گفت وگو با شيخ محمد آخوندي موسس دارالكتب الاسلاميه
علي معصومي (وزوايي )
ث اشاره
درپي قدرت گرفتن رضاخان و مبارزه اين عنصر دست آموز استعمار با
دين و فرهنگ ديني , نه تنها دين و ارزش و سنت هاي ديني در سطح جامعه
گرفتار غربت و تهاجم گرديد , بلكه چاپ و نشر كتاب هاي ديني و ارزشي نيز
در اثر تهاجم گسترده , به گوشه انزوا و غربت رانده شد و در اين زمان به
كسي اجازه داده نمي شد دست به چاپ و انتشار كتاب هاي اسلامي بزند.
شيخ محمد آخوندي , موسس دارالكتب الاسلاميه كه شخصا آن روزگار را
درك و لمس كرده است , درباره سخت گيري رضاخانه نسبت به چاپ و
انتشار كتب مذهبي , مطلبي بالاتر از اين هم دارد. او مي گويد : نه تنها كسي
اجازه چاپ و نشر كتاب هاي اسلامي را نداشت , بلكه ما براي حفاظت از
كتاب هاي ديني كه در منزل داشتيم , مجبور بوديم آن ها را در گوشه و كنار
منزل و يا در طاقچه ها و رف ها روي هم انباشته كنيم و تيغه اي از خشت و
آجر نيز جلو آن ها بكشيم تا موران رضاخان نتوانند به آن ها دسترسي پيدا
كنند.
اين اوضاع اسف بار و غربت شديد كتاب هاي مذهبي , همت مرداني را
مي طلبيد كه آستين بالا بزنند و جامعه را با كتاب هاي مهم اسلامي آشنا
سازند. گامي كه شيخ محمد آخوندي با تاسيس دارالكتب الاسلاميه
برداشت , يكي از حركت هاي اساسي و گامي مهم در راستاي خارج كردن
كتب معتبر اسلامي از غربت و مانوس نمودن جامعه با اين كتاب ها بود. به
دليل اهميت كار او است كه درصدد برآمديم با موسس انتشارات پرسابقه
دارالكتب الاسلاميه , به گفت وگو بنشينيم و در اين زمينه مطلبي كه را در ذيل
مي خوانيد , تقديم خوانندگان
نماييم .
بركت وجود برخي از افراد و تاثير حضورشان در جامعه , گاهي چنان
گسترده است و چنان زواياي پيدا و پنهان دارد كه به سختي مي توان به همه
زواياي تاثيرگذاري آن ها پي برد. به عنوان مثال , شايد كمتر كسي بداند كه
مرحوم شيخ عباس قمي (محدث قمي ) , علاوه بر آن كه از طريق ده ها آثار
ارزشمند (مثل سفينه البحار , مفاتيح الجنان , قوائد الرضويه و...) بر جامعه
مذهبي ايران تاثير شگرف نهاد , از راه هاي ديگر نيز بر جامعه و فرهنگ ديني
ما بي تاثير نبوده است . شايد اگر كتاب نويسي و تلاش هاي فرهنگي و مذهبي
شيخ عباس قمي (محدث قمي ) نبود , شيخ محمد آخوندي نيز به طرف
تاسيس و بنيانگذاري انتشارات معتبر و قديمي « دارالكتب الاسلاميه »
نمي رفت . شيخ محمد آخوندي , موسس انتشارات دارالكتب الاسلاميه كه
اكنون 93 سال شمسي و 96 سال قمري سن دارد (متولد 1290 ش و 1329
ق در مشهد) , بعد از ده ها سال تكاپو در عرصه فرهنگ و نشر كتاب , در حال
حاضر به دليل كهولت , بيماري و از كارافتادگي , در كنج منزل ماوا گزيده و
ديگر قادر به تكاپو و حركت نيست .
وقتي به استراحتگاه شيخ محمد آخوندي در منزلش رفتيم و با او و
پسرش (مرتضي آخوندي مدير فعلي انتشارات دارالكتب الاسلاميه ) به
گفت وگو نشستيم , يكي از موضوعاتي كه در همان دقايق نخست مطرح شد و
اين پدر و پسر به آن پاسخ دادند , چگونگي شكل گيري و تاسيس انتشارات
دارالكتب الاسلاميه بود , يعني همان چيزي كه مرحوم محدث قمي نيز در
پديدآمدن آن نقش ويژه داشت .
