گفت و گو با استاد منصور تامسون , طراح فرش ايراني
ث سهيلا نياكان
استاد منصور تامسون , نامي شناخته شده در عرصه هنر فرش ايران است . وي
ساليان دراز اهميت اين رشته از هنرهاي سنتي را مدنظر قرار داده و با تحقيق و
پژوهش در امر احياي فرش ايراني , نقش مهمي را ايفا كرده و زحمات بسياري
متحمل شده است .
اين هنرمند از جمله كساني است كه برخورد علمي با رشته فرش را ضروري
دانسته و آن را پايه گذاري كرده است .
با استاد منصور تامسون كه يكي از اعضاي گروه هنرهاي سنتي فرهنگستان هنر
است در زمينه مسائل مربوط به هنر فرش و طراحي آن و نيز مشكلات و بحرانهاي
متعلق به آن گفت و گويي انجام داده ايم كه از نظرتان مي گذرد.
ث بحراني كه در وضع فرش حاصل شده , آيا ناشي از نبود تنوع در نقش فرش است يا علت آن
را بايد در عدم برنامه ريزي صحيح صادرات فرش جست و جو كرد
عدم مديريت صحيح و نداشتن متولي يكي از مهم ترين دلايل اين
بحران است , وگرنه تنوع بسياري در فرش ايران وجود دارد. ما در مناطق
مختلف طرحهاي مختلف داريم كه هر يك براي خود بسيار زيبا و با
ارزش اند ولي در بخش صادرات فرش داراي مشكل هستيم . من از ابتداي
انقلاب , همواره به مسوولان گوشزد كرده ام كه يك روش درست براي
صادرات فرش در پيش بگيريم و نگذاريم صادركنندگان زيان ببينند.
متاسفانه در اين زمينه بي توجهي شده به گونه اي كه تجار , سرمايه شان را چه
در مقام توليدكننده و چه در مقام صادركننده به كشورهاي همجوار منتقل
كردند. براي مثال , كشورهايي مثل پاكستان , هند و تركيه به توليد فرش
نمي پرداختند و اگر هم چنين بود , مانند حالا خيلي شاخص نبود. اكنون اكثر
بازارهاي جهاني را در زمينه فرش , همين كشورهاي همجوار گرفته اند. علت
اين كار سرمايه داران فرش داخلي , اين بوده كه كارگر و مرزداران در اين
كشورها يك استادكار با خود به كشورهاي ديگر برده اند و همين تكنيك را ياد
داده اند. در زمينه طرح نيز , طرحها را توسط عكاسي از قاليهاي ايراني به
دست مي آورند و همان را به كار مي برند.
به طوري كه حاصل كارشان هيچ تفاوتي با فرشهاي ما ندارد. قيمت آن
هم شايد يك دهم قيمت فرش ماست . من در سال 60 ـ61 زماني كه در
نمايشگاه صنايع دستي جهاني فلورانس ايتاليا بودم , متوجه اين معضل شدم
و آن را به دست اندركاران گوشزد كردم .
ث فكر مي كنيد براي رفع اين معضل چه بايد كرد
امروز ما از طرق ديگري مي توانيم جلوي اين كار را بگيريم تا بتوانيم
در بازار جهاني قد علم كنيم , به اين صورت كه ما آمديم طرحي ريختيم و
رشته فرش را در دانشگاه برديم و با آن به شكل علمي برخورد كرديم . من
سال پيش در كشور هند بودم و متوجه شدم آنها در دانشگاههايشان رشته
فرش ندارند و به صورت سينه به سينه و استاد شاگردي اين رشته را آموزش
مي دهند. ولي در ايران , رشته فرش را دانشگاهي كرده ايم . اميدوارم
دانشجويان اين رشته در آينده بتوانند كاري صورت دهند تا رشته فرش
برپايه اصول علمي باشد و بتوانند بازار جهاني را حفظ كنند.
