قسمت اول
سكينه نيك بخت
« السلام عليك من شهر قربت فيه الامال ... » سلام بر ماه
آرزوهاي مشروع و اعمال مرفوع ,
« السلام عليك من مجاور رقت فيه القلوب و قلت فيه
الذنوب » .... سلام بر تو اي همسايه عزيز كه در مجاورت و
جوار رحمت تو بوديم تو همسايه اي بودي كه دراين مدت
دل ها رقيق مي شد و گناهان كم ,
« السلام عليك من ناصر اعان علي الشيطان » سلام بر تو اي
رفيقي كه كمك كردي تا ما بر شيطان مسلط
شديم . (1 )
قدرها مي آيند و مي روند و ما درحسرت رفتنشان در
سوختن , بودند در بين ما ياراني كه قدر مشترك آنان با ما در
احيا قدرها بود. با هم بوديم و همراه و هم نفس , ليك در قدر
امسال جاي آنان خالي است در جمع ما. هشدار! اي عزيز قطعا
قدري خواهد آمد كه ما به حسرت نبودن در جمع شب
زنده داران ليالي قدر در برزخ خود , نظاره گر شب زنده داران
شبها خواهيم بود. پس هم اكنون كه مهلت و فرصت براي
احياي اين شبها باقي است , قدر بدانيم كه بقا هميشه از آن ما
نخواهد بود.
قال رسول الله (ص ) : « ان لربكم في ايام دهركم نفحات الا
فتعرضوالها »
رسول اكرم مي فرمود : در ايام زندگي شما , لحظاتي فرا
مي رسد كه در معرض نسيم حيات بخش الهي قرار مي گيريد ,
فرصت مناسبي بدست مي آوريد , بكوشيد كه از آن فرصتها
استفاده كنيد , و خويشتن را در مسير فيض الهي قرار
دهيد . (2 )
شب وصل است و طي شد نامه هجر
سلام فيه حتي مطلع فجر
دلا در عاشقي ثابت قدم باش
كه در اين ره نباشد كار بي اجر(3 )
از « ابن طاووس » نقل شده است كه فرمود : عده اي اول
سالشان اول فروردين است ... اول سال يك كشاورز اول پائيز
است كه درآمد مزرعه را حساب مي كند , اما آنها كه اهل سير و
سلوك اند اول سالشان ماه مبارك رمضان است , حسابها را از
ماه مبارك تا ماه مبارك بعد بررسي مي كنند كه ما رمضان
گذشته چه درجه اي داشتند و امسال چه درجه اي دارند
وجه تسميه و علت نامگذاري شب قدر
درباره وجه تسميه ليله القدر , اقوالي در تفاسير آمده كه از
جمله آنها وجوه زير است :
1 ـ شب قدر به معني شب تقدير . يعني خداوند همه وقايع
و امور سال آينده را در آن شب مقدر فرموده و بر آن حكم
مي كند.
2 ـ شب قدر به معني شب شرف و منزلت . مي دانيم كه از
معاني قدر , شان و شرف است و از آنرو كه آن شب , داراي شان
و منزلتي ويژه است به آن , شب قدر گفته مي شود. اين معناي
قدر در قرآن كريم نيز آمده است , چنانكه مي خوانيم : « ما قدر
والله حق قدره » يعني قدر و منزلت خداي تعالي را آنچنان كه
حق قدر اوست نشناختند.
3 ـ شب قدر به معني شبي كه قرآن گرانقدر بر رسول والا
قدر و براي امانتي ذي قدر در آن شب نازل شده است .
4 ـ شب قدر بمعني شبي كه خداوند عالم , انزال قرآن كريم
را در آن شب تقدير فرموده است .
5 ـ شب قدر به معني شبي كه فرشتگان بر زمين فرود آمده و
در تنگنا و مضيقه قرار مي گيرند. چنانكه در قرآن كريم آمده
است : « تنزل الملائكه والروح فيها باذن ربهم من كل امر. » يعني :
در آن شب ملائكه و روح براي هر امري به اذن پروردگارشان
فرود مي آيند. اين معناي « قدر » نيز بصورت فعل مجهول در
قرآن كريم آمده است . چنانكه مي خوانيم : « و من قدر عليه
رزقه » يعني : هر كه روزيش تنگ و اندك شد و در مضيقه افتاد.
