اشاره
در نخستين قسمت مقاله حاضر ـ سوم آذر ماه ـ به جايگاه
زنان در فيلم هاي سينمايي دو دهه چهل و پنجاه پرداخته شده
در قسمت دوم به جايگاه زنان در سينماي دهه شصت پرداخته
مي شود. در اين تحقيق , انتخاب فيلم ها براساس نمونه گيري
هدفمند يا قضاوتي صورت گرفته و معيار انتخاب فيلم ها ,
داشتن شخصيت اصلي زن و نيز پرفروش ترين فيلم هاي هر
دوره , برحسب سال بوده است .
اين تحقيق در نشريه علمي ـ پژوهشي هنرهاي زيباي
دانشگاه تهران توسط مهدي سلطاني گردفرامرزي ـ دانشجوي
كارشناسي ارشد جامعه شناسي دانشگاه گيلان ـ درج شده
است .
دهه 1360
دگرگوني سيماي زن در فيلم هاي قبل و بعد از انقلاب ,
شگرف و حيرت انگيز است . زنان برهنه و نيمه برهنه دهه پنجاه
و زنان غايب دهه شصت در دو نهايت افراطي , فاصله عميقي
داشتند كه امكان هر گونه مجادله اي را ناممكن جلوه داد. زن
همچون غباري محو شد. مبناي اصلي , حذف وجوه جنسي زن
بود (صدر , 1381 : 280 ) . در اين دوره زن در تقلاي بودن و
نبودن بود.
در ابتداي اين دهه , بسياري از سوژه هاي برجسته ايراني
همانند « عشق » از فيلم ها حذف شد و محدوديت هاي شديد و
سخت گيرانه اي براي حضور زنان در فيلم ها اعمال گرديد , به
طوري كه داستان ها شديدا پيرامون شخصيت هاي مرد تمركز
يافتند (اعلمي , 1998 , ص 66 ) . محدوديت هاي اعمال شده
به ساخت شمار زيادي فيلم هاي بدون زن انجاميد. در اين دهه
تقريبا تعداد پنجاه فيلم بدون زن ساخته شد كه اغلب آنها از
گونه جنگي بود. در اين ميان ژانر سينمايي جنگ بنا بر ماهيت
مردانه آن مهمل مناسبي براي حذف زنان بود. فيلم هاي « جاده »
(1361 ) , « نينوا » (1362 ) , « ريشه در خون » (1363 ) , « بلمي
به سوي ساحل » (1364 ) , « پرواز در شب » (1365 ) ,
« كمينگاه » (1366 ) « كاني مانگا » (1367 ) , « مهاجر »
(1368 ) , « چشم شيشه اي » (1369 )و ... از اين قبيل فيلم هاي
بدون زن بودند كه از اين ميان « كاني مانگا » (سيف الله داد ,
1367 ) پرفروش ترين فيلم سال 1367 شد .
با اين همه نبايد پنداشت زنان به طور كامل حذف شدند. با
گذشت سال هاي اوليه ده شصت , زنان , هر چند در حاشيه , به
فيلم ها راه يافتند. اما ماهيت و شكل حضورشان با گذشته
تفاوت داشت . زن الهه پاك خوانده شده و به شكل اسطوره
درآمد , يك مادر نمونه , همسر خوب , خواهر بردبار (صدر ,
1381 , ص 279 ) .
سينماي ايران در اين دوره در برخورد با مسئله زنان و
مردان بيشتر نوعي تصوير اسطوره اي از همكاري اين دو جنس
نشان مي دهد و سعي مي كند فداكاري زنان در اين دوره را به
تصوير كشيده و تقديس كند در اين دهه فيلم ها عموما فضايي از
صميميت و همكاري را بين زنان و مرداني كه هر دو گرفتار
شرايط بد جنگ هستند , نشان مي دهند. فضايي كه مي كوشد
توافق را تبليغ كند و از ستيز بپرهيزد. توافقي كه مي تواند
پشتگرمي مرد رزمنده و جهادگر در فيلم هاي ژانر جنگ باشد.
