به مناسبت چهلمين روز درگذشت محقق فرزانه
استاد علي اكبر غفاري
علي معصومي (وزوايي )
« حديث » كه از آن به « روايت » , « خبر » و... نيز ياد مي شود ,
نقش بسيار گسترده و عمده اي در شكل گيري معارف اسلامي و
دانش ديني ما دارد , زيرا « حديث » , چيزي غير از بيان و تجلي
« قول » , « فعل » و يا « تقرير » رسول اكرم و ائمه معصوم
عليهم السلام نيست . و بعد از قرآن كريم , قول و فعل و تقرير
رسول اكرم و ائمه اطهار(ع ) , مهم ترين مبنا و تكيه گاه براي
شناخت اعتقادات , احكام , فقه , اصول , كلام . اخلاق و پهنه
عمومي فرهنگ و معارف ديني ما محسوب مي شود , حتي
احاديث , ابزار متقني براي شناخت و تفسير حقايق قرآن كريم
است . به همين دليل , مسلمانان از همان صدر اسلام به حفظ
وضبط و نقل حديث و عمل به آن توجه وافر داشته اند. علاوه
بر اين , رسول اكرم و ائمه اطهار(ع ) نيز از همان ابتدا به
مسلمانان سفارش فرمودند كه در كتاب و حفظ و ضبط و نشر
احاديث كوشش نمايند. در پي همين سفارش ها بود كه نه تنها
ائمه اطهار(ع ) شخصا به حفظ و كتابت و نشر و املاي حديث
اهتمام داشتند , بلكه ياراني از رسول خدا و ائمه اطهار (مثل
سلمان , ابوذر , جابربن عبدالله انصاري , اصبغ بن نباته ,
عبيداله بن ابي رافع , سليم بن قيس هلالي , حارث بن عبدالله
اعور همداني , ربيعه بن سميع , ميثم تمار , محمدبن قيس بجلي
و... نيز در كتابت , حفظ و نشر احاديث كوشش هايي به عمل
آوردند.
رسول اكرم (ص ) فرمود : هر كس حديثي به امت من برساند
كه به سبب آن سنتي بدان بر پا گردد و يا راه بدعتي بدان سبب
بسته شود. بهشت پاداش اوست .
بنابراين , از همان عصر با بركت رسول اكرم , حفظ و نشر و
كتابت حديث , نه تنها راهي براي گسترش فرهنگ وحي بود ,
بلكه عبادتي بزرگ و ارزشمند نيز محسوب مي شد و امام علي
عليه السلام , اولين كسي است كه در اين راه گام برداشت و
علاوه بر اين كه به تدوين احاديث رسول خدا همت گماشت ,
احاديث شريف مصحف فاطمه (س ) و... را نيز با قلم مباركش
تحرير فرمود. بدين ترتيب , توسط ائمه اطهار(ع ) و ياران و
پيروان آن بزرگواران , ذخايري عظيم و ارزشمندي از حديث
پديد آمد و باتحمل هزاران سختي و مشقت , اجازه داده نشد
كه اين بخش از منابع غني فرهنگ وحي در اثر برخي
بي تدبيري ها و برداشت هاي انحراف آميز و مغرضانه عده اي , از
ميان برود.
در پي زمينه سازي هاي اخير. در قرن چهارم و پنجم
هجري , مهم ترين جوامع و منابع حديثي شيعه مثل الكافي
(تاليف كليني ) , من لايحضره الفقيه (تاليف شيخ صدوق ) ,
تهذيب الاحكام , و استبصار (تاليف شيخ الطائفه ابوجعفر
طوسي ) كه به كتب اربعه مشهورند , تاليف يافتند. البته در اين
عصر , كتاب هاي ديگري هم تاليف شدند كه شايسته و قابل
اهميت اند. ولي كتاب هاي مذكور در صدر واقع شده اند.
