آخرين قسمت
خليل صنعتگر
فريضه امر به معروف و نهي از منكر
يا « نظارت ملي اسلامي »
حفظ بدن در مقابل ميكروب هاي خطرناك , لازمه اش مواظبت كردن از خود و جامعه است اگر دشمنان يك جامعه با توطئه هاي متعدد و با انواع وسايل سعي در وارد نمودن عوامل بيماري زا به جامعه دارند و با ورود مواد مخدر سعي در تخدير جوانان و انتشار مواد سكر آور در جهت نابودي عقول جامعه , وسايل مفسده انگيز از قبيل ماهواره و غيره , باعث اختلال در فكر و عقل انسان ها مي شوند. همه بايد احساس مسئوليت كنند يعني , پدران و مادران , معلمين , انسان هاي مومن و فرهيخته بايد با چشمي باز بر جامعه نظارت كنند در غير اين صورت آثار سو آنها گريبان همه را خواهد گرفت . براي اينكه اين مسئوليت همگاني , اصلي ماندگار باشد , خداوند دو اصل قرارداده است به نام « سفارش به نيكي ها و ممانعت از ايجاد زشتي ها در جامعه » . به عبارت ديگر دين مقدس اسلام براي مبارزه با دشمن و شياطين اخلاقي و دفاع از حيثيات مسلمين و نواميس آنها وسيله اي را قرار داده كه در زبان قرآن و روايات به آن « جهاد » گفته ميشود. دفاع از مرزها و حدود و ثغور و تلاش در راه عقيم كردن توطئه هاي اهريمنان را جهاد مي گويند , اما دفاع از ارزشهاي الهي و ديني و از انسانيت انسان را « امر بمعروف و نهي از منكر » گويند.
شهيد مطهري (ره ) مي فرمايند : عده اي مي گويند و درست هم مي گويند دفاع از انسانيت هم دفاع است و لهذا كسانيكه قيام مي كنند بعنوان امر بمعروف و نهي از منكر , اينها قيامشان مقدس است . ممكن است كسي از نظر شخص خودش مورد تجاوز قرار نگيرد , خيلي هم محترم و معنون باشد و همه وسايل برايش فراهم باشد. از نظر ملت يعني حقوق مادي ملت مورد تجاوز قرار نگيرد , يعني در جامعه اي كه زندگي مي كند حقوق مادي آن مردم و حقوق مادي شخص خودش مورد تجاوز نيست , اما يك امري كه تعلق دارد به بشريت , يعني بمصلحت بشريت , يعني آنجا كه خوبيها و بديها دو دسته مي شوند و بايد دسته خوبيها در اجتماع برقرار شود و دسته بديها بايد از اجتماع برود. حال در اين جا اين شخص اگر ديد معروفها بجاي منكر نشسته و منكرها بجاي معروفها نشسته اند قيام كرد , از چي دفاع مي كند از شخص خودش نه از حق اجتماع , از حق معنوي كه به هيچ قوم و ملتي اختصاص ندارد , يعني از حق معنوي انسانها دفاع مي كند و بايد مقدسش بشماريم چون دفاع از حقوق انسانها است . (8 )
سئوال : اگر بيماري مسري و يا هر نوع بيماري مثل مالاريا , وبا , سرطان , طاعون و بالاخره ايدز اين بلاي قرن , جوامع را تهديد نمود در مقابل آن چه بايد كرد
در جواب بايد گفت مسلما همه اقشار ملت بخصوص دست اندركاران امور پزشكي و بهداشتي در مقابل اين بلاها با تمامي امكانات و با همه وسايل هم براي نابودي آنها و هم براي تحذير دادن انسانها از آن تلاش خواهند نمود. متخصصين امر در كار خود و مراكز ديگر با برنامه هاي مختلف در اجراي آن يعني واكسينه نمودن مردم فعال خواهند شد. جرايد , مجلات و راديو و تلويزيون هماهنگ با ساير اقشار با تبليغات خود در آگاه نمودن جديت خواهند نمود. و بالاخره در زدودن بيماريهاي مهلك و هر نوع ميكرب همه ملت يك صدا مي شوند. زيرا غفلت هر كس در مسئوليت خود باعث شيوع بيماري و در نتيجه هلاكت همگان را در پي خواهد داشت , و اين تلاش اقتضاي انسانيت انسانها و تاكيد موكد دين است .
اگر چه در اين ميان كساني هم پيدا ميشوند كه بر خلاف اين نظريه انساني سخن ميگويند. و حتي خود را جزو دانشمندان مي دانند ولي از جرگه انسانهاي جاهل و نادان محسوب مي شوند.