ث آيا واقعا گرايش مردم در خريد فرشهاي ماشيني ناشي از تنوع نقش و نوآوري در
نقشهايشان نيست
تنوع در فرش ماشيني بيشتر است . چون فرش ماشيني , فرشي است كه
توليد ماشين و جنبه هاي هنري اش كمتر است . افرادي كه فرش ماشيني توليد
مي كنند , از امكانات خوبي برخوردارند و طرح كه مي خرند , هزاران تخته از
آن طرح مي بافند. در واقع هر قدر هم پول بابت يك طرح صرف كنند ,
سرشكن كه مي شود , رقم زيادي برايشان نيست . اين توليدكنندگان سعي
مي كنند از آنجا كه رقيب بسياري در بازار دارند , بهترين طرح را از بهترين
طراحان با قيمت بالا خريداري كنند. در حالي كه بافنده دستباف اين توان را
ندارد و مي رود به سراغ كساني كه ارزان مي گيرند; مثلا از افرادي مثل شاگرد
نقاشها استفاده مي كند تا با قيمت پايين كار را تمام كند. در نتيجه كيفيت
كارش نيز پايين مي آيد.
ث آيا نقشهايي وجود دارند كه در فرش فراموش شده باشند. مثلا بافندگان به دليل سختي كار
سراغ آنها نروند يا اين نقشها امروز خريداري نداشته باشند. دلايل نقشهاي فراموش شده
چيست
بله ما نقشهاي فراموش شده داريم . مناطقي داريم كه طرحهاي بسيار
خوب و اصيلي داشته اند , مانند منطقه « هريس » آذربايجان يا جايي به نام
« سنه » از توابع كردستان , ولي مثلا زماني كه تجار قالي كاشان را خوب
مي خريدند , به اين مناطق سفارش قالي كاشان مي دادند. يا زماني قالي تبريز
را سفارش مي دادند.
بنابراين , مناطقي اين گونه كه از خودشان طرحهاي اصيلي داشتند , آنها
را فراموش كردند و به سفارشي كه داده مي شد , توجه كردند. متاسفانه به
دليل اقداماتي كه تاجران فرش انجام دادند , اين طرحها را به هم زدند , به
گونه اي كه امروز , طرحهاي خوب مناطق مختلف فراموش شده و شناخته
نمي شوند. فقط كارشناس خبره مي تواند بگويد چه طرحي مربوط به چه
منطقه اي است . البته اوايل انقلاب در اين زمينه , وزارت جهاد كه فعاليتهاي
غيركشاورزي هم داشت , به توصيه ما , نيروهايي را به اين مناطق ارسال كرد
و برخي كارهايشان هم اصلاح شد.
مثلا قاليهاي قديم فرشهاي ايلياتي و عشايري ايراد داشت و اصطلاحا
مي گفتند « سره » دارد و به اين دليل خيلي ارزان از آنها خريداري مي كردند.
همچنين دار قاليشان مشكل داشت . ما اين اشكالات را توسط نهاد جهاد
سازندگي اصلاح كرديم .
بايد دانست امروزه كشورهاي اروپايي و ديگر خارجيان , همان
طرحهاي اصيل ما را مي خواهند نه چيز ديگر را. اين مسئله كه برخي
مي گويند برويم و نوآوري كنيم , به هيچ وجه مورد پسند و قبول خريداران
اروپايي فرش نيست . براي مثال خارجيان كارهاي مينياتور و ظريفي را كه
بافته مي شوند , اصلا نمي پسندند. چون مي گويند اينها مي توانست همان
تابلو باشد و لزومي ندارد كه فرش باشند. ولي متاسفانه ما خودمان اين
مسائل را يا فراموش كرده ايم يا از آن بي خبريم .
ث سفارش دهندگان فرش معمولا چه گروههايي هستند. بخش دولتي يا خصوصي
در بخش صادرات , آگاهي چنداني ندارم . فقط مي دانم برخي
توليدكنندگان , صادركننده هم هستند; مثل آقاي رزميري كه خودشان
فرشهايي با كيفيت و رنگ طبيعي توليد مي كنند كه آن را مانند قديم با
اصالت از نظر طرح , مواد , بافت و كيفيت خوب صادر مي كنند.