از قرن ششم تا عصر حاضر نيز جوامع و منابع حديثي
معتبر و با اهميتي در عرصه فرهنگ اسلامي پديد آمد و در هر
عصري محدثان بزرگي به اقتضاي زمان خود به تدوين و نشر
احاديث اهتمام ورزيدند تا زلال حديث همچنان در بطن
جامعه جاري شود. بزرگاني مثل شيخ حسن طوسي ,
قطب الدين راوندي , ابن شهر آشوب , شيخ ابوالحسن ورام ,
سيد رضي الدين علي بن طاووس حلي . خواجه نصيرالدين
طوسي , سيدجمال الدين احمدبن طاووس حلي . شيخ علي
اربلي (مولف كشف الغمه ) , ابومحمدحسن ديلمي (مولف
ارشاد القلوب ) , شيخ محمدبن جمال الدين مكي , شيخ
بهاالدين عاملي . ملا محمدمحسن فيض كاشاني (مولف
الوافي ) , شيخ محمد حر عاملي (مولف وسائل الشيعه ) ,
سيدهاشم بحراني , ملامحمد باقر مجلسي (مولف
بحارالانوار) , حاج ميرزا حسين نوري (مولف مستدرك
الوسائل ) , شيخ آقابزرگ تهراني , محدث قمي , و ده ها محدث
و عالم بزرگ ديگر.
يكي از كارهاي اساسي كه مي تواند جوامع و منابع
گران قدر حديثي را قابل استفاده تر نمايد , تصحيح , تنقيح ,
تحقيق و تعليق و شرح آن ها مي باشد , يعني همان كاري كه
محقق فرزانه استاد علي اكبر غفاري عمر خود را در اين راه
صرف كرد و با سخت كوشي و عشق فراوان به حديث و منابع
حديثي , خدمت بزرگي نمود و يادگار ارزشمندي از خود بر
جاي نهاد.
هر يك از متون قديمي (چه خطي و چه چاپي ) براي اين
كه بهتر قابل استفاده باشند و استفاده كنندگان به هنگام
بهره برداري . گرفتار خطا نشوند. به تصحيح و تنقيح و تحقيق
نيازمندند , زيرا معمولا كلمات و جملاتي در اثر خطاي كاتبان
و يا در اثر اشتباهاتي كه در چاپ هاي قديمي پيش آمده است ,
تغيير يافته يا تحريف و تصحيف شده و يا اسقاط والحاق
شده اند. بنابراين , لازم است دانشمنداني كه احاطه و تبحر
علمي را با سخت كوشي و عشق عجين كرده اند , از طريق مقابله
كردن نسخه متعدد يك اثر و با استفاده از مهارت هاي علمي
خود , نسخ اي پاكيزه و صحيح به جامعه عصر خود عرضه
نمايند.
مرحوم استاد علي اكبر غفاري كه روز ششم آبان 1383 در
اثر سانحه رانندگي ديده به جهان فرو بست , دانشمند ماهر و
زبردستي بود كه پس از كسب تبحر در تحصيلات حوزوي , به
كار تصحيح و تحقيق و تعليق درمنابع و جوامع حديثي و...
پرداخت و حدود 150 كتاب مهم را تصحيح و تحقيق و تعليق
نمود. اگر فقط به فهرست كتاب هاي مهمي كه با تحقيق و تعليق
و تصحيح استاد علي اكبر غفاري منتشر شده اند. نظر كنيم , به
اهميت و سخت كوشي و عشق اين محقق فرزانه پي مي بريم .
اين فهرست چنين است :
الف ـ كتب فقهي و روايي و عقيدتي و...