براساس همين اظهارات , موضوع چاپ كتاب مهم « سفينه البحار » شيخ
عباس قمي توسط شيخ محمد آخوندي , سنگ بنا و جرقه اي براي ورود
آقاي آخوندي به حوزه نشر و تاسيس انتشارات « دارالكتب الاسلاميه » شده
است . شيخ محمد آخوندي در اين باره مي گويد :
از سال 1340 هجري قمري كه بيش از يازده سال نداشتم تا سال 1353 كه
براي ادامه تحصيل به نجف اشرف مشرف شدم افتخار ملازمت و استفاده از
محضر مقدس آن عالم جليل را داشتم و اين سعادت به سبب علاقه و ارادت
زياد پدر بزرگوارم مرحوم حاج شيخ احمد آخوندي كه از اهل فضل و تقوي
بود و از راه كسب و تجارت اعاشه مي نمود , به آن عالم كم نظير نصيبم شد ,
زيرا كمتر مجلسي در مشهد مقدس تشكيل مي شد كه آن بزرگوار در آن
مجلس منبر برود و من و برادرم آقاي حاج شيخ علي آخوندي در خدمت پدر
از آن استفاده نكرده باشم .
مكرر مي شد كه در ايام تابستان به كوه پايه هاي مشهد مي رفتيم و ايشان
در گوشه اي دائما به اشتغال ارزنده خود ادامه مي داد. در ايام بهار و تابستان
هر وقت در خدمتش براي استفاده از هوا به صحرا و سبزه زارهاي اطراف
مشهد مي رفتيم در همان دو سه ساعت به نوشتن كتابهاي نفيس خود مشغول
مي شد. در ظرف مدت چهارده سال مزبور كه نوعا از درك خدمتش محروم
نبوديم كاري كه استشمام هوا از آن بشود از اين عالم پرهيزگار مشاهده
نكردم .
در سالهائي كه در نجف اشرف مشرف بودم و ايشان نيز بيشتر در آن
سنين در نجف اشرف مشرف و به چاپ مهمترين كتاب خود « سفينه البحار »
مشغول بود , در اواخر كتاب به واسطه سختگيري آن چاپخانه و مضيقه مالي
آن جناب , صاحب مطبعه از چاپ جزوات آن كتاب امتناع مي ورزيد , و
كتابها را درگرو گرفته و به ايشان نمي داد.
و از آن جا كه ايشان مردي وارسته و آبي الفنس بود گرفتاري خود را با
احدي اظهار نمي كرد. از اين رو به واسطه سوابق ممتدي كه با ايشان داشتم و
از طرفي تاجرزاده بودم موضوع را با من به ميان گذارد و پيشنهاد فرمود كه
من تتمه بدهي چاپخانه را كه كلا از سيصد تومان تجاوز نمي كرد بپردازم و
كتابها به نام اين جانب منتشر شود , و پس از فروش طلب خود را بردارم و
بحمدالله بااين ترتيب كتاب منتشر شد و از قيمت فروش براي كليه طلاب
نجف نسبت به سائرين تخفيف شاياني قائل شد و مكرر خود آن بزرگوار
وجه خريد كتاب را به عده اي از فضلا مي داد كه بيايند كتاب را به قيمت
مناسب خريداري نمايند.
و از آن پس آن جناب بسيار مرا در امر طبع و نشر : كتب ديني و علمي
تشويق مي فرمود تا خداوند منان توفيق طبع و نشر كتب علمي و ديني و
تفاسير و آثار اهل بيت عصمت و طهارت را به من مرحمت فرمود كه هيچ گاه
از عهده شكرش نتوانم برايم , و با اين كه امر چاپ و صحافي و نشر كتب در
اين زمان به جهاتي مشكل شده و براي بسياري طاقت فرسا است , من
پروانه وار و عاشقانه به گرد اين كار مي چرخم و بحمدالله خستگي ندارم ...