ث آيا نقش فرش هم مانند نقاشي تكنيك و سبك خاص خود را دارد
طرح فرش از يكسري گل و برگ ساخته شده و المانهاي خاصي دارد كه
همانند حروف الفبا است . حروفي كه خيلي زياد هم نيستند. حال , ممكن
است با يك تغيير جزئي , اينها را زياد جلوه دهند , ولي نقشهايي اصل كار
هستند و حالت زيربنايي دارند مثل گل شاه عباسي , فرمهاي شناخته
شده اي اند كه مثل همان حروف الفبا هستند.
حالا ما مي توانيم اين حروف را جا به جا كنيم و كلمات را گوناگون
بسازيم . مي توانيم با اين كلمات , شعر و داستان و رباعي بگوييم . اين حروف
در صورت جا به جايي قادرند حرفهاي گوناگوني داشته باشند و همان
زيباييهاي شعر و داستان را نمايان سازند. البته اينها براي كسي خوانا و
گوياست كه به اين طرح واقف باشد; درست مانند كسي كه آشنا به اين زبان
باشد , همه اشعار و داستانها را مثل يكديگر مي بيند. در واقع به اين دليل
است كه مي بينيد برخي مي گويند اين نقشها و طرحها مثل يكديگرند و اين
ناشي از عدم آگاهي آنها به همان حروف الفبا است . ولي كسي كه آگاهي
داشته باشد و اين زبان را بشناسد , هيچ گاه دو طرح را مانند يكديگر نمي بيند
و متوجه مي شود هر كدام زيبايي خاص خود را دارد.
ث آيا مي شود كه هنرمند خود , نقشي را به سفارش دهنده پيشنهاد كند
گاهي اوقات سفارش دهنده , طرحي گرفته و براساس آن سفارش مي دهد
و ما هم ملزم هستيم عين آن طرح را پياده كنيم . گاهي نيز به اين صورت است
كه مي گويد من فرشي مي خواهم كه در مايه هاي اصفهان , تبريز يا كاشان
باشد ولي طرح دقيقي ارائه نمي دهد. ما براساس حال و هوايي كه در نظر
دارد , برايش طرح مي زنيم . به اين ترتيب طرح را به عهده خودمان واگذار
مي كند.
ث خودتان چه نقشي را بيشتر مي پسنديد
من هيچ تعصب خاصي ندارم . درست است كه من در اصفهان , دوره اين
كار را ديده ام و در هنرستان هنرهاي زيبايي اصفهان كار كرده ام , ولي هيچ گونه
تعصب خاصي نسبت به طرح و فرش اصفهان ندارم . از وقتي هم كه تدريس
طراحي فرش را شروع كردم , سعي داشتم در زمينه طرحهاي مختلف كار كنم
و كارم مختص به يك سبك خاص نباشد. براي مثال زماني كه در اصفهان
بودم , هيچ وقت سبك شكسته را كار نكردند ولي اكنون به آن مي پردازم .
همچنين نقشهايي چون هريس , گل فرنگ , گلهاي رز و.... را كار مي كنم و در
صدد يافتن ويژگيهاي هر كدام از اينها هستم . اگر فقط يك سبك را
مي دانستم و مي خواستم آن را ياد بدهم , در كار موفقيتي حاصل نمي شد.
ث اكنون كجا به تدريس مشغول هستيد
در حال حاضر , در جهاد دانشگاهي اردكان يزد و دانشگاه هنر كرج
مشغول تدريس در رشته فرش هستم . پيش از اين نيز در دانشگاههاي
زاهدان , كرمان و كاشان به تدريس مي پرداختم .
ث تعبيري است كه مي گويند نقش فرش ايراني , يادآور باغهاي بهشت است . نظر شما چيست
بله . اين هم تعبير زيبايي است . به هر حال هنرمند ايراني سعي مي كند
كارش را با تمام قدرت و به نحو احسن انجام دهد و هر قدر كه با خيال
آسوده تر كارش را به انجام برساند , موفقيت بيشتر به دست مي آورد.
