« رمضان » را چگونه ادراك مي كنيم و « روزه » را از كدام
دريچه مشاهده مي نمائيم اگر در سطح و ظاهر بمانيم و به ژرفا
و عمق نظر ندوزيم , رمضان و روزه را درك نمي كنيم و از
مهمانسراي الهي و فيض و رحمت هاي الوان و مقامات رفيع
معنوي و لذت انس و قرب , بهره اي نمي بريم , و آن گاه كه ليالي
و ايام رمضان سپري مي شود و فرصت هاي كمياب از كف
مي رود , يكباره سربرمي آوريم و دست ها را تهي و زاد و توشه
را اندك و خويشتن را خواب آلود و غفلت زده مي يابيم و آن
زمان است كه از ژرفاي وجود اين احساس صادق را همچون
ندايي با گوش جان چنين مي شنويم :
هفت شهر عشق را عطار گشت
ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم
بايد رمضان را يافت و روزه را ادراك نمود و به درجات و
مراتب آن واقف و آگاه گشت و براي نيل به مقامات معنوي والا
و بهره برداري از مائده هاي آسماني تلاش نمود. اين تلاش و
حركت بايد با « بيداري » و « بينش » پيوند بخورد و براي
دست يابي به اين مهم , انديشه هاي اخلاقي و عرفاني حضرت
امام خميني و هشدارها , رهنمودها , معرفت آفريني ها و
فضاسازي هاي پاك و ملكوتي او , روشن ترين « راه » محسوب
مي شود.
در رهنمودهاي اين پيشواي محبوب الهي تامل مي نمائيم :
« كسي كه بخواهد روزه ماه مبارك رمضان را با آن آدابي كه
از او خواسته اند انجام دهد , لازم است انقطاع كامل داشته
باشد تا بتواند مراسم و آداب مهماني را به جا آورد , و به مقام
ميزبان تا آنجا كه ممكن است عارف گردد. طبق فرمايش
حضرت رسول اكرم (ص ) همه بندگان در ماه مبارك رمضان به
مهماني خداوند تعالي دعوت شده اند و مهمان پروردگار خود
مي باشند , آنجا كه مي فرمايد : ايها الناس , انه قد اقبل اليكم
شهر الله .... و قد دعيتم فيه الي ضيافه الله .... (1 ) مبادا در ماه
مبارك رمضان از شما غيبتي , تهمتي , و خلاصه گناهي سربزند
و در محضر ربوبي با نعم الهي و در مهمانسراي باري تعالي
آلوده به معاصي باشيد.... خود را براي مهماني باشكوه
حضرت حق آماده سازيد. لااقل به آداب صوري و ظاهري
روزه پايبند باشيد , آداب حقيقي باب ديگري است كه به
زحمت و مراقبت دايم نياز دارد.
معناي روزه فقط خودداري و امساك از خوردن و آشاميدن
نمي باشد. از معاصي هم بايد خودداري كرد. اين از آداب اوليه
روزه مي باشد كه براي مبتدي هاست . آداب روزه براي مردان
الهي كه مي خواهند به معدن عظمت برسند غير از اين مي باشد.
شما اقلا به آداب اوليه روزه عمل نماييد , و همان طور كه شكم
را از خوردن و آشاميدن نگه مي داريد , چشم و گوش و زبان را
هم از معاصي بازداريد. از هم اكنون بنا بگذاريد كه زبان را از
غيبت , تهمت , بدگويي و دروغ نگه داشته , كينه , حسد , و ديگر
صفات زشت شيطاني را از دل بيرون كنيد. اگر توانستيد ,
انقطاع الي الله حاصل نماييد , اعمال خود را خالص و بي ريا
انجام دهيد , از شياطين « انس » و « جن » منقطع شويد , لكن به
حسب ظاهر از رسيدن و دست يافتن به چنين سعادت
ارزنده اي مايوس مي باشيم . اقلا سعي كنيد روزه شما مشفوع به
محرمات نباشد. در غير اين صورت اگر روزه شما صحيح
شرعي باشد , مقبول الهي نبوده بالا نمي رود! بالا رفتن عمل و
مقبوليت آن , با صحت شرعي خيلي تفاوت دارد. اگر با پايان
يافتن ماه مبارك رمضان , در اعمال و كردار شما هيچ گونه
تغييري پديد نيايد و راه و روش شما با قبل از ماه صيام فرقي
نكرد , معلوم مي شود روزه اي كه از شما خواسته اند محقق
نشده است , آنچه انجام داده ايد روزه عامه حيواني بوده
است . » (2 )
1 ـ از شگفتي هاي حال انسان است كه وقتي در
ميهمانسراهاي دنيايي وارد مي شود و براي ضيافت و بهره وري
از نعمت هاي مادي دعوت مي گردد , اجابت مي كند و به
فراخواني و دعوت ميزبان احترام مي نهد , لكن معمولا به
دعوت هاي روحاني و معنوي براي حضور در ميهمانسراهاي
الهي و ملكوتي وقعي نمي نهد و يا با اهميت كمتري با آن مواجه
مي گردد! حال آن كه اين دو دعوت با هم متفاوت مي باشند و
هرگز قابل مقايسه نيستند و نبايد دعوت ها و ضيافت هاي الهي
و معنوي را با دعوت ها و ضيافت هاي مادي و زميني همسان و
همانند دانست , و متاسفانه گاهي همساني نيز بين اين دو
متصورنمي باشد و ضيافتهاي معنوي , فروتر و نازلتر از
ضيافت هاي مادي و خاكي تلقي مي شود و اين نقيصه و خسران
بزرگ در محيط ذهن و فكر و عمل و رفتار گروهي از افراد محقق
مي گردد!