.1 الكافي (الاصول الفروع , الروضه ـ شامل 8 جلد)
.2 كتاب من لا يحضره الفقيه (شامل 4 مجلد)
.3 تهذيب الاحكام شامل (10 جلد)
.4 الاستبصار شامل (4 جلد)
.5 جامع المدارك (شامل 8 مجلد)
.6 الاخبار الدخيله (شامل 4 مجلد)
.7 النجعه في شرح المعه (شامل 11 مجلد)
.8 البدايع (شامل 1 مجلد)
.9 اعلام الوري با علام الهدي (شامل 1 مجلد)
.10 مجلدات 77 و 78 از بحارالانوار
.11 آيات بينات (شامل 1 مجلد)
.12 الاختصاص (شامل 1 مجلد)
.13 منتقي الجمان في الاحاديث الصحاح و الحسان (شامل 3
مجلد)
.14 العقائد الحقه (شامل 1 مجلد)
.15 السعاده الابديه (شامل 1 مجلد)
.16 البلد الامين و الدرع الحصين (شامل 1 مجلد)
.17 شرح الكافي الاصول و الروضه ـ شامل 13 مجلد)
.18 الامالي شامل 1 مجلد)
.19 فرج بعد از شدت (شامل 2 مجلد)
.20 دليل الناسك (شامل 1 مجلد)
.21 متن و ترجمه فارسي كتاب من لايحضره الفقيه (شامل 6
مجلد)
.22 المحجه البيضا (شامل 8 جلد)
.23 فرقه ناجيه و شبهاي پيشاور (شامل 2 مجلد)
.24 كامل الزيارات (شامل 1 مجلد)
.25 ترجمه مقاتل الطالبين (شامل 1 مجلد)
.26 تحف العقول عن آل الرسول (شامل 1 مجلد)
.27 گفتار ماه (شامل 3 مجلد)
.28 صد و ده پرسش و پاسخ (شامل 1 مجلد)
.29 الخزائن (شامل 1 مجلد)
.30 انصاف در امامت (شامل 1 مجلد)
.31 الخصال (شامل 2 مجلد)
.32 عيون اخبار الرضا عليه السلام (شامل 2
مجلد)
.33 التوحيد (شامل 1 مجلد)
.34 التوحيد (با حواشي و مشكول ـ شامل 1 مجلد)
.35 ثواب الاعمال و عقاب الاعمال (شامل 1 مجلد)
.36 معاني الاخبار (شامل 1 مجلد)
.37 تلخيص المقياس (شامل 1 مجلد)
ب ـ كتب مختص به امام حسين عليه السلام
.38 نورالعين في مشي الي زياره الحسين عليه السلام (شامل 1
مجلد)
.39 مقدمه اي بر بررسي تاريخ عاشورا
ح ـ كتب مختص به تفسير قرآن
.40 تفسير قرآن (مرحوم ابراهيم عاملي ـ شامل 8 مجلد)
.41 تفسير منهج الصادقين (شامل 10 مجلد)
.42 تفسير ابوالفتح رازي (شامل 12 مجلد)
.43 تفسير منهج الصادقين (شامل 10 مجلد)
.44 تفسير سوره قيامت (از آقاي ضياآبادي ـ شامل 1
مجلد)
.45 قصص قرآن (موضوع آن حذف اسرائيليات و ... شامل 1
مجلد)
د ـ پيرامون امام زمان عليه السلام
.46 الغيبه (نعماني : شامل 1 مجلد)
.47 متن و ترجمه غيبت نعماني (شامل 1 مجلد)
.48 كتاب الغيبه (شيخ طوسي ـ شامل 1 مجلد)
.49 مهدي منتظر عليه السلام (شامل 1 مجلد)
.50 كمال الدين و تمام النعمه (شامل 2 مجلد)
استاد علي اكبر غفاري به سال 1303 هـ . ش در يك خانواده
مذهبي ديده به جهان گشود. دوره كودكي و نوجواني مرحوم
علي اكبر غفاري , عصر غربت دين و دينداري بود و تبليغات
عليه دين و ستيز با نهادها و ارزش هاي ديني در اوج قرار
داشت . با اين حال , وي در اثر راهنمايي ها و تلاش هاي مادرش
و به دليل علاقه قلبي به اسلام و معنويت , پس از آشنا شدن با
خواندن و نوشتن , به سوي قرآن و آموختن دانش ديني رفت .
پس از آن كه قرائت قرآن و تجويد را آموخت , در صدد بر آمد
در اعماق قرآن نيز سير كند و دانش تفسير قرآن را فرا گيرد. وي
به زودي دريافت كه سير در اعماق معاني قرآن , بدون تبحر در
دروس حوزوي ممكن نيست . بنابراين , به دروس حوزوي روي
آورد و ادبيات عرب , فقه , اصول فقه , كلام و... را فرا گرفت . آن
گاه در جلسات تفسير قرآن كه در قم و تهران تشكيل مي شد ,
حضور يافت و از محضر علماي بزرگ تفسير بهره هاي فراوان
برد.
دوره جواني استاد علي اكبر غفاري در عشق به قرآن و
معارف آسماني گذشت . وي در اين باره مي گويد : « در دوران
جواني عطش دائم التزايد اين جانب به آگاهي و درك مفاهيم
عميق و متعالي قرآني موجب شد كه پيوسته و در هر زمان و
مكان كه امكان بهره يافتن و آموختن كلام آسماني فراهم
مي آيد , شركت كنم ...