مرحوم طبرسي در معناي شب قدر آورده , شب قدر را از
آن جهت قدر گفته اند كه داراي شرف و پايه اي بلند و شاني
عظيم است ... (4 )
قدر به معناي تنگي و ضيق : اين شب را از آن جهت قدر
گفته اند كه زمين به واسطه كثرت حضور و فرود فرشتگان در آن
شب تنگ مي شود و فرشتگان تا صبح با اهل زمين به احيا آن
شب مي پردازند.
قدر به معناي تقدير واندازه گيري : چون در اين شب همه
چيز اندازه گيري مي شود به آن شب قدر گفته مي شود كه از
جمله آنها مقدرات سرنوشت انسانها و جوامع و حوادث
و...مي باشد.
شب قدر در كلام ائمه اطهار عليهم السلام
زراره عن ابي جعفر « ع » قال : سالته عن ليله القدر , قال هي
احدي و عشرين او ثلاث و عشرين ... (5 )
زراره گويد از امام باقر(ع ) در مورد شب قدر پرسيدم ,
فرمود : يا بيست و يكم است و يا بيست و سوم . گفتم : مگر آن
يك شب نيست فرمود : آري , گفتم : آن شب را مشخص كنيد.
فرمود : چه مي شود تو را اگر عمل خير را در دو شب انجام دهي .
پيامبراكرم « ص » : ان الله اختار من الايام الجمعه و من
الشهور شهر رمضان و من الليالي ليله القدر . (6 )
خداوند از ميان روزها , روز جمعه و از ميان ماهها , ماه
رمضان و از ميان شبها , شب قدر را برگزيده است .
و از جمله روايات لطيفي كه در اين باب وارد شده است
روايت يكي از اصحاب پيامبر معروف به « جهنمي » مي باشد.
وي منزلش در اطراف مدينه بود و نمي توانست هر شب براي
احيا به مدينه بيايد. از اينرو از رسول اكرم (ص ) درخواست
مي كند كه يك شب را معين فرموده تا در آن شب مدينه بيايد و
از فضاي معنوي و لحظات روحاني آن شب , در كنار پيامبر
اكرم (ص ) بهره مند شود. روايت او چنين است :
انه قال لرسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ ان منزلي ناي
عن المدينه فمرني بليله ادخل فيها نامره بليله ثلاث و عشرين .
رسول اكرم (ص ) نيز شب بيست و سوم را معين فرمودند
علت دقيق نبودن شب قدر
مشخص نبودن دقيق اين شب حاوي ظرافت و
حكمت هايي مي باشد. از بزرگان نقل شده كه خداوند از روي
لطف به بندگان , شب قدر را پوشيده داشت تا بندگان به جد و
جهد به عبادت برخاسته و تكيه بر عمل اندك نكنند و زاد راه
در هر شبي كه گمان مي رود شب قدر باشد براي روز بازپسين
خود برگيرند. و نيز گفته اند خداوند تعالي چند چيز را در چند
چيز پنهان نمود : شب قدر را در ميان شبها , نماز وسطي را در
نمازها , وقت قيامت را در اوقات , اسم اعظم خود را در نامها ,
ساعات اجابت دعا را در ساعات روز آدينه , رضاي خود را در
طاعات و سخط خود را در سيئات و ولي خود را در ميان
بندگان , حكمت آن اين است كه دراين مقولات بندگان جهد
نموده و بهره بيشتري ببرند.
و نيز در روايتي آمده است : سالت انا عبدالله « ع » عن ليله
القدر قال اطلبها في تسع عشره واحدي و عشرين و ثلاث و
عشرين .
از حضرت صادق (ع ) سوال كردم از شب قدر. فرمود : طلب
كن آنرا بين نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم . (6 )
قال ابوعبدالله (ع ) : « التقدير في ليله تسعه عشر والا برام
في ليله احدي و عشرين و الا مضا في ليله ثلث و عشرين »
حضرت صادق (ع ) فرمودند : تقدير در شب نوزدهم مي شود و
در شب بيست و يكم محكم و مهياي براي امضا و گذشتن
تقديرات در شب بيست و سوم است , و چون معلوم است كه
شب قدر يك شب بيشتر نيست معلوم مي شود كه اين شب
همان شب امضا تقديرات يعني شب بيست وسوم است . (7 )
ايجاد آمادگي جهت فرا رسيدن شب قدر
برتر بودن شب قدر , از هزار ماه كه برابر با 83 سال و چهار
ماه و بيش از عمر متعارف يك انسان است , شبي كه به فرمايش
پيامبر گرامي اسلام تا قيام قيامت برپاست , بايستي عاقلان و
عاشقان را بر آن دارد تا بيش از آن در فكر بوده و براي
بهره گيري از اين شب به كسب آمادگي و تهيه توشه بپردازند.