شيخ محمد آخوندي و پدرانش اين توفيق را داشتند كه ديانت را با
كسب و كار و پرداختن به امور تجاري , همدوش كنند , يعني اين كه آن ها
معمولا هم در علم دين تحصيل مي كردند و در كسوت روحانيت قرار
مي گرفتند و هم به تحصيل معاش از طريق كسب و كار مي پرداختند. اين
خانواده كه در اصل از كرمان بوده و سپس در يزد ساكن شده اند , سرانجام در
مشهد رحل اقامت افكنده اند و همان طور كه اشاره شد , شيخ محمد
آخوندي (بنيانگذار انتشارات دارالكتب الاسلاميه ) كه اكنون در تهران ساكن
است , در مشهد ديده به جهان گشوده است . شيخ محمد آخوندي پس از آن
كه مقدمات علوم ديني را در زادگاهش (مشهد مقدس ) گذراند , براي ادامه
تحصيل , رهسپار نجف اشرف شد. جالب اين است كه عزيمت شيخ محمد
آخوندي به نجف اشرف نيز در اثر تشويق و تاكيد شيخ عباس قمي صورت
گرفته است . آقاي شيخ محمد آخوندي در جايي پيرامون اين موضوع چنين
گفته است :
از درك فيض منبر و مواعظ ايشان عموم طبقات استفاده مي بردند. قاطبه
اهل علم شائق به درك منبر او و استفاده از كلماتش بودند. خود اين بنده از
ملازمين منبر ايشان بوده و مطالبي را كه بر منبر مي فرمود از نظر محو
نمي شد. بعضي از كتب مولفه خودش را به حقير مرحمت مي كرد تا براي
خود استنساخ نمايم . كثرت علاقه و الفتي كه بين ايشان با والد بزرگوارم
آقاي حاج شيخ احمد آخوندي بود سبب شد كه ايشان را تشويق نمود و من
برادرم آشيخ علي را كه تا بحال در نجف اشرف مشغول به تحصيل است
براي ادامه تحصيل به آن روضه مقدسه روانه نمايند , و ايشان هم به نجف
اشرف هجرت فرموده , و در آن جا هم كه مركز ثقل و دارالعلم شيعه اثني
عشري است به فيض محضر و منبرش مستفيد بوديم , تا كتاب
« سفينه البحار » را كه مهمترين مولفاتش بود با زحمات طاقت فرسا طبع
نموده و به نام حقير منتشر شد.
از آن روز پيوسته شايق بودم كه تمام مولفات اين مرد شريف به دست
ابن بي بضاعت طبع و منتشر گردد تا شايد براثر حسن نيت مولف و شادشدن
روانش خداوند در نشر آنها سهمي هم به اين عاصي عنايت
فرمايد....
شيخ محمد آخوندي تحصيل در نجف اشرف را تا اخذ جواز اجتهاد از
آيت الله سيدابوالحسن اصفهاني ادامه داد و سپس به موازات فعاليت در
كسب و كار , به نشر و تبليغ فرهنگ اسلامي نيز همت گماشت . پس از آن كه
وي فعاليت انتشاراتي خود در ايران پي گرفت و انتشارات دارالكتب
الاسلاميه بنيانگذاري كرد , تحول نويني در عرصه نشر كتب مذهبي پديد
آورد و از اين راه به گسترش فرهنگ اسلامي كمك شايان توجهي نمود. وي
همواره سعي مي كرد مهم ترين و موثرترين كتب مذهبي را به هر نحوي كه
مي تواند به چاپ برساند و آن ها را در اختيار حوزه هاي علميه و عموم مردم
قرار دهد. با نگاهي گذرا به كارنامه انتشارات دارالكتب الاسلاميه , روشن
مي شود كه اين پير خستگي ناپذير عرصه نشر كتب مذهبي , با چه همتي
دست به انتشار كتاب هاي معتبر و مهمي كه مورد نياز جامعه مي باشد , زده و
هم اكنون بيش از 60 سال است كه در اين زمينه فعاليت مداوم
دارد.
كتاب هايي كه توسط دارالكتب الاسلاميه منتشر شده , به چند دسته
تقسيم مي شوند. به عبارت ديگر , انتشارات مذكور در شاخه ها و زمينه هاي
ذيل دست به چاپ و نشر كتاب زده است . قرآن و علوم قرآني , اخبار و
احاديث , عقايد و اديان و فلسفه , فقه و اصول فقه واحكام , اخلاق , تاريخ و
رجال , دانش اجتماعي و انتقادي , فرهنگ لغات و ادبيات عربي , ادعيه ,
كتاب هاي درسي حوزه علميه , قرآن كريم , نهج البلاغه و صحيفه سجاديه .
برخي از كتب مهمي كه دارالكتب الاسلاميه به چاپ رسانده اينها
هستند.
