گزارشي از جشنواره « نمايش درماني » جانبازان
اعصاب و روان
اميد جمشيدي
اشاره
دومين جشنواره « نمايش درماني » جانبازان , نوزدهم و بيستم مهر ماه در بيمارستان
روانپزشكي سعادت آباد برگزار شد. در اين مراسم دو روزه , نمايشهايي در دو بخش ميهمان و
مسابقه به اجرا درآمد; در بخش ميهمان گروه هاي خياباني وابسته به انجمن نمايش خياباني
خانه تئاتر و در بخش مسابقه جانبازان اعصاب و روان جنگ تحميلي كه در اين بيمارستان
بستري هستند , به اجراي نمايش پرداخته و آثارشان مورد قضاوت داوران قرار گرفت . آنچه
در پي مي آيد , گزارشي پيرامون اين جشنواره است .
اولين گام ها
« مجيد امرائي » يكي از دانش آموختگان رشته تئاتر دانشگاه آزاد اسلامي
است كه يكي از علاقه هاي دوران تحصيل او , فعاليت در نمايش ميداني بوده
است . ارتباطي كه در نمايش ميداني يا خياباني بين نمايشگران و بعضي از
تماشاگران برقرار مي شود و موجب مي گردد تا گاهي تماشاگر در حين اجراي
نمايش خياباني , با گروه همراه شده و اصلا مسير نمايش را به سمتي ديگر
سوق دهد , همين دليلي شد تا « امرايي » به سمت و سوي فعاليتي كاربردي و
هدايت شده در اين مسير برود و براي بهبود بيماران اعصاب و روان از هنر
نمايش سود ببرد.
تحصيل يكي از بستگان امرايي در خارج از كشور و در اين رشته
بخصوص (روانشناسي ) او را بيشتر ترغيب كرد تا به طور جدي به مقوله
نمايش درماني بپردازد. آشنايي او با فضاي جبهه و جنگ و علاقه ويژه اش به
جانبازان نيز مزيد بر علت شد تا وي در بيمارستان روانپزشكي سعادت آباد
مشغول به كار شود و حاصل نخستين تلاشهايش با همكاري مستمر
روانپزشكان و روانشناسان اين مركز معتبر تبديل به برگزاري نخستين
جشنواره نمايش درماني جانبازان اعصاب و روان با عنوان « مهر 20 » در مهر
ماه سال 1382 گردد .
« امرايي » با مطالعه خاص روي نمايش درماني متوجه شد كه رشته اي
نسبتا جديد است كه به عنوان يك پديده نو مورد توجه قرار گرفته است . به
طوري كه هم اكنون در دانشگاههاي متعدد جهان دوره هاي كارشناسي و
كارشناسي ارشد در زمينه نمايش درماني ارائه مي شود. همچنين نمايش
درماني بيشتر يك درمان گروهي است و به حركات , ساختارهاي ارتباطي و
بازي گروهي توجه بسيار دارد.
« امرايي » كه از دوره اول دبيري جشنواره را به عهده دارد , متوجه شده
است كه نقش درمانگر در نمايش درماني مشابه كارگردان تئاتر است و
درمانگر نمايش , راهكارهاي گروهي را به گونه اي ترتيب مي دهد كه سرانجام
آن آگاه شدن بيمار از نقش اجتماعي خود است و اينكه هنگام ارتباط با
محيط پيرامون خود چگونه عمل كند و سرانجام اينكه نمايش درماني روشي
است كه مي توان از طريق آن به شخص كمك كرد تا ابعاد روان شناختي خود
را كشف كند.
جانبازان و اهميت فوق العاده موضوع
در نخستين جشنواره نمايش درماني , شش گروه از جانبازان به اجراي
نمايش پرداختند. و از همان زمان دكتر « داود رحيم پور » به عنوان مدير
بيمارستان روانپزشكي سعادت آباد با علاقه خاص به حمايت اين حركت تازه
پرداخت . اين مديريت و تمامي همكاران و نيز دكتر شيباني رئيس
بيمارستان , به حمايت از جرياني برخاستند كه يك سوي آن يادگاران رنجور
هشت سال دفاع مقدس قرار داشتند , كساني كه در آن سالها و در سنين
نوجواني جان خود را بر كف نهاده و براي دفاع از حيثيت و شرف و دين
خود راهي جبهه هاي جنگ شده بودند و اكنون جانبازان بيماري هستند كه
در اين مراكز درماني با يك عنوان مشترك بيماران (اسكيزوفرينا) تحت
درمان قرار دارند. بيماري مزمن و پايداري كه رهايي از آن بسيار دشوار و
زمان بر است .