شگفتي ديگر اين است كه دعوت شدگان به ميهماني هاي
دنيايي همواره بر خود لازم و ضروري مي دانند كه به « ميزبان »
احترام نهند و « ادب حضور » در برابر او را به طور كامل رعايت
نمايند و نه تنها به خلاف و گناه وخطا نيفتند , كه از او قدرداني
وتشكر كنند و از ضيافت و ميهماني او سپاسگزاري نمايند.
ولي در ضيافتها و ميهمانسراهاي معنوي , آداب اكرام به ميزبان
و ادب حضور در برابر او و تشكر و سپاسگزاري از او به خاطر
نعمت هاي بي كران و پذيرايي هاي جامع و كاملش به عمل
نمي آيد!
2 ـ « روزه » داراي درجات و مراتب است , همچنان كه ساير
عبادات داراي درجات و مراتب مي باشند , و نيز پيش از هر
عبادت و هر عمل نيك و صالح , « ايمان » داراي درجات و
مراتب مي باشد. اين درجات با ميزان جهاد اكبر و خودسازي و
تهذيب نفس ارتباط دارد , بدين ترتيب كه هر چه انسان آئينه
دل را از زنگارهاي معاصي و گناهان پاك نمايد و خويشتن را از
ناخالصي ها و خودبيني ها و تمايلات گوناگون نفساني در همه
عرصه هاي حيات فردي واجتماعي برهاند , ايمانش مستحكم تر
مي شود و به درگاه الهي تقرب وانس مي جويد و در نتيجه تمام
عبادات او از جمله « نماز » و « روزه » از جنبه هاي مختلف
خالص و ناب مي گردد و با محتوا و كيفيت و ادب حضور كامل
به مرحله عمل درمي آيد.
براي نيل به درجات و مراتب بالاي روزه , بايد همچون
اوليا و مقربان به « انقطاع كامل » رسيد و اين راه با سختي و
رنج هاي ناشي از مراقبت هاي دائم و وقفه ناپذير و مبارزه
مستمر با نفس و گرايش خالصانه به نوافل , پيمودني است و
بسياري از افراد رفته اند و لذت هاي پاك و والاي معنوي آن را
چشيده اند و تمام انديشه و حالات و روحيات و صفات و
رفتار و اخلاق و عملكردهايشان , « رباني » شده است .
3 ـ روزه داري , به امتناع از خوردن و آشاميدن خلاصه
نمي شود , كه چنين روزه اي اولين گام و آداب آغازين روزه
است و مخصوص افراد « مبتدي » مي باشد. همچنان كه بايد از
خوردن و آشاميدن به هنگام روزه امتناع نمود , از انجام معاصي
و گناهان مختلف نيز بايد پرهيز كرد و دل و جان و اعضا و
جوارح را از دروغ , نيرنگ , تهمت , كينه , حسد , تكبر , ريا ,
عيب جويي , نمامي و سخن چيني و ساير عوامل بازدارنده تقوا
و پاكي و فلاح و رستگاري , منزه ساخت .
اگر انسان روزه دار , فقط از خوردن و آشاميدن اجتناب
ورزد و روزه داري را در اين عمل خلاصه نمايد و هرگز به
بازداشتن چشم و گوش و زبان و ساير اعضا و جوارح از
معاصي و گناهان اهتمام نورزد , طبيعي است كه روزه او مقبول
درگاه حضرت حق قرار نخواهد گرفت .