(الكافي (اصول و فروع و روضه ) , من لايحضره الفقيه , تهذيب الاحكام ,
الاستبصار (چهار كتاب مذكور به كتب اربعه شيعه شهرت دارد) ,
بحارالانوار , امالي شيخ طوسي , الغيبه , مرآت العقول في شرح اخبار آل
الرسول , سفينه البحار , اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات , الشافي ,
جواهرالكلام , اصول الاستنباط , تنبيه الخواطر و نزهت النواظر(مجموعه
ورام ) , الغدير , الميزان في تفسير القرآن , تفسير صافي , الاصفي في تفسير
القرآن , شرح شواهد مجمع البيان , اقبال الاعمال , مهج الدعوات و منهج
العبادات و... درباره چگونگي آغاز و تداوم تلاش فرهنگي و انتشاراتي
دارالكتب الاسلاميه , موسس اين مركز انتشاراتي پرسابقه و پرتلاش و
پربركت مي گويد : شيخ محمد آخوندي خيلي كوچك است , به ويژه از نظر
جسمي و بدني , ولي خداوند او را تاييد كرد و توفيق داد تا از راه اسلام دور
نشود و به ترويج فرهنگ اسلامي بپردازد و تا زماني هم كه جان دارد و نفس
مي كشد , از اين راه دست برنخواهد داشت .
مرتضي آخوندي , پسر شيخ محمد آخوندي و مدير فعلي انتشارات
دارالكتب الاسلاميه , درباره سخت كوشي پدرش مي گويد : تا زماني كه او
هنوز از كار نيفتاده بود , با عشق و شور شديد كار مي كرد. از صبح زود تا شب
مشغول بود و تلاش مي كرد. واقعا خستگي برايش معنا نداشت .
گرچه فعاليت در حوزه نشر , از مهم ترين و شناخته شده ترين فعاليت هاي
فرهنگي و مذهبي موسس دارالكتب الاسلاميه است , ولي وي در زمينه هاي
ديگر فرهنگي نيز فعال بوده است . شيخ محمد آخوندي در تاسيس و اداره و
بالنده كردن « جامعه تعليمات اسلامي » يكي از ياران توانمند و موثر شيخ
عباسعلي اسلامي محسوب مي شود. جامعه تعلميات اسلامي , تشكيلات و
مركزي فرهنگي و ديني بود كه اوايل دهه بيست (حدود سال 1322 هـ ش ) در
تهران شكل گرفت و در شهرستان ها نيز شاخه ها و شعباتي داير نمود. اين
تشكيلات , با همت شيخ عباسعلي اسلامي وياري افرادي مثل شيخ محمد
آخوندي و تعدادي افراد ديگر , تاسيس شد. هدف جامعه تعليمات اسلامي
ترويج فرهنگ ديني , مقابله با سياست هاي ضدديني و غرب گرايانه رژيم
پهلوي , راه اندازي دبستان ها و دبيرستان هاي غيردولتي به منظور تعليم
جوانان و نوجوانان و كودكان براساس ارزش هاي ديني و تلفيق علوم نوين با
دانش ديني و ... بود . جامعه تعليمات اسلامي توانست حدود 300 مدرسه و
آموشگاه در سراسر ايران راه اندازي و اداره نمايد. مدارس مذكور كمك
شاياني به پرورش نسل انقلابي در ميان جامعه كرد.
شيخ محمد آخوندي كه از اعضاي هيئت مديره جامعه تعليمات اسلامي
بود , از كساني محسوب مي شود كه در مبارزه با رژيم پهلوي دست داشت . در
يكي از اسناد ساواك آمده است : بدوا صورت اسامي هيئت مديره جامعه
تعليمات اسلامي , بررسي و معلوم گرديد. چند نفر از اعضاي آن , از جمله
شيخ عباسعلي اسلامي و شيخ محمد آخوندي داراي فعاليت مضره بوده و به
همين مناسبت , مدتي هم بازداشت بوده اند....
چون از شيخ محمد آخوندي درباره رابطه اش با امام خميني و چگونگي
مبارزاتش پرسيديم , با هيجاني بهجت آميز و همراه با تاكيد , چنين گفت :
اوه ... من افكار امام خميني را در جامعه ترويج مي كردم و از زماني كه مساله
انجمن هاي ايالتي و ولايتي مطرح شد , من با امام خميني و مبارزاتش رابطه
برقرار كردم .