اسكيزوفرني به گفته « فرحناز وليزاده » كه روانشناس عمومي اين مركز
درماني است , يكي از بيماري هاي رواني شديد است كه تاثيرات عميقي در
ايجاد افكار رنج آور , هيجانات , ادراكات و رفتار فرد دارد. در عين حال اين
بيماري , اختلالي با علت نامعلوم است .
در بسياري از موارد , شرايط رواني به حالت مزمن در مي آيد كه در آن
فرد رنجور قادر به مقابله با فشارهاي طبيعي روزمره نيست و معمولا يك
مرحله مقدماتي , مرحله فعال با هذيان ها , توهمات يا هر دوي آنها و مرحله
باقي مانده دارد كه در آن ممكن است اختلال در بهبود , موقت بوده باشد.
پيامدهاي « اسكيزوفرني » فشارهاي زيادي بر ساير افراد خانواده وارد
مي كند و هزينه هايي كه عدم استفاده از نيروي بالقوه بيمار و نگهداري
طولاني مدت او به جامعه تحميل مي كند , قابل ملاحظه است .
با اين اوصاف گروه علاقمند همكاران روانپزشك و روانشناس
بيمارستان سعادت آباد با امرايي همراه شدند و حركتي تازه را آغاز كردند. و
تاثيرات اين حركت در نخستين جشنواره به گونه اي بود كه همگان را براي
تلاشهاي بعدي ترغيب كرد.
در همان زمان بعضي از جانبازان شركت كننده در اين جشنواره كه از
حال عمومي خوبي بهره مند شده بودند نيز به ابراز نظر پرداختند و سال بعد
با اعتماد به نفس بيشتري در جشنواره شركت كردند. مثلا « محمد حجت
سلطاني نيا » كارگردان نمايش « پانتوميم يعني اين » كه متولد 1341 شيراز
است و از تاريخ اول بهمن ماه هشتاد در بيمارستان بستري شده است در
پاسخ به اين سوال كه نخستين جشنواره نمايش درماني چگونه بود پاسخ
مي دهد : « خوب بود. چون روي من تاثير گذاشت . از درون حالتي را برايم به
وجود آورد كه نمي توانم به زبان بياورم . در زندگي من چيزي تغيير كرد. تئاتر
به انسان مي گويد كه هر چه بخواهي انجام دهي و به تصوير
بكشي . »
داستان بسيار ساده نمايش اين جانباز اينگونه بود كه « مردي از خواب
بيدار مي شود. صبحانه خود را مي خورد و ظرفها را مي شويد. لباسش پاره
شده , سوزن و نخ مي آورد و ادامه داستان » .
« حبيب الله گلشن » جانباز خرمشهري متولد 1343 كه از سال هفتاد در
بيمارستان بستري است نيز مي گويد : « جشنواره خوب بود. جايزه دادند.
تشويق كردند. خيلي خوب است . نمايش عروسكيش خوب بود. نقشي كه
بازي كردم را خيلي دوست دارم . چون دوربين بالاي سرم بود و هر كاري كه
مي كردم مشخص بود. »
« ابراهيم كرمي سهام » هم كه متولد 1348 اسدآباد همدان است و از
سال هفتاد و دو بستري است يكي از فعالترين جانبازان عرصه نمايش درماني
است كه هم سال گذشته و هم امسال حضوري فعال داشت و جايزه هايي نيز
دريافت كرد. او درباره نقشي كه بازي كرده مي گويد : « تمركز اعصاب داشتم .