« نيچه » كه به اصطلاح فيلسوف مادي است , مي گويد : « بطور كلي آنچه را كه ما به نام اخلاق مي شناسيم , بايد كنار گذاشت و اگر اخلاقيون دنيا تا بحال گفته اند دنبال هوي و هوس نرويد , من مي گويم برويد و اگر اخلاقيون گفته اند به ضعفا كمك كنيد من مي گويم نكنيد! »
شاعر شيرين سخن گويد :
اگر بيني و نابينا و چاه است
اگر خاموش بنشيني گناه است
ولي نيچه گويد اگر حرف بزني گناه است . اگر ديدي كسي در چاه افتاد يك سنگ هم رويش بينداز , طبيعت همان راهي را كه طي كرده درست است , ضعيف محكوم به فنا است , ابر مرد چنگيز است ! ترحم يعني چه ترحم و ايثار ضعف است !
مسلمانان خود را در مقابل هر نوع مشكلي كه جامعه را تهديد كند و يا رنج بدهد , احساس مسئوليت مي كنند و اصلا انسان زنده و جامعه زنده و پويا جامعه ايست كه در مقابل انحرافات فكري , رواني و روحي , احساس وظيفه بكند زيرا جامعه و انسان بدون مسئوليت , جامعه مرده محسوب مي گردد. آرامش يك انسان مومن بخدا در راه كمك به هم نوعان است .
و اين فكر و انديشه و مسئوليت پذيري در مقابل جامعه و انسانها , از آثار قبول كردن امر به معروف و نهي از منكر بعنوان يك فريضه ديني است .
اهميت امر بمعروف و نهي از منكر
1 ـ قال رسول الله (ص )
ما اعمال البر عند الجهاد في سبيل الله الا كنفثه في بحر لجي , و ما جميع اعمال البر و الجهاد في سبيل الله عند الامر بالمعروف و النهي عن المنكر الاكنفثه في بحر لجي
رسول خدا(ص ) فرمودند : ارزش تمامي كارهاي نيك نسبت به ارزش جهاد در راه خدا مانند قطره است نسبت به دريا , و ارزش همه كارهاي نيك بضميمه ارزش جهاد در راه خدا در برابر ارزش امر بمعروف و نهي از منكر همانند قطره است نسبت به دريا(9 )
2 ـ امام باقر عليه السلام در كلامي مفصل درباره ارزش و اهميت اين فريضه الهي فرموده اند :
ان الامر با لمعروف و النهي عن المنكر سبيل الانبيا و منهاج الصلحا , فريضه بها تقام الارض و تا من المذاهب و تحل المكاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ينتصف من الاعدا و يستقيم الامر.
بدرستي كه امر بمعروف و نهي از منكر راه انبيا و روش شايستگان در گاه خداوند است . اين دو فريضه اي هستند كه بوسيله آنها :
الف : ديگر فرايض مورد عمل قرار مي گيرند.
ب : در همه راه هاي زندگي امنيت برقرار مي گردد.
ج : تمامي كسب و كارها حلال مي شود.
د : حقوق و مظالم ادا مي شوند.
هـ : مملكت و كشور آباد مي گردد.
و : از دشمنان دين انتقام گرفته ميشود.
ز : تمامي كارها روبراه و منظم مي گردد(10 )
بكار بستن اين فريضه الهي يك نظارت همگاني را در آحاد ملت ايجاد كرده و همه افراد را موظف مي سازد كه بر آنچه در جامعه مي گذرد توجه و نظارت داشته باشند تا هم فرائض مورد عمل واقع شوند و نيز محرمات الهي ترك شوند. در صورت اجراي اين امر مقدس , جامعه اسلامي به جامعه اي پاك و آراسته به اعمال شايسته موصوف خواهد شد.
امر به معروف و نهي از منكر از حقوق اجتماعي است
اگر در مقام امر به معروف و نهي از منكر كسي به شما بگويد به شما مربوط نيست ! جواب اين است كه اين يك حق اجتماعي است , مگر اين كه شما از اين جامعه جدا بشويد و در بيابان دور از چشم انسانها زندگي بكنيد. اگر چه آنهم در صورتي كه مورد ظلم واقع شديد اسلام مي گويد از مظلوم دفاع كن .
در روايات اسلامي براي اين مسئله دو مثال ذكر شده است كه در آن امر بمعروف و نهي از منكر نه تنها بعنوان حكم شرعي بلكه يك حق اجتماعي معروفي شده است .
اول : در روايتي از امام صادق عليه السلام آمده : اگر شخصي با جماعتي سوار بر كشتي شده است , هر كدام از اين جماعت در گوشه اي از كشتي نشسته است . در اينحال يكي از افراد اگر بخواهد در محلي كه نشسته با چيزي محل را سوراخ كند. آيا بقيه مي توانند در مقابل او بي تفاوت بنشينند و بر عمل او اعتراض نكنند مسلما همه حق اعتراض و باز داشتن او را از عمل خلافش دارند و شخص هم نمي تواند بگويد من حق دارم محل خودم را مي خواهم سوراخ كنم و بشما ربطي ندارد. زيرا اين باعث غرق شدن كشتي و هلاكت همه مي شود. امام عليه السلام مي فرمايند شخص گنه كار در جامعه چنين حالتي را دارد , اهل شهر , محله , خانه بلكه همه دنيا سرنوشت واحدي دارند مثل اهل كشتي . منطق صحيح و عقلاني مي گويد :
همه بايد دخالت كنند و او را از عمل بدش باز دارند.