لازم است اين آمادگي , از ماههاي رجب و شعبان آغاز
شود و در اين دو ماه مبارك و فرخنده با استفاده از زمينه
مساعد انجام عبادات , نماز , روزه و خواندن ادعيه , به صفاي
دل و تزكيه باطن بپردازند و در حلول ماه مبارك رمضان با
آمادگي كافي به مهماني و ضيافت الهي وارد شوند و از ابتداي
ماه , انديشه شب قدر و آمادگي و كسب توشه را از خاطر دور
ندارند و ضمنا پيش از پرداختن به وظايف و مسئوليتهاي
فردي , تفكر و ارزيابي كاملي از نقش خود در ارتباط با
مسوليت هاي اجتماعي انجام دهند و ببينند تكاليف و وظايف
خود را در قبال نظام و برنامه هاي اجتماعي , مسئولانه انجام
داده اند.
در اين شب هاي مبارك بيش از هر چيزي بايد به عظمت
اسلام و وضعيت مسلمين در اقصي نقاط گيتي توجه كنيم و در
اين ليالي و ايام براي مجد و عظمت اسلام و پيروزي مسلمانان
به درگاه الهي دعا و تضرع وابتهال نماييم .
بايد آمادگي لازم براي ورود به حريم الهي و نشستن بر
سفره ضيافت پروردگار فراهم شود. در اين ماه از ابتدا تلاش
نماييم قرآن را زياد تلاوت نموده و حداقل يك بار قرآن را
ختم كنيم .
از ابتداي ماه رمضان , تمامي تلاش خود را صرف شركت
در مراسم اجتماعي عبادي و تعظيم شعائر كنيم و سعي نمائيم
ابتدا گرد معاصي نگرديم . بيشتر اوقات را به ذكر و تفكر و ياد
خدا بپردازيم و از پرگوئي و صحبت زياد كه زمينه ساز معاصي
كبيره اي مثل غيبت و... مي باشد.
از روز هيجدهم ماه مبارك رمضان , خود را در حريم بستر
الهي و محضر ولي الله الاعظم , امام زمان (عج ) تصور كنيم و
آماده ورود در ليالي قدر باشيم . حتي الامكان در اين شبها
مخصوصا شب هاي بيست و يكم و بيست و سوم ماه رمضان از
سرگرم نمودن خود به كارهايي كه باعث افزايش خستگي
جسمي مي گردد خودداري نماييم . در اين ليالي و ايام با ذكر
مصيبت سيد الشهدا و خاطره مصائب اهل بيت , بيش از پيش
حالت حزن و اندوه داشته باشيم و در اين خصوص متوسل به
ذوات مقدسه ائمه معصومين (ع ) گرديم .
راه توفيق درك شب قدر
درباره امام زين العابدين (ع ) آمده است :
« كان اذا دخل شهر رمضان تصدق في كل يوم بدرهم
فيقول : لعلي اصيب ليله القدر.
در هر روز ماه مبارك يك درهم صدقه مي دادند آن گاه
مي فرمودند : شايد با اين كار شب قدر را دريابم و از آن بهره
گيرم . » (8 )
قلب قدر
در روايتي امام صادق (ع ) فرمود : « ليله » حضرت فاطمه
(س ) است و « قدر » خداوند است . و هر كس به « فاطمه »
معرفت داشته باشد , به درستي كه شب قدر را درك نموده (و در
حقيقت خدا را شناخته است ) و حضرت فاطمه (س ) را فاطمه
ناميدند به اين دليل كه مردم از معرفت او قطع و دورند (يعني
كسي به كنه معرفت حضرت فاطمه (س ) نرسيده است » و « ليله
قدر خير من الف شهر » يعني : بهتر از هزار مومن است و
حضرت فاطمه زهرا(س ) ـ ام المومنين است ـ و « تنزل
الملائكه و الروح » ملائكه , مومنين هستند كه داراي علوم آل
محمد(ص )اند و « روح القدس » حضرت فاطمه (س ) است و
« مطلع الفجر » يعني : خروج قائم آل محمد(ص ) (9 )
و در حديثي مفضل بن عمر مي گويد : در محضر امام
صادق (ع ) از آيه مباركه : انا انزلناه في ليله القدر , سخن به ميان
آمد : فرمود : چقدر برتري آن بر سوره اي ديگر آشكار است .