آنچه باعث مقبوليت نيافتن روزه به درگاه الهي مي گردد ,
همانا حسد ورزي ها , كينه توزي ها , نيرنگ افكني ها ,
فتنه جويي ها , دروغ گويي ها , تهمت و افترا و ساير معاصي و
گناهان و صفات و خصايل زشت و مذموم اخلاقي مي باشد كه
تا ترك نگردد آئينه دل همچنان سياه و زنگار گرفته باقي مي ماند
و عبادات را آلوده مي كند.
4 ـ به اين نكته ژرف در كلام حضرت امام خميني دقت و
تعمق روا داريم كه « اقلا سعي كنيد روزه شما مشفوع به
محرمات نباشد. در غير اين صورت اگر روزه شما صحيح
شرعي باشد , مقبول الهي نبوده بالا نمي رود. بالا رفتن عمل و
مقبوليت آن , با صحت شرعي خيلي تفاوت دارد. »
« روزه صحيح شرعي » روزه اي است كه در امتناع و اجتناب از
خوردن و آشاميدن خلاصه مي شود و به جنبه « فقهي » روزه
توجه دارد , نه جنبه هاي اخلاقي و معنوي و وظايف و
مسئوليت خاص آن .
در رساله هاي عمليه درباره اين جنبه و جلوه از روزه كه
روزه صحيح شرعي و فقهي است , چنين آمده است :
« روزه آن است كه انسان براي انجام فرمان خداوند عالم ,
از اذان صبح تا مغرب از چيزهائي كه روزه را باطل مي كند
خودداري نمايد . » 3
چنين روزه اي با رعايت موارد نه گانه اي كه با امتناع از
خوردن و آشاميدن آغاز مي شود و به امور مشابه خاتمه
مي يابد , محقق مي گردد.
« روزه مقبول و پذيرفته شده و بالا رونده » , روزه اي است
كه پرهيز از خوردن و آشاميدن اولين گام و مرحله آن محسوب
مي شود و خودداري از تمام معاصي و گناهان درتمام
عرصه هاي حيات , از مهمترين شرايط آن به شمار مي آيد. در
چنين روزه اي ذهن و فكر و دل و چشم و گوش و زبان و ساير
اعضا و جوارح , همه « روزه » هستند و روزه آنها اين است كه
از گناهان و پليدي ها و رذايل اخلاقي خودداري مي ورزند.
حضرت امام خميني به اين نكته اشاره مي كنند كه « اگر با
پايان يافتن ماه مبارك رمضان , در اعمال و كردار شما هيچ گونه
تغييري پديد نيامد و راه و روش شما با قبل از ماه صيام فرقي
نكرد , معلوم مي شود روزه اي كه از شما خواسته اند محقق
نشده است , آنچه انجام داده ايد روزه عامه حيواني بوده است . »
مقصود حضرت امام خميني از « روزه عامه حيواني » همان
روزه اي است كه فقط به امتناع از خوردن و آشاميدن خلاصه و
محدود مي شود و روزه داران , مبتدياني هستند كه در سطح و
ظاهر مانده اند و نسبت به فلسفه روزه معرفت و بينش كافي
كسب نكرده اند و در همان حال كه از خوردن و آشاميدن پرهيز
مي كنند , به هرعمل زشت و معصيت بار آلوده اند و به راحتي و
سهولت فتنه مي انگيزند , اختلاف مي افكنند , دروغ مي گويند ,
تهمت مي زنند , حسد مي ورزند , تحقير مي كنند , با شياطين
انسي ارتباط برقرار مي نمايند و به تاخت و تاز در عرصه هاي
آبرو و حيثيت و ناموس و شخصيت افراد مي پردازنند و هيچ
حريمي جز براي خود قائل نمي شوند!