سخن آخر اين كه شيخ محمد آخوندي نه تنها پيشكسوت نشر در جامعه
ما مي باشد , بلكه در عرصه امور خير وكمك به مردم نيز كارنامه اي درخشان
دارد. به تعبير فرزندش (مرتضي آخوندي ) , او زندگي خود را وقف كمك به
مردم كرد و در انجام دادن امور خير شوروحال ويژه اي از خود نشان مي داد.
وي بيمارستان ولي عصر در محله خزانه تهران را تاسيس نمود تا به مداواي
مردم كمكي بكند , بيمارستاني كه هم اكنون نيز شيخ محمد آخوندي از
اعضاي هيئت مديره آن محسوب مي شود.
مردمي بودن شيخ محمد آخوندي از مكان و محل زندگي او نيز كاملا
هويدا است . بعد از آن كه نشاني منزلش را گرفتيم و به آن سو حركت كرديم ,
از پيچ و خم كوچه هاي قديمي و كهنه محلي پامنار تهران سردرآورديم .
جايي كه اصلا تشابهي با كوچه ها و خانه هاي پرتجمل و بزك كرده برخي
مناطق شهر ندارد. چون علت سكونت شيخ محمدآخوندي را در آن محله
پرسيديم , مرتضي آخوند پاسخ داد : وي علاقه اي به تغيير محل سكونت
ندارد و تاكيدش بر اين است كه بين مردم عادي جامعه زندگي كند.
در پايان گفت وگو , از شيخ محمد آخوندي و پسرش پرسيديم : اكنون كه
ده ها سال در عرصه چاپ و نشر كتاب هاي مهم مذهبي فعاليت كرده ايد , چه
احساسي داريد و كارنامه خودتان را چگونه ارزيابي مي كنيد
پاسخ شنيديم : خدا را شكر مي گوييم كه به ما توفيق داد و ما را تاييد
فرمود تا نزديك به 70 سال , با علاقه و ايمان كار كنيم و حتي يك كتاب
مساله دار و مشكل دار چاپ ننمائيم . ما سعي كرده ايم كار ضعيف اصلا
نداشته باشيم و به بهترين شكلي كه در توان داريم , كتاب چاپ كنيم . اين
وسواس و دقت ما سبب شده است تاكنون كتاب مشكل دار و ضعيفي نداشته
باشيم ....
اميد است اين طريق همچنان ادامه يابد وانتشارات دارالكتب الاسلاميه
با پويندگي و توان بيشتر در انتشار كتب معتبر مذهبي توفيق حاصل
نمايد.
در نگارش مطلب حاضر , علاوه بر اين كه از مصاحبه با شيخ محمد
آخوندي و پسرش (مرتضي آخوندي ) بهره برديم , از كتاب جامعه تعليمات
اسلامي (ص 5 و 6 و 71 و 72 و 73 و 77 و 246 و 279 ) , كتاب
حجت الاسلام حاج شيخ عباسعلي اسلامي به روايت اسناد ساواك (ص
283 ) و جلد يازدهم كتاب مفاخر اسلام (بخش اول ص 423 تا 430 ) نيز
استفاده كرديم .
موسس انتشارات دارالكتب الاسلاميه : در زمان رضاخان , نه
تنها به كسي اجازه چاپ و نشر كتاب هاي اسلامي را نمي دادند ,
بلكه ما براي حفاظت از كتاب هاي ديني كه در منزل داشتيم ,
مجبور بوديم آن ها را در گوشه و كنار منزل و يا در طاقچه ها و
رف ها , روي هم انباشته كنيم و تيغه اي از خشت و آجر نيز جلوي
آن ها بكشيم تا ماموران رضاخان نتوانند به كتاب ها دست رسي
پيدا كنند
شيخ محمد آخوندي كه با تاسيس انتشارات دارالكتب
الاسلاميه , گام مهمي در شناساندن و از غربت خارج كردن
كتاب هاي مذهبي برداشت , درباره كارنامه پربار انتشاراتش
مي گويد : خدا را شكر مي گوييم كه به ما توفيق داد و ما را تاييد
فرمود تا نزديك به 70 سال , با علاقه و ايمان كار كنيم و حتي يك
كتاب مساله دار و مشكل دار چاپ ننماييم . ما سعي كرده ايم كار
ضعيف اصلا نداشته باشيم و به بهترين شكلي كه در توان داريم ,
كتاب چاپ كنيم . اين وسواس و دقت ما سبب شده است تاكنون
كتاب مشكل دار و ضعيفي نداشته باشيم