گويد :
عرضه داشتم : برتري آن چه مي باشد
فرمود : در آن شب ولايت اميرالمومنين (ع ) نازل شده .
گفتم : در شب قدري كه ما آن را در ماه رمضان اميد داريم
فرمود : آري شبي كه در آن شب آسمانها و زمين
اندازه گيري شده و ولايت اميرالمومنين (ع ) در آن تقدير و معين
شده است . (10 )
امام صادق (ع ) مي فرمايد : علي (ع ) مي فرمود هر گاه كه
برخي خدمت رسول خدا(ص ) بودند گاهي آن حضرت سوره
قدر را با خشوع و گريه تلاوت مي فرمود آنها مي گفتند : يا رسول
الله (ص ) چقدر در تلاوت اين سوره محزون مي شويد.
پيامبر(ص ) مي فرمود : براي آنچه چشمم ديده ودلم فهميده و
براي آنچه دل اين شخص (علي عليه السلام ) پس از من
درمي يابد.
آنها مي گفتند : مگر شما چه ديده ايد و او (علي ) چه
مي بيند
حضرت براي آنها روي خاك مي نوشت « تنزل الملائكه و
الروح فيها باذن ربهم من كل امر »
سپس فرمود : پس از اينكه خداي عزوجل مي فرمايد : « هر
امري » ديگر چيزي باقي مي ماند مي گفتند : نه .
مي فرمود : مي دانيد آنكه هر امري بر او نازل مي شود
كيست مي گفتند تو هستي اي رسول خدا.
مي فرمود : آري اما شب قدر بعد از من هم مي باشد
مي گفتند : آري . مي فرمود : در شبهاي قدر پس از من هم آن امر
نازل مي شود مي گفتند : آري .
مي فرمود : به چه كسي نازل مي شود مي گفتند : نمي دانيم ,
پيغمبر دست بر سر من مي گذاشت و مي فرمود : اگر نمي دانيد ,
بدانيد , آن شخص پس از من اين مرد است سپس آندو نفر ,
شب قدر را بعد از رسول خدا(ص ) مي شناختند بواسطه هراس
سختي كه در دل آنها مي افتاد . (11 )
سفارش موكد ائمه بر احياي شب قدر
امام صادق (ع ) به ابوبصير مي فرمايد : در هر يك از دو شب
بيست و يك و بيست و سه , صد ركعت نماز بخوان و تا
مي تواني آن دو شب را تا سپيده صبح , شب زنده داري كن در
آن دو شب غسل كن . ابوبصير عرض كرد : اگر نتوانستم ايستاده
نماز بخوانم
امام فرمود : نشسته بخوان
عرض كرد : اگر باز هم نتوانستم امام فرمود : خوابيده
بخوان
عرض كرد : اگر باز هم نتوانستم امام فرمود : ايرادي ندارد
كه سر شب كمي بخوابي و باقي مانده شب را به هر نحوي كه
مي تواني به عبادت بپردازي , چون در ماه رمضان درهاي
آسمان گشوده است . شيطان ها در زنجيرند و اعمال مومنان
پذيرفته مي شود . (12 )
و در روايتي انس بن مالك از پيامبر(ص ) نقل كرده كه
فرمودند :
اين ماه مبارك به شما رو آورده است در اين ماه شبي است
كه برتر از هزار ماه است هر كس از فيض شب قدر محروم گردد
از تمام خيرات بي نصيب مانده است و محروم نمي ماند از
بركات شب قدر مگر كسي كه خويشتن را محروم كرده
است . (13 )
وامام سجاد(ع ) مي فرمايد : هيچ كس در سراسر جهان به
اندازه ما دراين ماه استفاده نكرد.