كارآيي حافظه پيدا كردم , حافظه را تشويق مي كرد و دعوت مي كرد به سوي
متمركز شدن در در مغز و اعصاب »
« كرمي سهام » خيلي خوشحال است و تحت تاثير قرار گرفته است . او از
جشنواره بسيار راضي است و وقتي پرسيده مي شود كه آيا در جشنواره
بعدي شركت مي كني , مي گويد : « بله , به خاطر اينكه اعصاب ما تقويت
مي شود و آقاي امرايي شبيه برادر من است . »
حال و هواي دومين جشنواره
مشخص بود كه مسوولان بيمارستان و هنرمندان , براي دومين دوره
جشنواره نمايش درماني جانبازان اعصاب و روان , اهميتي بسيار بيشتر قائل
شده اند. در دومين دوره , تمام كادر بيمارستان مي دانستند كه نمايش درماني
يعني چه , نمايش چيست و اجراي نمايش در محيط بيمارستان , چه تاثير
بسزايي در بهبود حال جانبازان دارد. بنابراين جشنواره دوم جديدتر و
پوياتر بود.
از جمله دعوت شدگان به اين جشنواره دكتر « قطب الدين صادقي »
نويسنده و كارگردان تئاتر بود كه روز اول جشنواره درباره تاثير نمايش
درماني بر بيماران اعصاب و روان سخنراني كرد.
« رحمت اميني » نمايشنامه نويس و منتقد تئاتر نيز در جمع داوران
حضور داشت و در روز دوم درباره موضوع سايكودراما و نمايش درماني
صحبت كرد.
ليلا جواهري و ژوبين غازياني نيز در جمع داوران جشنواره بودند. در
كنار اين دانش آموختگان تئاتر , دكتر رحيم پور , فرحناز وليزاده , علي كيادر
بندسري و محمود هدايت نژاد قرار داشتند.
نمايشها و مراسم اختتاميه
در جشنواره دوم چند نمايش خياباني اجرا شد. نكته مهم در اجراي اين
نمايش , مشاركت و تعامل جانبازان در اجراي نمايشها بود. وقتي نمايشگران
خياباني , مشغول اجراي نمايش مي شدند , جانبازان به راحتي با بازيگر
همراه شده , با او گفت و گو مي كردند و حتي در همان لحظات يك نمايش
ديگر ساخته مي شد.
در بخش مسابقه نيز نمايشها بسيار ساده و كوتاه بودند. مثلا در نمايش
كاميون , دو جانباز ايفاي نقش مي كردند. يكي از آنها راننده مي شد و ديگري
شاگرد او. اين دو مدتي كوتاه در مسيري طي مي كردند و به مقصد
مي رسيدند.
يكي از فعال ترين جانبازاني كه در دو دوره جشنواره حضور داشت ,
« علي اصغر حسين طايفه » بود كه نفر اول دو دوره جشنواره شد.
« طايفه » در دوره دوم جشنواره سه نمايش داشت كه يكي از آنها به نام
« فروشگاه لباس » نمايش كامل و تاثيرگذاري بود كه در مراسم اختتاميه نيز به
اجرا درآمد و مسيري كاملا متفاوت با اجراي قبلي را طي كرد.
مراسم اختتاميه با حضور دكتر صادقي , وحيد لك , مسوولان
بيمارستان و هيات داوران برگزار شد. در اين مراسم « وليزاده » رئيس موسسه
توانبخشي نيز حاضر بود و اعلام كرد كه از امسال دبيرخانه دائمي جشنواره
نمايش درماني در همين بيمارستان تاسيس مي گردد.
حرفها و نقدها از زبان رئيس بيمارستان
« دكتر غلامحسين عرب شيباني » رئيس بيمارستان يكي از مهمترين
حاميان جشنواره نمايش درماني است كه اعتقاد راسخ دارد روشهاي
گوناگون از جمله « نمايش درماني » مي تواند حتي در درازمدت به نوعي
بهبودي منجر شود كه شرايط را براي حضور جانبازان اعصاب و روان در
خانه و جامعه كاملا فراهم كند.
وي در گفت و گويي با نشريه سلامت اشاره كرده است كه بيمارستان
روانپزشكي سعادت آباد در ابتدا با 70 تخت شروع به كار كرد و اكنون به 130
بيمار خدمات مي دهد.
وي مي گويد : « در واحد كار درماني فعاليتهايي از قبيل ورزش ,
حصيربافي , نقاشي , سفال گري و نمايش درماني (به عنوان گروهي مستقل »
انجام مي گيرد.