متاسفانه اكنون مشكلي وجود دارد كه مربوط به مغشوش بودن فكر هنرمند
مي شود به طوري كه قادر نيست فكرش را براي به دست آوردن يك طرح و
نقش متمركز كند. به عنوان مثال , من طرحي را در دست داشتم كه
نمي توانستم آن را تمام كنم . حدود يك ماه نيز بر رويش كار مي كردم اما
فايده اي نداشت . تا اينكه روزي خانواده ام قصد زيارت امام رضا(ع ) را
كردند و از من خواستند كه با آنها بروم . ابتدا مخالفت كردم و از آنها خواستم
بدون من بروند و مرا تنها بگذارند شايد تمركزم را بيابم و طرح را به موقع به
سفارش دهنده اش تحويل دهم . صبح روزي كه خانواده ام عازم بودند , از امام
رضا(ع ) مدد گرفتم و از او خواستم به من كمك كند تا ظهر آن روز طرح را
بيابم و آن را بكشم تا با خيال راحت و بدون دغدغه فكر به زيارتش بروم .
شايد باور نكنيد , من در مدت نصف روز طرح را زدم و بلافاصله به سفارش
دهنده خبر دادم . زماني كه طرح را ديد گفت همان طرحي است كه
مي خواستم , ببينيد چيزهايي وجود دارند كه دست ما نيست . اين درست
است كه من طراح هستم ولي بايد مدد بخواهم و متوسل شوم . وقتي با نيت
درست و پاك كار كنيم , نتيجه اش را مي بينيم . اكثر هنرمندان ايراني از روي
عشق و علاقه كار كرده اند و كارهاي با ارزش , به سادگي به وجود نيامده اند.
اين موضوع در مورد همه رشته هاي هنر سنتي صادق است .
ث چگونه اين هنر را به هنرآموز ياد مي دهيد و چه مراحلي براي دانستن دارد
مشكلي كه در نمايشگاهها با آن مواجه ايم , اين است كه بايد از صفر
شروع كرد. يعني دانشجويي كه براي تحصيل در رشته فرش آمده , هيچ
زمينه اي در اين كار ندارد. مجبوريم از الفباي كار آغاز كنيم . حال اگر ميان
آنها , كسي باشد كه قبلا هنرجوي هنرستان بوده و دستش به قلم آشنا باشد ,
آنوقت مي توانيم نتيجه بهتري بگيريم . چنانچه يكي دو نفر از اين شاگردان
در كلاس باشند , به دليل ايجاد عرصه رقابت , بقيه نيز خود را بالا مي كشند.
در غير اين صورت , كار خيلي سخت مي شود. من همواره گفته ام كه درصدي
سهميه براي هنرجويان هنرستانها در كنكور دانشگاه در نظر بگيرند. چون
متاسفانه ديده مي شود اين شاگردان آشنا به هنر پشت كنكور مي مانند و
كساني كه رشته هاي رياضي و فيزيك و.... خوانده اند به اين رشته راه پيدا
مي كنند , در حالي كه هيچ چيز از آن نمي دانند. در واقع نه انگيزه و علاقه
دارند و نه استعداد. فقط براي كسب مدرك مي آيند. وقت ما نيز تلف
مي شود.
از طرفي , دوره چهار ساله دانشگاه به سرعت مي گذرد و مگر چند واحد
براي طراحي فرش مي گذرانند. شايد ما آن طور كه انتظار داشتيم , به هدف
نرسيده ايم . چون همان طور كه گفتم بچه هاي بي علاقه جاي بچه هاي مستعد
را مي گيرند. ما از فرهنگستان هنر نيز خواسته ايم كه در شوراي عالي انقلاب
فرهنگي اين مسئله را مطرح كنند تا حداقل درصدي از فارغ التحصيلان
هنرستانها براي ورود به رشته هنر دانشگاهها راه يابند.
ث آينده رشته فرش را چگونه مي بينيد. آيا شما نيز مانند بقيه هنرمندان هنر سنتي نگران
آينده حرفه تان هستيد
نمي توانيم نگران نباشيم و تلاش مي كنيم بتوانيم با كمك مسوولان و
لطف پروردگار , يكي پس از ديگري مشكلات را از پيش پاي هنرمندان اين
رشته برداريم و مسير درستي بيابيم كه انشاالله بتوانيم در بازار جهاني سر
پا بايستيم .