فيلم هاي « رهايي » (1361 ) , « ما ايستاده ايم » (1363 ) و باشو
غريبه كوچك (1365 ) از اين قبيل اند . در فيلم هاي اين دهه اگر
هم ستيزي ميان زن و مرد رخ مي دهد نهايتا با كوتاه آمدن يك
يا هر دو طرف پايان مي پذيرد تا توافق نهايي نشان داده شود.
ارزش هاي مادري , همسر خوب بودن و فداكاري در حق همسر
از سوي زنان , مضاميني هستند كه در اين دوره , مكرر به تصوير
كشيده مي شوند و گاه وجه اسطوره اي مي يابند.
از اين دهه سه فيلم « سناتور » (مهدي صباغ زاده , 1363 ) ,
« بايكوت » (محسن مخملباف , 1365 ) , « اجاره نشينها »
(داريوش مهرجويي , 1366 ) براي تحليل انتخاب شده اند كه
هر يك پرفروشترين فيلم هاي سال اكران خود بوده اند
(جاوداني : 1380 )
در « سناتور » , علي كه درآمد بخور و نميري از راه رانندگي
دارد و دخلش كفاف خرج درمان مادر بيمار و ازدواجش را
بادختر دايي اش را نمي دهد , ناخواسته به پيشنهاد يك مسافر به
عنوان راننده به استخدام يك باند قاچاق موادمخدر درمي آيد.
علي بي خبر از بار هرويين در اولين سفر خود توسط استوار
وظيفه شناسي به نام حقگو دستگير مي شود , اما به دليل اثبات
بي گناهيش براي استوار , توسط او فراري داده مي شود و از آن
به بعد به استوار كمك مي كند تا قاچاقچي ها را ردگيري كند. در
اين ميان علي كشته مي شود و استوار حقگو كه سناتور مجلس
را به عنوان عامل اصلي قاچاق شناسايي كرده است در يك
سمينار مبارزه با اعتياد , سناتور را ترور مي كند. اين فيلم عملا
شخصيت هاي مردانه دارد. زنان در اينجا وجه اسطوره اي
مي يابند. مادر رنج كشيده و نمونه كه علي به خاطر او شغلش را
عوض مي كند تا پولي براي درمانش به دست آورد. نامزد علي
كه در سراسر فيلم فقط اسمش ورد زبان علي است اما خودش
هرگز ديده نمي شود , جز در يك نماي خيالي كه چهره تارش از
پشت تور عروسي به خيال علي مي آيد. استوار نيز از زن
وفادارش صحبت مي كند اما در هيچ صحنه اي زن او ديده
نمي شود. چهره زنان در اينجا مسخ مي شود و پشت صحنه قرار
مي گيرد , پشت صحنه اي كه هرگز ديده نمي شود , ولي همه از
آنجا حرف مي زنند. اين فاصله سازي ميان زن و مرد به گونه
ظريفي زنان رادر مقام اسطوره قرار مي دهد. اسطوره هايي كه
دست يافتني نيستند و ظاهر كردن شان حكم تابو را مي يابد.
آنها از دور تقديس مي شوند اما هرگز نزديك نمي آيند.
در « بايكوت » زني كه شوهرش به خاطر فعاليت هاي
سياسي توسط رژيم شاه به زندان رفته و نهايتا حكم اعدامش
بريده شده است تا آخرين لحظه به همسرش وفادار مي ماند و با
عشق او سرمي كند و تصميم مي گيرد تا آخر عمر تنها فرزندش
را بزرگ كند. در اين فيلم رويهمرفته جوي از عشق و تقدس و
ارزش همسري حاكم است و وفاداري به همسر در آن موج
مي زند , وفاداري , هم از جانب زن , كه از كارهاي سياسي
شوهرش خوشش نمي آيد و هم از جانب مرد كه در زندان دايما
به فكر زن و بچه خود است و به خاطر آنهاست كه دچار شك
در ايدئولوژي خود مي شود. در اينجا عليرغم اينكه زن نقش
محوري در زندگي شوهر خود دارد اما نهايتا در حد يك همسر
خوب و با وفا مي ماند. زن از هر نظر به مرد وابسته است و
بدون او مشكلات بسياري برايش پيش مي آيد اما با اين همه ,
زن تصميم مي گيرد پس از مرگ شوهر به او وفادار بماند و
ميراث زندگيشان را بزرگ كند. در واقع فيلم به نوعي , از
وفاداري زن در حق شوهر , اسطوره سازي مي كند. او اگر چه در
تقلاي بودن و نبودن با اجتماع خشمگين و بيرحم مي جنگد اما
مردم خود را عليرغم همه بي مهري ها تنها نمي گذارد و به او
وفادار مي ماند.