دوم : اگر در يك گوشه از بازار آتش سوزي رخ دهد , آيا بقيه تماشاگر خواهند بود چون ديوار غالب مغازه ها در بازار به هم متصل است . عقلا همه مي گويند اگر اقدامي بعمل نياوريم , تمام بازار مي سوزد. صاحب مغازه هم نمي تواند بگويد اين مغازه متعلق به خود من است و اختيار دار آن هستم , اين حق را ندارد زيرا آتش مثل بيماري مسري است و به همه جامعه سرايت مي كند.
پس امر به معروف و نهي از منكر نه تنها حكم شرعي بلكه يك حق اجتماعي است كه هر انساني در هر جامعه دارد و بايد در مقابل منكرات و ترك معروفات واكنش نشان دهد . (11 )
عواقب ترك امر به معروف و نهي از منكر
1 ـ قال باقر عليه السلام :
قال اوحي الله الي شعيب النبي اني معذب من قومك ماه الف اربعين القا من شرار هم و ستين الفا من خيار هم , فقال يارب هولا الاشرار فمابال الاخيار فاوحي الله عزوجل اليه : داهنوا اهل المعاصي ولم يغضبوا الغضبي .
امام باقر عليه السلام فرمود : خداوند به حضرت شعيب وحي كرد , اي شعيب من چهل هزار از بدان امت ترا و شصت هزار نفر از خوبان امت ترا عذاب خواهم كرد , شعيب گفت بدان را بخاطر ارتكاب گناهان , اما خوبان را چرا عذاب مي كني خداوند فرمود زيرا آنها در مقابل معصيت اهل گناه ساكت نشستند و امر به معروف و نهي از منكر انجام ندادند.
2 ـ ان موسي بن عمران عمران قال : يارب من اهلك الذين تظلهم في ظل عرشك يوم لاظل الاظلك فاوحي الله اليه : الطاهره قلوبهم , والبرئيه ايديهم الذين يذكرون جلالي ذكر آبانهم الي ان قال : والذين يغضبون لمحارمي اذا ستحلت .
حضرت موسي عرض كرد خدايا كيانند آنهايي كه در زير سايه رحمت تو هستند , روزي كه سايه اي وجود ندارد وحي شد كه : آن كساني كه به ياد بزرگي من مي افتند چنانكه ياد پدران خود هستند... و آنهايي كه وقتي معصيت من رواج يابد غضبناك و ناراحت مي شوند.
3 ـ قال رسول الله (ص ) :
لاتزال امتي بخير ما امر و ابالمعروف و نهواعن المنكر و تعاونواعلي البر , فاذالم يفعلوا ذالك نزعت منهم البر كات و سلط بعضهم علي بعض ولم يكن لهم ناصرفي الارض ولافي السما :
امت من مادامي كه امر به معروف و نهي از منكر كنند و در نيكيها به همديگر كمك كنند با خير و سعادت زندگي مي نمايند , ولي هر گاه اينها از بين آنها برطرف شود , بركت از بين آنها ميرود و بعضي بر بعضي ديگر مسلط ميشوند و در زمين و آسمان هيچ يار و ياوري نخواهند داشت .

منابع :
1 ـ قرآن كريم
2 ـ نهج البلاغه
3 ـ اخلاق از مرحوم فلسفي
4 ـ راه تكامل
5 ـ كتاب امر بمعروف از آيه الله نوري
6 ـ كتابچه امر بمعروف , از كتاب هاي منتشره انجمن ناصحين قم
7 ـ كتاب جهاد , از شهيد مطهري (ره )
8 ـ بانوان در اسلام , از آيه الله نوري
9 ـ ميزان الحكمه
10 ـ مثنوي معنوي
پاورقي :
8 ـ شهيد مطهري . كتاب جهاد . ص 44
9 ـ كتابچه امر به معروف و نهي از منكر . ستاد مركزي امر به معروف ونهي از منكر . به نقل ازوافي . ج 2 . ص 28
10 ـ جايگاه بانوان در اسلام . ص 158 . نقل از وسايل الشيعه . ج 111 . ص 394
11 ـ از سخنراني آيه الله مكارم شيرازي در كتاب نصيحت و ناصحين . ص 44
رسول اكرم (ص ) :
ارزش تمام كارهاي نيك نسبت به ارزش جهاد در راه خدا مانند قطره است نسبت به دريا , و ارزش همه كارهاي نيك به ضميمه ارزش جهاد در راه خدا در برابر ارزش « امر به معروف و نهي از منكر » همانند قطره است نسبت به دريا.
رسول خدا(ص ) :
امت من مادامي كه امر به معروف و نهي از منكر كنند و در نيكي ها به همديگر كمك نمايند با خير و سعادت زندگي مي كنند , ولي هرگاه اين ها از بين آنها رخت بربندد بركت از بين آنها مي رود و بعضي بر بعضي ديگر مسلط شوند و در زمين و آسمان هيچ يار و ياوري نخواهند داشت .