به هر حال نمي توانيم نااميد باشيم . حداقل سعي داريم با سابقه طولاني اي
كه در اين كار داريم , از كشورهاي ديگر عقب نمانيم . همان طور كه گفتم , به
تلاش اصولي تر نياز داريم و اكنون كه به لحاظ علمي با اين رشته برخورد
كرده ايم , امكان موفقيت مان بيشتر است . چون اگر به روش سنتي و قديمي
مي خواستيم مسير را طي كنيم , كمتر به موفقيت دست مي يافتيم .
ث براي احياي هنرهاي سنتي و ماندگارتر شدن آن به خصوص در رشته فرش چه پيشنهادي
داريد
بهترين طريق , آموزش است . جوانان و نسل امروز بايد به اين فرهنگ و
هنر انس بگيرند و در طي آموزش به ارزشهاي آن پي ببرند. متاسفانه امروزه
به نظر مي رسد جوانان عموما از اين هنر و فرهنگ دور شده اند و در اغلب
زمينه هاي هنري به نوع غربي آن گرايش پيدا كرده اند.
براي نمونه مي توان از موسيقي مثال زد. گرايش جوانان به موسيقي
غربي اكنون بيشتر شده تا موسيقي سنتي ايراني . به هر حال از طريق آموزش
از دوره دبستان و رسانه هاي گروهي بايد به حفظ اين هنرها اقدام كرد. در
كشورهاي ديگر ما شاهد هستيم كه مسائل هنري را به كودكان از دوران
كودكي مي آموزند. به اين ترتيب كه بازديد از موزه ها جزو يكي از مهم ترين
راههاي آموزش محسوب مي شود. اين در حالي است كه در كشور خودمان
بسياري حتي از آمار موزه ها خبر ندارند. سازمان ميراث فرهنگي هزينه
بسياري را متحمل مي شود ولي واقعا ما چقدر از موزه ها و اماكن هنري
كشورمان بازديد مي كنيم و از آنها خبر داريم . آن وقت مي خواهيم نسل ما با
فرهنگ و ريشه هاي هنرمان آشنا باشند و ارزششان را بدانند. به ياد دارم در
يكي از نمايشگاههاي فرش تهران , يك آلماني به همراه فرزندش براي بازديد
آمده بود. كودك آلماني پس از مشاهده تابلوهاي فرش كه با نقشهاي
مينياتوري و چهره ارائه شده بودند , از پدرش پرسيد كه اينها مربوط به كدام
شخصيت هنري (مثلا هنرپيشه ) است . مرد آلماني بلافاصله از فرزندش
خواست كه اينها را جزو فرشهاي اصيل ايراني به حساب نياورد و به او گفت
كه طرحها و نقشهاي واقعي و اصيل ايراني را به تو نشان خواهم
داد.
بنابراين مي بينيم كه خارجيها اين مسئله را دريافته اند. پي برده اند كه
هنر واقعي ايراني مهم است . اكنون تمام سطوح هنري با اين مشكل مواجه
است و از طرفي صحبت تهاجم فرهنگي به ميان مي آيد. بايد ديد كه ما چه
كرده ايم بايد بپذيريم كه كار را از ابتدا درست انجام نداده ايم . مگر اينكه از
همين امروز شروع كنيم و نسل آينده را كه اكنون دوران كودكي را سپري
مي كنند , تحت آموزش صحيح قرار دهيم .
ث نقل از نشريه داخلي نمايشگاه جامع هنرهاي سنتي در نگارخانه خيال وابسته به فرهنگستان
هنر
عدم مديريت صحيح و نداشتن متولي يكي از مهم ترين دلايل اين بحران
است , وگرنه تنوع بسياري در فرش ايران وجود دارد
مناطقي كه از خودشان طرح هاي اصيلي داشتند , آنها را فراموش كرده اند و
به سفارشي كه داده مي شد , توجه كردند
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
داوران نخستين نمايشگاه دو سالانه پوستر جهان اسلام مشخص شدند
هيات داوران نخستين نمايشگاه دو سالانه پوستر جهان
اسلام كه در آبان ماه سال جاري برگزار مي شود , مشخص شد.
دبير نخستين نمايشگاه دو سالانه پوستر جهان اسلام به
ايرنا گفت : هيات داوران از ميان استادان و كارشناسان هنر
انتخاب شدند.