و در حديثي از امام علي (ع ) وارد شده است كه :
پيامبر اكرم (ص ) در دهه آخر ماه رمضان , رختخواب
خويش را مي پيچيد و كمر خود را محكم مي بست و خانواده
خويش را در شب بيست وسوم بيدار مي نمود و آنان كه در آن
شب خواب آلود بودند بر صورتشان آب مي پاشيد. (البته شبيه
اين عمل در سيره حضرت زهرا(س ) نيز ديده شده است )
فضيلت شب قدر
خداوند عالم يكي از شب هاي سال را شب قدر قرار داده و
آنرا به شب هاي ديگر سال , برتري و فضيلت بخشيده و در قرآن
كريم درباره آن فرموده : ليله القدر خير من الف شهر. يعني :
شب قدر از هزار ماه برتر است . در آيه ديگر فرموده : انا انزلناه
في اليله المباركه . يعني : ما قرآن را در شب مباركي فرو
فرستاديم . از مقايسه دو آيه فوق معلوم مي شود كه شب قدر
شب مباركي است و وجه بركت آن اينست كه خداوند خير و
بركت و مغفرت را در آن شب بر بندگان خود فرو مي فرستد.
در حديثي نيز رسول خدا(ص ) فرمود : من احيا ليله القدر
حول عنه العذاب الي السنته القابله . كسي كه شب قدر را شب
زنده داري كند تا شب قدر آينده عذاب دوزخ از او دور
گردد . (14 )
و امام موسي بن جعفر(ع ) فرمودند : كسي كه در شب قدر
غسل كرده و تا سپيده صبح شب زنده داري كند , گناهانش
آمرزيده مي شود . (15 )
فردي به امام باقر(ع ) عرض كرد : مقصود از اينكه شب قدر
بهتر از هزار ماه است چيست
حضرت فرمود : « والعمل الصالح فيها من الصلاه و الزكاه و
انواع الخير من الف شهر ليس فيها ليله القدر »
كار شايسته از قبيل نماز و زكات صدقات و انفاقات و
انواع خوبي ها در آن شب برتر از هر كار شايسته اي است كه در
مدت هزار ماه كه شب قدر در آن نيست انجام شود . (16 )
در روايتي ديگر از امام باقر(ع ) در پاسخ به پرسش كه چرا
شب قدر به وجود آمده مي فرمايد : اگر خداوند كارهاي
مومنان را چند برابر نكند به سر حد كمال نمي رسند اما از راه
لطف كارهاي نيكوي آنها را چند برابر مي فرمايد تا
كاستي هايشان جبران شود.
« قدر » در امتهاي پيشين
امتهاي پيشين همه ليله القدري داشته اند و مقدرات و
فرامين , به پيامبر و ولي زمانشان عرضه مي شده است . از نظر
گاه اجتماعي نيز مسئله قابل تامل و عبرت مي باشد همچنانكه
ملت هاي فاقد برنامه منظم و رهبري فكري , در طول زمان ,
حيران و سرگردان بوده و به جايي نمي رسند و راهي بسوي
كمال به رويشان گشوده نمي شود و چه بسا اسير وسوسه هاي
خناسان گرديده و به بيراهه هاي ظلالت و گمراهي بيفتند.
نزول قرآن در شب قدر
اين شب , شبي است كه قرآن , به صورت دفعي و يكباره بر
قلب پيامبر نازل شد و اين زمان طبق آيات قرآن و روايات
وارده از ائمه معصومين عليهم السلام و گفتار پيامبر , يكي از
شبهاي فرد دهه آخر ماه مبارك رمضان بوده كه به ظن غالب ,
يكي از شبهاي بيست و يك يا بيست و سوم ماه رمضان بوده
است . قرآن در چنين شبي , يكباره از لوح محفوظ به آسمان
دنيا نازل و بر قلب مبارك پيامبر(ص ) گرديد و سپس به تدريج
و تفريق در مدت بيست سال به شكل حروف و الفاظ فرود آمد.
قيد بيست سال در روايات , معلوم مي دارد كه ليله القدر در سه
سال پس از بعثت و نزول آيات اوليه قرآن بوده است . در سوره
قدر نسبت نزول را به قرآن در شب قدر بصورت فعل ماضي
داده : (انا انزلناه في ليله القدر) يعني ما قرآن را در شب قدر
نازل كرديم , ولي نسبت نزول ملائكه و روح را در اين شب
بصورت فعل مضارع بيان فرموده . تنزل الملائكه و الروح فيها
باذن ربهم من كل امر) يعني ملائكه و روح در شب قدر باذن
پروردگارشان به تمام امور نازل مي شوند , و اهل ادب گفته اند
اسناد فعل مضارع بخصوص در مثل اين مورد كه ظرف اسناد
متكرر و مستمر است , دلالت بر استمرار مي كند. از اين آيه به
ملاحظه اينكه هر سال شب قدر دارد , معلوم مي شود كه ملائكه
و روح هر سال در شب قدر نازل مي شوند.