دكتر شيباني توضيح مي دهد كه از نظر استاندارد علمي بايد براي هر 8 تا
10 بيمار يك روان شناس و مددكار اجتماعي به كار گرفته شود تا از نظر
علمي بتوان بيماران را تحت نظر قرار داد و به امور توانبخشي و بازتواني آنان
پرداخت , اما در حال حاضر به دليل كمي منابع , اين بيمارستان از نداشتن
كادر كامل تخصصي بسيار رنج مي برد. »
وي در مورد ديگر كمبودها و تنگناهاي بيمارستان روان پزشكي مي گويد :
« از جمله كمبودهاي اين بيمارستان مي توان از نبود بخش اورژانس فعال ,
كمبود متخصصين روانپزشك , كمبود فضاي كار و فعاليت براي واحد كار
درماني , نبود پزشك شبانه روزي , كمبود كادر تخصصي در سه واحد كار
درماني ـ روان شناسي و مددكاري , نبود وسيله اياب و ذهاب و آمبولانس
و.... از همه مهمتر محدوديت محيط فيزيكي جهت افزايش جانبازان تحت
پوشش با توجه به نياز بنياد و جانبازان به مراكز توانبخشي و بازتواني نام
برد. مثلا در حال حاضر روانپزشكان اين بيمارستان هر دو هفته يكبار بيماران
را ويزيت مي كنند و به طور متوسط هر دو روز يك روانپزشك در بيمارستان
مستقر است . »
شيباني عقيده دارد كه به كادر اين بيمارستان توجه كافي نشده و پرسنل
بيمارستان روانپزشكي سعادت آباد از كمترين حقوق قانوني بهره مندند , در
حالي كه نسبت به بيمارستان هاي مهمتر سرويس و خدمات مطلوب تري
ارائه مي كنند. اين پرسنل بايد بيمه مسووليت حرفه اي شوند اما هنوز در
مسائلي مانند بحث بازنشستگي , اياب و ذهاب كاركنان ـ سختي كار ـ نوبت
كار و.... مشكل دارند.
كلام آخر
همانگونه كه دكتر شيباني در پايان گفت و گويش مي گويد : « اين افراد را
تنها يك عامل به هم متصل كرده است و آن هم عشق است ; عشق به انسانيت
و همنوع . گويي برگزاركنندگان جشنواره نمايش درماني جانبازان نيز اين
حرف را سرلوحه كارهاي خود قرار داده اند. ضمن اينكه با افرادي سر و كار
دارند كه يادگاران هشت سال دفاع مقدس ما هستند.
اميدواريم چنين جشنواره هايي مورد حمايت جدي مسئولان بالاتر قرار
گيرد تا يكي از راههايي باشد كه باعث برگشت جانبازان اعصاب و روان به
جامعه و خانواده خود گردد.
در نخستين جشنواره نمايش درماني , شش گروه از جانبازان به اجراي
نمايش پرداختند
در دومين دوره , تمام كادر بيمارستان مي دانستند كه نمايش درماني يعني
چه , نمايش چيست و اجراي نمايش در محيط بيمارستان , چه تاثير بسزايي
در بهبود حال جانبازان دارد
يادداشت
مركز هنرهاي نمايشي روي خط انتقاد
|
مسعود مهدوي
با اعلام نتايج بازخواني متون بيست و سومين جشنواره بين المللي تئاتر
فجر موجي از انتقادات شفاهي و بيانيه هاي انجمن صنفي فضاي كوچك
تئاتر را فراگرفت . در واقع اعلام نتايج و شيوه پاسخگويي شوراي نظارت بر
نمايش مركز هنرهاي نمايشي به پرسش ها و انتقادهاي نمايشنامه نويس ها ,
كارگردان ها و بعضا عوامل ديگر گروه هاي نمايشي , سبب شد تا فضاي رو به
تغيير و تحول تئاتر , دچار تنش هايي شود كه شايد با تدبير بيشتر , ايجاد
نمي شد.