« فوكودا » از كشور ژاپن , « آلن لوكرنك » از آلمان , « احمد
معلي » از سوريه , « مرتضي مميز » , « آيدين آغداشلو » , « مصطفي
گودرزي » و « حبيب الله صادقي » از ايران داوران نخستين
نمايشگاه دو سالانه پوستر جهان اسلام هستند. حبيب الله
صادقي افزود : معرفي چشم انداز توانايي هاي تصويري حوزه
جهان اسلام و شناساندن جايگاه پوستر ايران به جهانيان از
جمله اهداف برگزاري اين دو سالانه دانست . وي افزود :
نمايشگاه دو سالانه پوستر جهان اسلام با محور قرار دادن
موضوعات فرهنگي و فلسطين , باحضور نمايندگاني از 32
كشور جهان برگزار مي شود.
اين نمايشگاه از 27 آبان ماه به مدت 30 روز در مركز
فرهنگي و هنري صبا برگزار خواهد شد.
در ايام ماه مبارك رمضان
نمايشگاه قرآن كريم در 25 استان كشور برگزار مي شود
نمايشگاه بين المللي قرآن كريم به صورت همزمان در
تهران و 25 استان كشور برگزار مي شود . به گزارش روابط
عمومي نمايشگاه بين المللي قرآن كريم يوسف افراش , مدير
كميته استان هاي دوازدهمين نمايشگاه قرآن كريم با اعلام اين
خبر گفت : استقبال مردم در دوره هاي گذشته از برپايي
نمايشگاه قرآن كريم در استان ها و شهرستان ها بسيار قابل
توجه بود و امسال نيز با همكاري معاونت امور فرهنگي وزارت
ارشاد و ادارات كل ارشاد استان ها , با آغاز دهه دوم ماه مبارك
رمضان نمايشگاه قرآن كريم در 25 استان كشور برگزار خواهد
شد.
وي با بيان اينكه برپايي نمايشگاه قرآن , هنرمندان زيادي
را به آفرينش آثار قرآني تشويق كرده است , افزود : اخبار رسيده
نشان مي دهد كه خوشبختانه رقابت محسوسي بين ادارات
ارشاد در استان ها براي برگزاري هر چه باشكوه تر نمايشگاه
قرآن كريم وجود دارد و امسال نيز برنامه هاي جذاب و متنوعي
براي علاقه مندان و دوستداران قرآن كريم , به نمايش در
خواهد آمد.
افراش گفت : امسال برنامه هايي چون برپايي نمايشگاه آثار
هنري قرآن , تجليل از خادمان قرآن كريم , مراسم محافل انس
با قرآن , جلسات حفظ , قرائت و تفسير قرآن , نمايش كتاب هاي
قرآني , برگزاري نمايشگاه آثار صوتي و تصويري و
نرم افزارهاي قرآني در نمايشگاه هاي قرآن كريم در استان ها به
اجرا گذاشته خواهد شد.
دوازدهمين نمايشگاه بين المللي قرآن كريم از 29 مهرماه
در تهران و 25 استان كشور برگزار خواهد شد .
نمايشگاه كتاب تخصصي هنر
فرهنگسراي هنر با همكاري انتشارات ويژه نشر , ناشر
برگزيده هفدهمين نمايشگاه بين المللي كتاب تهران , نمايشگاه
كتاب هاي تخصصي هنر را از 23 تا 27 مهر در فرهنگسراي هنر
برپا كرد.
به گزارش روابط عمومي فرهنگسراي هنر , در اين نمايشگاه
بيش از 1200 عنوان كتاب تخصصي هنر در زمينه هاي
گرافيك , معماري , نقاشي , صنايع دستي , فيلم و سينما ,
موسيقي و ساير موضوعات مرتبط با هنر ارائه شد.
وجود كتاب هاي انتشار يافته در سال 2004 , عرضه
گسترده كتب لاتين در موضوعات هنري , ارائه 30 تا 70 درصد
تخفيف , تحويل مستقيم كتاب ها به خريداران , ثبت سفارش
كتاب هاي ناياب و تحويل آن در كوتاه ترين زمان از ويژگي هاي
اين نمايشگاه بود.
|
|