قسمت دوم و پاياني
سكينه نيك بخت
ملائكه در شب قدر بر چه كسي نازل مي شوند
در روايات وارده از معصومين عليهم السلام , اين سوال و
جواب بيان شده كه هر سال در شب قدر ملائكه و روح بر امام
زمان (عج ) نازل مي شوند و تقديرات به محضر مباركش عرضه
مي شود.
اين شب در هر سال وجود دارد و تقدير و برنامه يكسال از
سوي خدا به امام زمان عرضه مي گردد. از آيات و روايات و
احاديث معلوم مي شود كه از زمان رشد و بلوغ فكري انسان و از
هنگامي كه نوع آدمي مستعد فراگيري شريعت و قوانين شده ,
پيامبراني در ميان مبعوث گرديده و ليله القدري نيز داشته اند.
لازمه شب قدر , وجود و حضور امام است تا مقدرات و
فرامين در خصوص سرنوشت امت اسلامي در يكسال آتي به
محضرش عرضه گردد. بزرگترين واسطه فيض قلب و نفس
مقدس امام زمان (عج ) مي باشد كه فيض رساني به موجودات و
مخلوقات را به عهده دارد. وجود گرامي ايشان از يك طرف
واسطه فيض و از سوي ديگر مركز تنظيم تقديرها مي باشد.
فيوضات در مرحله اجمال برايشان عرضه گشته و در مرحله
تفصيل از طريق او و اراده اش تحقق مي يابد.
تغيير سرنوشت
قرآن با بيان هدفهاي عالي انساني , زمينه را براي تغيير
تقدير گذشته و تثبيت تقدير آينده فراهم آورده و همه را تحت
نظارت و ولايت پروردگار و نماينده و خليفه اعظم او درآورده
است . از طرفي براي چنين تقدير و تغييري , سرفصلي نيز معين
نموده است , همانگونه كه حكومتها در اجراي برنامه و اصول
تنظيم شده خود فصول و مقاطع زماني تعيين نموده اند و پايان
سال را زمان رسيدگي و انطباق با اصول و ضوابط برنامه قرار
مي دهند , اين مهم با قرار گرفتن شب قدر در ماه رمضان و دهه
آخر آن به بهترين صورتي از سوي پروردگار مورد عنايت قرار
گرفته است . در اين خصوص امام صادق (ع ) خطاب به ابوبصير
فرمودند :
« يا ابا محمد يكتب و قدرالحاجه في ليله القدر.... »
اي ابومحمد در شب قدر , حاجيان مشخص شده و
پيشامدها و مرگ ها و روزي ها و آنچه مربوط به آن سال است تا
سال آينده (شب قدر ديگر) رقم مي خورد پس آن را در شب
بيست و يكم و بيست و سوم ماه جستجو كن البته اينكه
خداوند برپايه حكمت و مصلحت تقدير امور مي فرمايد به
شايستگي و ظرفيت و حال افراد و جوامع بستگي دارد.
پس بنابراين همانگونه كه در شب قدر , قرآن يكباره بر قلب
پيامبر(ص ) نازل شد و در مدت بيست سال تفصيل يافت , در
سنوات متمادي بعد نيز شب قدر به صورت يكي از نهادهاي
بزرگ نظم و تدير امور جلوه گري مي كند.
در زيارت معتبره حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) وارد شده
است :
« اراده الرب في مقادير اموره تهبط اليكم و تصدر من
بيوتكم . »
يعني : اراده پروردگار در تقديرات امور او به شما نازل
مي شود و از منزلهاي شما صادر مي شود . (17 ) و در حديثي
« اصبغ بن نباته » از حضرت علي (ع ) روايت نموده كه رسول
خدا(ص ) به من فرمود :
يا علي آيا مي داني معني شب قدر چيست
عرض كردم : يا رسول الله , شما بهتر مي دانيد. پيامبر(ص )
فرمود : خداوند تبارك و تعالي در آن شب به تقدير و سرنوشتي
كه در روز قيامت خواهد بود قضا و حكم و اندازه گيري نموده و
در آنچه خداي عز و جل فرمان داد ولايت تو بود و نيز ولايت
امامان از نژاد تو تا روز قيامت . (18 )
حسابرسي سال گذشته
از پيامبر اكرم (ص ) روايت شده است كه : « من قام ليله
القدر ايمانا و احتسابا غفرله ما تقدم من ذنبه » يعني كسي كه
شب قدر را از روي ايمان و حسابرسي برخيزد , خداوند وي را
مشمول مغفرت خود قرار مي دهد و گناهان گذشته اش را
مي آمرزد.