در « اجاره نشينها » چند خانوار مستاجر كه در آپارتماني
صاحب مرده زندگي مي كنند بي خبر از مرگ صاحب خانه در
غربت , به خاطر تعمير ساختمان با وكيل صاحب ملك كه در
طبقه همكف آپارتمان زندگي مي كند درگير مي شوند. وكيل
موجر كه از مرگ صاحب خانه و بي وارث بودن ملك خبر دارد
مي خواهد آپارتمان را با تقلب به فروش برساند و براي همين از
تعمير ساختمان رو به تخريب جلوگيري مي كند. اين درگيري
پس از كشمكش بسيار ميان وكيل و مستاجران پايان مي پذيرد و
مطابق قانون به دليل بدون وارث بودن ملك , مستاجران
صاحب خانه مي شوند. در اين فيلم چندين زن حضور دارند
يكي مادر وكيل كه در ضمن مقام مادر معنوي ديگر مستاجران
خانواده را دارد و هميشه در ستيزه ها نقش داور و پيوند دهنده
را ايفا مي كند. اوست كه پسرش را متوجه اشتباه و عمل بدش
مي كند و به سوي توافق با مستاجران مي كشاند. ديگر زن فيلم
زن مهندس و برادر وكيل است كه دايما با شوهرش بر سربي
خانماني و سربار برادر بودن كشمكش و دعوا دارد كه در اين
ميان باز مادر هميشه پادر مياني مي كند و آرامش را به خانه
برمي گرداند. سومي , زني شوي مرده و ثروتمند است كه قرار
است ملك به او فروخته شود. اين زن ثروت زيادي از شوهر
مرحومش به ارث برده و در پي تجارت با آن است . در اينجا
زنان باز در نقش هاي سنتي مادر و همسر نشان داده مي شوند.
شغل مشخصي ندارند و حيطه اختيارشان چهار ديواري خانه
است , حتي در مورد زن ثروتمند كه ظاهرا زن مدرني به نظر
مي رسد , اين مسئله صدق مي كند و با ارث اوست كه توان
تجارت يافته است , وگرنه او همان زن ترسويي است كه وقتي
قندي سياه سوخته را مي بيند غش مي كند. اما با همه اينها , اين
فيلم گرايشي به همسنگ كردن زنان ومردان دارد. زنان در اينجا
تقلا مي كنند موقعيت خود را در برابر مردان مستحكم كنند و در
محدوده كوچكي كه برايشان در نظر گرفته شده است اقتدار
خود را به مردان نشان دهند. ستيز عروس خانواده با شوهرش
مهندس نوعي اعمال اقتدار زنانه است . داوري مادر در
ستيزه ها نوعي اعمال اقتدار است كه از جايگاه اسطوره اي او به
عنوان مادر برمي خيزد و نيز زن سرمايه دار كه با تكيه بر پول
موروثي اش مردان را بدور خود مي چرخاند. در اينجا گويي ,
زنان باتكيه بر توانايي ها و امكانات در دسترس , نوعي حوزه
زنان را براي خود تعريف مي كنند كه مبتني بر اقتداري عاطفي
است .