آيت الله اشراقي , ميرزا خليل كمره اي , آيت الله آقاسيد
كاظم گلپايگاني و... از كساني بودند كه تا حدود زيادي
توانستند عطش استان علي اكبر غفاري را در فهم و درك
مفاهيم قرآني فرو نشانند و وي را با تفسير قرآن مجيد آشنا
نمايند.
از ميان همه علما و استاداني كه علي اكبر غفاري از آن ها
بهره گرفت , علامه ميرزا ابوالحسن شعراني تاثير ديگري بروي
نهاد. خود وي در اين باره مي گويد : لازم است از استاد فاضل و
نادره زمان و وحيد دوران , دانشمند عظيم الشان مرحوم علامه
ميرزا ابوالحسن شعراني رضوان الله تعالي عليه نام ببرم كه
آشنايي و همكاري بسيار نزديك و ثمربخش و پرفايده اي با
ايشان داشتم . شيوه معظم له از پختگي زايدالوصف و بسيار
محققانه اي برخوردار بود و تاثير آن در خدمات و آثار اين
جانب از هر جهت , تحقيق , مقدمه نويسي , تعليق و غيره ,
آشكار است .
استاد علي اكبر غفاري با سيدجلال الدين محمد ارموي ,
علامه طباطبايي , علامه اميني و... نيز در تماس بود و با آن
بزرگان همكاري داشت .
استاد علي اكبر غفاري علاوه بر تحقيق و تصحيح و تعليق
پيرامون منابع مهم فرهنگ ديني , در دانشكده الهيات دانشگاه
تهران و دانشگاه امام صادق (ع ) نيز به تدريس اشتغال داشت .
همچنان كه انتشارات صدوق نيز توسط ايشان تاسيس و اداره
شد , انتشاراتي كه توانست خدمات ارزنده اي به نشر فرهنگ
ديني بنمايد. استاد غفاري به دليل چندين دهه تلاش مستمر در
عرصه فرهنگ ديني , در سال 1381 هـ . ش به عنوان چهره
ماندگار در حوزه علوم قرآني و حديث شناخته شد. سرانجام ,
وي در ششم آبان 1383 هـ . ش , در سن 80 سالگي در اثر
سانحه رانندگي به جهاني ابدي شتافت .
همانطور كه اشاره شد , استادعلي اكبر غفاري از نوجواني
تا آخرين روزهاي حيات , با شوق و شور كم نظير و بدون آن كه
احساس خستگي كند , تلاش مي كرد , وي درباره علت اين شور
و شوق و علت خستگي ناپذيري اش چنين مي گويد : مجملا
متذكر مي شوم كه چرا و با چه انگيزه اي از دوران جواني به كار
تنقيح و تعليق و تصحيح در زمينه علم الحديث و درايه و رجال
پرداخته و هرگز احساس خستگي و ملال ننموده ام . بي ترديد ,
همه رشته هاي مختلف علوم هر كدام به گونه اي در كار بسط
معرفت و پيشبرد انسان ها به سوي كمال است . اما بايد توجه
داشت كه فراگيري علوم و فنون و شاخه هاي مختلف آن , با
وجود ارزش و اهميت انكار ناپذيري كه دارند , به تنهايي
مقصود را حاصل نمي كنند , بلكه به منزله ابزار و مفتاحي
هستند در دست طالبان علم , و به همين جهت , غالبا مشاهده
مي كنيم كه دانش پژوهان علوم و معارف رسمي دانشگاهي و
كتبي , آن را به صورت تكليف و خالي از نشاط تلقي مي نمايند.