از اين روايات استفاده مي شود كه يكي از اعمال شب قدر ,
حسابرسي اعمال نيك و بد گذشته است . در سالي كه گذشت
چه كرديم و در نامه اعمال ما چه ثبت شده
است
برنامه ريزي سال آينده
از امام صادق (ع ) روايت است كه « و فد الحاج يكتب في
ليله القدر والمنايا و البلايا والارزاق مايكون الي مثلها في
قابل » . يعني عزيمت حاجيان بيت الله الحرام در شب قدر رقم
مي خورد و منايا و بلايا و رزق و روزي سال آينده خلايق نيز در
شب قدر تقدير و تعيين مي گردد.
از اين روايت نيز استفاده مي شود كه مومن بايستي براي
سال آينده خود برنامه اي وضع كند و آمال و اهداف عاليه و
خداپسندانه خود را معين و مقرر بدارد , همچنانكه خداوند
عالم , امور ساليانه خلايق را در شب قدر تقدير فرموده و
برنامه سال آينده بندگان را مقرر مي دارد.
همچنين در روايتي آمده است كه : شخصي به امام
محمدتقي (ع ) عرض كرد : پسر پيامبر بر من خشم مكن . امام
فرمود : براي چه چيزي
عرض كرد : براي آنچه مي خواهم از شما بپرسم . فرمود :
بگو. عرض كرد : خشم نمي كني .
فرمود : خشم نمي كنم . عرض كرد : راجع به شب قدر كه
فرشتگان و جبرئيل بسوي اوصيا نازل مي شوند آيا براي آنها
امري جديد مي آورند , كه پيامبر(ص ) آن را نمي دانسته يا امري
را مي آورند كه پيامبر(ص ) آن را مي دانسته است يا آنكه شما
مي دانيد.
امام فرمود : اي مرد مرا با تو چه كار چه شخصي تو را نزد
من آورد
عرض كرد : سرنوشت مرا براي فهم اين مطلب نزد شما
آورد. امام به او فرمود :
پس آنچه را به تو مي گويم خوب بفهم همانا چون رسول
خدا(ص ) را به معراج بردند , فرود نيامد تا اينكه خداوند علم
گذشته و آينده را به او آموخت و مقدار زيادي از آن علم ,
مجمل و سربسته بود , تفسير و توضيح آن علم در شب قدر
مي آمد. امام علي (ع ) نيز مانند پيامبر(ص ) بود , علوم مجمل را
مي دانست و تفسيرش در شبهاي قدر مانند آنچه براي
پيامبر(ص ) بود براي امام علي (ع ) نيز بود.
عرض كرد : يابن رسول الله , مگر در آن علوم مجمل و
سربسته تفسيري نبود
امام فرمود : چرا ولي در شبهاي قدر از طرف خداي تعالي
به پيامبر(ص ) نسبت به آنچه مي دانند دستور مي آيد كه چنين و
چنان كن و در آن شب دستور مي گيرند كه نسبت به آنچه
مي دانند چگونه رفتار كنند ... (19 )
شب جمعه , شب قدر امسال و تقارن آن با چند حادثه
جايگاه شب جمعه در روايات و اينكه شب قدر امسال با
شب جمعه مقارن شده است بركتي مضاعف را براي مومنين
خواهد داشت . در روايات در باب برتري شب جمعه نيز مطالب
بسيار قابل توجه آورده شده است . اما اينكه در سيره معنوي
امام علي (ع ) و فاطمه زهرا(س ) آمده است كه ايشان در هر شب
جمعه تا صبح مشغول عبادت بوده اند :
فراخوان عمومي در شب جمعه
از امام محمد باقر(ع ) روايت شده كه خداوند تعالي در هر
شب جمعه فرشته اي را مامور مي كند كه از فراز عرش ندا
مي كند كه آيا بنده مومني هست كه پيش از طلوع صبح جمعه از
گناه خود توبه كند كه من توبه او را مي پذيرم . امام صادق (ع )
نيز فرموده است جمعه داراي حق و حرمتي بزرگ است پس
مبادا حرمت آن را ضايع گرداني لذا از عبادات خدا چيزي
فرومگذار با انجام كارهاي نيك بسوي پروردگار تقرب جو و
همه محرمات الهي را فروگذار , چرا كه در اين روز خداوند
ثواب نيكي ها را مضاعف و عقوبت گناهان را محو مي نمايد.