سفر نسبتا طولاني مدت رئيس شوراي نظارت به خارج از كشور در
ايامي كه مي بايست پاسخگوي اعمال خود باشد نيز مزيد بر علت شد تا
شرايط و فضا به سوي بحراني شدن پيش برود و تنها اعلام دكتر نشان مبني
بر اضافه شدن 40 متن به فهرست آثار راه يافته به بازبيني بود كه توانست
تنش ها را كم كند , اما اينكه آيا اين قول به مرحله عمل مي رسد و يا پس از
اينكه اعمال شد , چه واكنش هايي را در پي خواهد داشت بحث ديگري است
كه بايد تا روشن شدن نتيجه صبر كرد. اما به انگيزه مسائل پيش آمده ذكر
چند نكته كوتاه در جهت بهبود شرايط الزامي است :
1 ـ اعمال يك سليقه يا فكر در جرياني عمومي و هنري و انديشمندانه به
نام تئاتر در هيچ دوراني پسنديده نيست . بلكه پسنديده آن است كه مركز
هنرهاي نمايشي به عنوان حمايت كننده و هدايت كننده جريان تئاتر ,
پشتيبان هنرمندان تئاتر از اقشار گوناگون باشد كه اصول اساسي و خط مشي
نظام جمهوري اسلامي ايران را پذيرفته و بر ضد منافع ملي و احكام شرعي
اسلام عمل نمي كنند.
حتي اگر سليقه يا فكري كاملا تائيد شده باشد اما متوليان فقط بخواهند
آن سليقه يا فكر را ترويج و تقويت كنند , همان يكسان سازي و مدل سازي
غلطي است كه بويژه هنر تئاتر آن را برنمي تابد.
نتايج بازخواني فجر كاملا در جهت اعمال يك سليقه و روش فكري در
تئاتر است و قطعا اگر در بازبيني نيز انتخاب آثار بر اين مبنا باشد , اتفاق
خوشايندي در سال آينده تئاتري رخ نخواهد داد. چرا كه تكليف بيشتر
اجراهاي تئاتري با همين بازخواني ها و بازبيني ها و در نهايت اجرا روشن
مي شود.
2 ـ آثار سه تن از بازخوانهاي جشنواره بيست و سوم تئاتر فجر كه طي
سالهاي اخير به نمايش درآمده , نشان از تفكري خاص و محتوايي مشترك
دارد كه اگر نگوييم در جهت ترويج و تقويت افكار و منش هاي روشنفكري
است اما قطعا حمايتگر جريان فكري مبتني بر نظام مقدس جمهوري
اسلامي ايران نيز نمي باشد و لااقل مي توانيم بگوييم نصف به علاوه يك
بازخوانهاي اين دوره كه قطعا بيشتر انتخابها به دليل راي بيشتر از آن ايشان
بوده , تفكري در تئاتر را تقويت مي كنند كه اساسا نسبت به آنچه جمهوري
اسلامي ايران در پي اشاعه و تقويت آن است از جمله ارزشهاي اسلامي ,
تقويت مباني ايماني در نسل جوان و.... بي اعتناست .
در حالي كه انتظار مي رفت , انتخاب كنندگان آثار , با وسواس بيشتري
گزينش مي شدند تا اين عمل خطير را به انجام رسانند.
3 ـ اكنون كه چنين اوضاعي تقريبا غيرقابل بازگشت است , بازبين هاي
تئاتر فجر وظيفه اي دشوار را به عهده دارند و به همين سبب , انتخاب ايشان
نيز دشوارتر از گذشته است . اگر فرض بگيريم كه چند تن ديگر به فهرست
آثار قبول شده اضافه شوند , شايد در بازبيني , انتخابها راحت تر صورت
گيرد. اما در هر صورت تركيب بازبيني تركيبي مهم است كه اميد مي رود , دبير
جشنواره و رئيس مركز با درايت اين اقدام پر اهميت را به انجام رسانند.
4 ـ نكته آخر اشاره به شوراهاي تشكيل شده در مركز هنرهاي نمايشي
است , با استعفاي « ايرج راد » از شوراي تئاتر شهر مي توان حس كرد كه
شوراهاي تئاتر يا كارآيي ندارند و يا به نظرات افراد حاضر در آن اهميتي
داده نمي شود.
در شوراي توسعه تئاتر نيز اخبار تازه اي به گوش نمي رسد و آنچه قرار
بود با مديريت شورايي در تئاتر رخ دهد , ظاهرا ابتر مانده است . شايد
جريانات اخير , سبب شود تا دكتر نشان تدابير خاصي در ميانه هاي راه
بيانديشد.
آثار سه تن از بازخوانهاي جشنواره بيست و سوم تئاتر فجر كه طي
سالهاي اخير به نمايش درآمده , نشان از تفكري خاص و محتوايي مشترك
دارد كه اگر نگوييم در جهت ترويج و تقويت افكار و منش هاي روشنفكري
است
|
|