رويهمرفته , نگرش سينماي دهه شصت به زنان , نوعي نگاه
اسطوره اي به زنان است : اسطوره مادران فداكار و همسران
موافق . اما نبايد اين اسطوره سازي را همسنگ اسطوره سازي
دهه چهل و پنجاه از زنانگي بپنداريم . زنانگي پيش از دهه
شصت , اسطوره اي شي گونه و فاقد قدرت بود كه كاركرد
ارضاي تمتعات مردانه را به عهده داشت . اما در دهه شصت , با
اسطوره سازي مضاعفي كه از زنانگي صورت گرفت , اين
اسطوره مالك آنچنان اقتداري شد كه هستي اش را از درون
مستعد شكنندگي و فروپاشي ساخت . اسطوره سازي مضاعف
نوعي اقتدار به شي اسطوره شده تفويض مي كند كه در
صورت ايجاد شرايط , او را قادر مي سازد تا توانايي هاي خود
را بازسازي كند و از شكل اسطوره درآيد و نقش و ماهيتي
جديد بگيرد. بنابراين به يك معنا در دهه شصت اسطوره
زنانگي , باز اسطوره شد , كاري كه به تعبير بارت زمينه را براي
شكستن اسطوره فراهم مي كند (بارت , 1380 , اباذري ,
1380 ) اين اتفاقي بود كه براي زن اسطوره اي و الهه شده دهه
شصت اتفاق افتاد. اقتدار اسطوره اي زن دهه شصت به مجرد
ايجاد شرايط در دهه هفتاد , به تغيير ماهوي در نقش , جايگاه و
شخصيت زنان فيلم ها انجاميد. از رويكرد نظري , نمي توان
فيلم هاي اين دوره را كاملا داراي رويكرد پدرسالارانه دانست .
گر چه در اين دوره , زنان همچنان در نقش هاي اصلي مادر و
همسر ظاهر مي شوند , اما تفاوت آن با فيلم هاي دهه چهل و
پنجاه اين است كه در اين دوره زنان در نقش هاي سنتي خود
فعالانه عمل مي كنند و در واقع به صورت كنشگران واقعي
زندگي درمي آيند. آنها در كنار مردها تصوير مي شوند و به
ساخت زندگي مشغولند.
دگرگوني سيماي زن در فيلم هاي قبل و بعد از انقلاب ,
شگرف و حيرت انگيز است
سينماي ايران در دهه شصت در برخورد با مسئله زنان و
مردان بيشتر نوعي تصوير اسطوره اي از همكاري اين دو
جنس نشان مي دهد و سعي مي كند فداكاري زنان در اين
دوره را به تصوير كشيده و تقديس كند
در دهه شصت زنان در نقش هاي سنتي خود فعالانه عمل
مي كنند و در واقع به صورت كنشگران واقعي زندگي در
مي آيند. آنها در كنار مردها به ساخت زندگي مشغولند
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
به مناسبت نخستين دوسالانه پوستر جهان اسلام 4 قطعه تمبر از 4 پوسترساز
معاصر منتشر شد
فرهنگستان هنر جمهوري اسلامي با همكاري موسسه فرهنگي هنري
صبا و شركت پست جمهوري اسلامي ايران به مناسبت برپايي نخستين
دوسالانه پوستر جهان اسلام اقدام به انتشار چهار قطعه تمبر كرد.
به گزارش روابط عمومي فرهنگستان هنر اين تمبرها با بهره گيري از
چهار پوستر از مرتضي مميز , عليرضا وكيلي , نيره صالحون و مهدي
حاج محمدي فريماني طراحي شده است كه در تيراژ 310 هزار بلوك
منتشر شده است .
با اهدا مبلغ 5 هزار يورو
نوادگان پتروس هلندي در ساخت كتابخانه كانون بم مشاركت مي كنند
دانش آموزان عضو پروژه تبادل فرهنگي كودكان ايران و هلند در
آمستردام مبلغ 5 هزار يورو وجه نقد خود را به راه اندازي يك پروژه
فرهنگي براي هم سالانشان در شهر بم اختصاص دادند.
به گزارش روابط عمومي كانون پرورش فكري كودكان و
نوجوانان , 32 دانش آموز 11 ـ9 ساله مدرسه آزفو در آمستردام با
اختصاص دادن روزي به بچه هاي بم , دست سازهاي خود شامل
تقويم هايي كه بااستفاده از شيوه چاپ با سيب زميني و اسفنج تهيه كرده
بودند و نقاشي هايشان را در معرض فروش گذاشته ومبلغ جمع آوري
شده را به منظور راه اندازي تنها كتابخانه كودك تخريب شده شهر بم در
اختيار كانون قرار دادند.