از امام علي (ع ) نقل است كه فرمودند :
از جمله فضيلت هاي روز جمعه آن است كه هر كس در آن
روز از خدايش حاجتي داشته باشد پروردگار بزرگ آن را
برآورده مي سازد و اگر گروهي مستوجب عذاب باشند , چون در
شب و روز جمعه دعا كنند خدا آن عذاب را از آنان برمي گيرد.
امام صادق (ع ) فرموده شب جمعه از نظر فضيلت همانند
روز جمعه است . بدرستي كه خداوند عالم در شب جمعه ,
فرشتگان را جهت اكرام مومنان به آسمان اول مي فرستد تا
حسنات آنها را زياد كند و گناهان آنها را هم بيامرزد. پس تا
مي توانيد شب جمعه را زنده داري كنيد و تا صبح به دعا و نماز
بپردازيد.
اعمال مورد تاكيد در شب جمعه
شيخ طوسي فرموده كه در آخر روز پنج شنبه استغفار كردن
استحباب فراوان دارد و خواندن سوره مباركه واقعه نيز
همچنين , و يكي از اعمال مهم جمعه صلوات فرستادن مي باشد
و حداقل صلوات بعد از نماز عصر بسيار مطلوب مي باشد.
اعمال شب قدر
در شبهاي قدر , در حد توان بايستي به اعمال عمومي و
اختصاصي هر شب از آن ليالي عمل كنيم و حداقل در هر يك
از سه شب نوزده , بيست و يك و بيست و سوم , غسل , دعاي
جوشن كبير , دو ركعت نماز با هفت قل هوالله , هفتاد بار
استغفار , قرآن بر سر گرفتن , ده مرتبه قسم بخدا و چهارده
معصوم , زيارت امام حسين (ع ) و صد مرتبه لعن بر قاتل امام
علي (ع ) را به جا آوريم .
البته بايستي مخاطبين محترم در طول روزهائي كه به آن
سه شب منتهي مي شود از انجام كارهاي سنگين پرهيز نموده و
با استراحت مختصري خود را براي آن شب پرفضيلت بي بديل
بي مثال آماده نمايند و صد البته بايستي بعضي از كارهاي
غيرضروري نيز ترك گردد.
يكي از بهترين اعمال در شب قدر رفع حوائج مومنين
مي باشد كه در اين راستا روايتي نقل مي گردد.
مفضل از امام صادق (ع ) چنين نقل مي كند : خداوند در
ميان خلق خود عده اي را آفريده و آنان را براي رفع حوائج
مومنين برگزيده است تا گرفتاري شيعيان فقير و نيازمند را
برآورده سازند , خداوند پاداش خدمت اين گروه را بهشت قرار
داده است . سپس امام صادق (ع ) اضافه كرد و فرمود :
اي مفضل اگر قدرت و توان آن داري كه از جمله اين افراد
خدمتگزار باشي , باش . يعني خود را از اين گروه قرار بده تا
مستحق بهشت گردي . امام صادق (ع ) مي فرمايد :
برآوردن يك حاجت مومن از آزاد كردن هزار بنده در راه
خدا ارزشمندتر است . و باز فرمود : قضا حاجت يك انسان
مومن در پيشگاه خداوند از انجام بيست حج بهتر است گرچه
در آن حج صد هزار دينار در راه خدا انفاق كند. و در روايتي
ديگر نيز آمده :
« ابان بن تغلب » مي گويد از امام صادق (ع ) شنيدم كه
فرمود :
هر كس به مدت يك هفته در مكه معظمه گرد خانه خدا
طواف كند خداوند پاداش شش هزار حسنه برايش مي نويسد و
شش هزار گناه و سيئه از او پاك مي كند و شش هزار درجه و
مقام به او عنايت مي كند و شش هزار حاجت از او برآورده
مي سازد پس از بيان اهميت و عظمت كعبه و طواف خانه خدا
امام صادق (ع ) فرمود : اما بدانيد كه قضا حاجت مومن و
انجام دادن نيازمنديهاي يك انسان مومن از يك طواف , دو
طواف , سه طواف و حتي از ده طواف برتر و ثوابش بيشتر
است . رسول خدا(ص ) مي فرمايد : كسيكه مومني را ياري دهد
و در رفع حاجت و گرفتاريش بكوشد در عوض خداوند 73
گرفتاري از او برطرف مي سازد , يك گرفتاري در دنيا و 72
گرفتاري ديگر را در روز قيامت از او برطرف مي سازد. در روز
رستاخيز روز سختي كه همه مردم به خود مشغول هستند و سر
تا پا محتاج و فقير و نيازمندند خداوند او را از سرچشمه فضل
و رحمتش سيراب مي سازد.