در حالي كه كساني كه به انگيزه جاذبه قوي و تاثير عميق و
ايمان و اخلاص , مطلوب خود را مشتاقانه و با شيفتگي دنبال
مي كنند و همان ابزار را به كار مي گيرند , محصول كارشان
موثرتر , دلنشين تر و كاراتر در تمام شئون زندگي فرهنگي و
اجتماعي ايشان به چشم مي خورد. اين جانب از ابتداي جواني
كه با كلام وحي و معاني و مفاهيم قرآن كريم آشنا شدم , همواره
مي كوشيدم به هر وسيله اي مفاهيم آن را هر چه بيشتر و بهتر
درك كنم و در اين راه خستگي نمي شناختم و با رسيدن به هر
چشمه اي در اين طريق , احساس تشنگي افزونتري در روح
خود براي رسيدن به سرچشمه هاي زلال تر و بكرتر مي كردم , و
هر خدمتي را در اين راه , ناكافي مي شمردم , و از خداوند متعال
توفيق بيشتري درخواست مي نمودم , و اين رويه را تا امروز كه
در هشتاد سالگي هستم با عنايات خداوند تبارك و تعالي ادامه
داده ام .
استاد علي اكبر غفاري درباره « حديث » , « محدث » , « منابع
و جوامع حديثي » و اهميت كار پيرامون حديث نيز چنين
مي گويد : امر حديث از نظر ما بسيار بزرگ و با اهميت است ,
چون ما از كساني هستيم كه انبيا و اديان الهي را پذيرفته اند و
معتقديم كه پيامبر ما پيغمبر خاتم است و دين ايشان را بايد
تمام جهان بپذيرد. بنابراين , آثاري كه از پيامبر به ما رسيده و
صحابه از دو لب مبارك پيامبر شنيده اند , خواه در احكام و
اخلاق و آداب و سنن , هر چه هست و از ايشان ديده و شنيده
شده , همه اين ها را نقل كرده اند... محدثين , مومنين خالصي
بوده اند كه جزخدمت , هيچ شائبه اي در ذهن آن ها نبوده است .
و فقط فقط قصدشان اين بوده است كه كلمات پيامبر صلي الله
عليه و آله را به كساني كه بعد از آن ها مي آيند , برسانند. قصد
فقط همين مطلق قرب به پروردگار بوده است ... كساني كه در فن
حديث كار مي كنند , آثار نبوت را به اقوام بعدي منتقل مي كنند
و اين به طور كلي اساس دين است . شما نمي توانيد ديني داشته
باشيد كه علم حديث نداشته باشد...
جهت حسن ختام , پيام رهبر معظم انقلاب اسلامي را به
مناسبت درگذشت استادعلي اكبر غفاري مرور مي كنيم . متن
پيام معظم له چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
با تاسف فراوان , از در گذشت دانشمند فرزانه و
محقق ارجمند آقاي حاج ميرزاعلي اكبر غفاري باخبر
شدم .
فقدان اين عالم خدوم و پركار , ضايعه يي در
عرصه انتشار محققانه ميراث كهن مكتوب شيعه
است . از خداوند متعال مسئلت مي كنم كه روح او را با
اوليائش محشور فرمايد و بركات ثمره ي تلاش او را
پاداش شايسته عنايت كند. به بازماندگان محترم و
خانواده مكرم ايشان صميمانه تسليت
مي گويم .
والسلام علي عبادالله الصالحين
سيدعلي خامنه اي 83,8,9
استاد علي اكبر غفاري : از دوران
نوجواني به كار تنقيح و تعليق و تصحيح در
زمينه علم الحديث و درايه و رجال پرداختم
و در طول اين مدت , هرگز احساس خستگي
و ملال ننمودم . از هنگامي كه با كلام وحي و
معاني و مفاهيم قرآن كريم آشنا شدم ,
همواره مي كوشيدم به هر وسيله اي مفاهيم
آن را هر چه بيشتر و بهتر درك كنم و در اين
راه خستگي نمي شناختم و با رسيدن به هر
چشمه اي در اين طريق , احساس تشنگي
افزونتري در روح خود براي رسيدن به
سرچشمه هاي زلال تر و بكرتر مي كردم , و هر
خدمتي را در اين راه , ناكافي مي شمردم .
استاد علي اكبر غفاري : محدثين ,
مومنين خالصي بوده اند كه جز خدمت , هيچ
شائبه اي در ذهن آن ها نبوده است , و فقط
فقط قصدشان اين بوده است كه كلمات پيامبر
صلي الله عليه و آله را به كساني كه بعد از
آن ها مي آيند , برسانند , قصد فقط همين
مطلق قرب به پروردگار بوده است . كساني
كه در فن حديث كار مي كنند , آثار نبوت را به
اقوام بعدي منتقل مي كنند.
