكي از
اصول حقوق بين المللي است
با وجود گذشت 17 سال از صدور قطعنامه 598 و 13 سال از
انتشار بيانيه دبيركل سازمان ملل در معرفي عراق به عنوان
« متجاوز » هنوز هيچ گام موثري براي دريافت غرامت و جبران
خسارات وارده در جنگ تحميلي برداشته نشده است