توسل كه خود يكي از راههاي تقويت محبت اهل بيت
مي باشد , در شب قدر به عنوان ترجيع بند عمل عبادي بايستي
محسوب شود. چنانچه :
مرحوم محدث قمي . در هديه الاحباب , در ضمن بيان
حالات مقدس اردبيلي , مي نويسد : وي بعد از اين كه از دنيا
رفت يكي از شاگردانش , وي را در خواب ديد و از ايشان سوال
كرد كه : بر شما در آن جهان چه گذشت ايشان در پاسخ ,
فرمودند : انا وجدنا سوق العمل كاسدا. يعني : بازار عمل را
كساد دريافتم . هر عملي را قبول نمي كنند و چيزي مرا نجات
نداد , مگر حب و محبت حضرت علي (ع ).
رفع نيازمنديهاي اولاد پيامبر(ص ) نيز بايد در اين ليالي
مدنظر باشد زيرا كه پيامبر(ص ) فرمودند :
« اني شافع يوم القيامه لاربعه اصناف , ولو حاوا بذنوب
اهل الدنيا : (رجل ) نصر ذريتي و (رجل ) بذل ماله لذريتي
عندالمضيق و (رجل ) احب ذريتي باللسان والقلب و (رجل )
سعي في حوائج ذريتي اذا طردوا او تشردوا.
يعني چهار دسته را روز قيامت شفاعت كنم , هر چند با
گناه اهل دنيا به صحراي محشر حاضر شوند : آنكه اولاد مرا
ياري كند. آنكه از اموالش به اولاد تنگدست كمك كند. كسي كه
با زبان و قلب , آنان را دوست بدارد. آنكه تلاش كند در انجام
حوايج و نيازهاي اولاد تبعيد شده و رانده شده من .
پانويس
1 ـ صحيفه سجاديه .
2 ـ محجه البيضا . ج 5 , ص .15
3 ـ ديوان حافظ .
4 ـ مجمع البيان ج 10 , ص .518
5 ـ امالي طوسي ج 2 , ص .30
6 ـ وسائل الشيعه ج 7 , ص 263 , روايت .21
7 ـ وسائل الشيعه ج 7 , ص 259 روايت .2
8 ـ بحارالانوار ج 95 , ص .82
9 ـ الف ) تفسير فرات كوفي , ص 581 , ب ) اثبات الهدي ,
ج 7 , ص .134
10 ـ معاني الاخبار ج 2 , ص .251
11 ـ اصول كافي ج 1 , ص .364
12 ـ وسايل الشيعه ج 10 باب .32
13 ـ كنزالعمال ج 8 , ص .534
14 ـ بحارالانوار ج 95 , ص .145
15 ـ بحارالانوار ج 80 , ص .128
16 ـ اصول كافي ج 4 , ص .158
17 ـ فقيه , شيخ صدوق فرموده : (براي اين كتاب اين
زيارت را انتخاب كردم زيرا آن روايت اصلاح زيارت است نزد
من .
18 ـ معاني الاخبار ج 2 , ص .250
19 ـ اصول كافي ج 1 , ص .368
20 ـ غايه المرام . ص .573
21 ـ وسايل الشيعه , ج 11 , .556