اين دانش آموزان كه در پروژه اي دو سال و نيمه با هم سالان خود در
يك مركز فرهنگي كانون در تهران به تبادل فرهنگي و ارتباط اينترنتي
مي پردازند , در روزي كه با موضوع بم به فعاليت مي پرداختند با
الهام گرفتن از فداكاري پتروس كودك هلندي كه داستان او در كتاب
درسي سال چهارم دبستان آمده است , با برپايي مسابقات و فعاليت هاي
مختلف و فروش دست سازهاي خود اين مبلغ را خرده خرده جمع آوري
كردند.
نمايشگاه آثار هنرمند بزرگ انقلاب اسلامي مرحوم ابوالفضل عالي
همزمان با افتتاح اولين دوسالانه بين المللي پوستر جهان اسلام ,
نمايشگاه آثار هنرمند بزرگ انقلاب اسلامي , مرحوم ابوالفضل عالي , در
موسسه فرهنگي هنري صبا برگزار مي شود.
به گزارش روابط عمومي فرهنگستان هنر , در اين نمايشگاه كه در
گالري شماره يك موسسه صبا برپا مي شود , 24 اثر از آثار اين هنرمند به
نمايش گذارده مي شود.
مرحوم ابوالفضل عالي از پيشگامان و طراحان انديشه ي تصوير
انقلاب اسلامي بوده است .
اولين دوسالانه بين المللي پوستر جهان اسلام با دو موضوع فرهنگي
و فلسطيني از تاريخ 9 آذر به مدت يك ماه با حضور گسترده 40 كشور
در موسسه فرهنگي هنري صبا برگزار گرديده است .
كنگره بين المللي « صفي الدين ارموي » در تهران و اروميه برگزار مي شود
اروميه ـ خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي : كنگره بين المللي
تجليل از شخصيت علمي و هنري صفي الدين ارموي موسيقيدان بزرگ
ايران . دي ماه امسال در تهران و اروميه برگزار مي شود. احد جاوداني
مدير كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجانغربي با اعلام اين مطلب
گفت : اين كنگره به همت فرهنگستان هنر ايران به مدت دو روز در تهران
و به مدت يك روز در اروميه برگزار خواهد شد. وي افزود : تاكنون
انديشمندان موسيقي 20 كشور جهان از جمله امريكا . كانادا و
كشورهاي اروپايي و آسيايي جهت ارائه در كنگره . مقالات خود را به
دبيرخانه كنگره ارسال كرده اند. وي با اعلام اينكه ستاد استاني برگزاري
كنگره صفي الدين ارموي زير نظر استاندار آذربايجانغربي و با مسئوليت
معاون سياسي استانداري و با عضويت ادارات كل فرهنگ و ارشاد
اسلامي , ميراث فرهنگي و جهانگردي و دانشگاه اروميه تشكيل شده
است گفت : 80 نفر از موسيقي شناسان بزرگ جهان . در سومين روز
برگزاري اين كنگره ميهمان مردم اروميه خواهند بود. مدير كل فرهنگ و
ارشاد اسلامي آذربايجانغربي . انتشار مقالات مربوط به زندگي و آثار
صفي الدين ارموي و برگزاري نمايشگاه خوشنويسي , از ديگر برنامه هاي
استقبال از اين كنگره اعلام كرد و افزود : كتابخانه در دست ساخت
مركزي اروميه نيز به ميمنت برگزاري كنگره به نام صفي الدين ارموي
نامگذاري مي شود. صفي الدين ارموي تاليفات بسياري دارد ولي بيشتر
پس از او مورد توجه و استفاده اهل فن قرار گرفته است . « الايقاع » كه به
فارسي نوشته و به تركي و عربي ترجمه شده كتاب « الشريفه في و في
حل الاوتار » كه به عربي نوشته شده اند سه كتاب مشهور صفي الدين در
موسيقي هستند.
| |