حضرت امام خميني پس از اين رهنمودهاي روشن و
صريح , تازيانه هاي بيداري را بر پيكر جان هاي خفته در بستر
غفلت وارد مي كنند و به مهار « نفس » و پرهيز از « حب دنيا » كه
ريشه مفاسد و معاصي هستند فرا مي خواند :
« بپرهيزيد از اين كه خداي نخواسته « حب دنيا » و « حب
نفس » به تدريج در شما روبه فزوني نهد , و كار به آنجا برسد كه
شيطان بتواند ايمان شما را بگيرد. گفته مي شود تمام كوشش
شيطان براي ربودن ايمان است 4. تمام وسايل و جديت هاي
شبانه روزي او براي اين است كه ايمان انسان را بربايد. كسي
سند نداده است كه ايمان شما ثابت بماند... بكوشيد اگر علقه ,
ارتباط , و محبتي به دنيا داريد , قطع نماييد. اين دنيا با تمام
زرق و برق ظاهريش ناچيزتر از آن است كه قابل محبت
باشد . » 5
طبيعي است كه مقصود از پرهيز از حب دنيا , نه به عزلت
خزيدن و ترك كار و تلاش و فعاليت در عرصه هاي گوناگون
حيات فردي و اجتماعي و اقتصادي و سياسي است , كه اين
امور نه تنها نهي نشده است , كه به آن فرمان داده شده و
رهاكننده آن مذمت گرديده است , چرا كه هركس را « معاش »
نباشد , « معاد » نيست , و دنيا « مزرعه » آخرت است و راه خدا
در ميان خلق خدا و در عرصه تلاش و كار و عمل صالح عينيت
مي يابد و ايمان آورندگان راستين و عاشقان كوي دوست به
گونه اي خويشتن را مي پرورند كه در اوج وارستگي و آزادگي
مي زيند و در عين حال كه غرق در « بحر دنيا » هستند و به
فعاليت و تلاش اشتغال دارند و روزي ها و نعمت هاي حلال
الهي را مي طلبند , هرگز آلوده به اين بحر و اسير و دلبسته و
وابسته به اسباب و علل و موهبت ها و نعمتها و امكانات
نمي شوند.
آشنايان ره عشق در اين بحر عميق
غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده
بيدارباش و رهنمود ديگر حضرت امام خميني (ره ) درباره
مقامات عاليه معنوي است كه بايد با خلوص و مجاهده و عمل
صالح و نماز و روزه راستين و طي مراحل و درجات مختلف
« تقوا » به دست آيد :
« شما اگر نيت خود را خالص كنيد , عمل خود را صالح
نماييد , حب نفس و حب جاه را از دل بيرون كنيد , مقامات
عاليه و درجات رفيعه براي شما تهيه و آماده مي باشد. مقامي
كه براي بندگان صالح خدا درنظر گرفته شده , تمام دنيا و
مافيها , با آن جلوه هاي ساختگي , در مقابل آن به قدر پشيزي
ارزش ندارد. بكوشيد به چنين مقامات عاليه برسيد. و اگر
توانستيد خود را بسازيد و ترقي دهيد تا آنجا كه به اين مقامات
عاليه و درجات رفيعه هم بي اعتنا باشيد و خدا را براي رسيدن
به اين امور عبادت نكنيد , بلكه چون سزاوار عبادت و كبريايي
است او را بخوانيد و در مقابل او سجده كرده سر به خاك
بساييد , آن وقت است كه « حجب نور » را پاره كرده و به « معدن
عظمت » دست يافته ايد . » 6
اين رهنمود حضرت امام خميني رضوان الله تعالي عليه به
اين حديث شريف از حضرت امام جعفرصادق (ع ) اشاره دارد
كه مي فرمايد :
« عبادت كنندگان سه گونه اند. گروهي خداوندرا از ترس
مي پرستند , اين پرستش بردگان است . گروهي خداوند را براي
رسيدن به پاداش مي پرستند , و اين پرستش مزدوران مي باشد.
و گروهي خداوند را از روي محبت پرستش مي كنند و اين ,
پرستش آزادگان است , و اين از همه پرستش ها و عبادت ها برتر
و افضل مي باشد . » 7
گر از دوست چشمت به احسان اوست
تو در بند خويشي نه در بند دوست
خلاف طريقت بود كاوليا
تمنا كنند از خدا جز خدا
خدايا , چشم اميد به فضل تو داريم و دست نياز به سوي
درگاه بي نياز تو.
در لحظات پاك و مقدس شريف ترين ماهت « رمضان » و
زيباترين عبادتت « روزه » , وصال تو را تمنا مي كنيم و از تو ,
خودت را طلب مي نمائيم .
اي همه چيز تو , و جز تو همه هيچ , ما را به حال خود رها
مكن . ما را از گنداب هاي كثيف « دنيا » و گودال هاي مخوف
« نفس » و شيطان هاي نامرئي و نامشهود و شياطين مرئي و
مشهود برهان و براي خويش خالص و ناب گردان .
پاورقي :
1 ـ « اي مردم , ماه خدا به سوي شما روي آورده است ... و شما
در اين ماه , به مهماني خدا فراخوانده شده ايد. »
2 ـ جهاد اكبر , حضرت امام خميني , از انتشارات موسسه
تنظيم و نشر آثار امام خميني , ص 38 و 39
3 ـ رساله احكام , حضرت امام خميني , مبحث احكام روزه ,
ص 168
4 ـ اشاره به آيه 16 از سوره اعراف كه شيطان خود را در گمراه
كردن بندگان و منحرف كردن آنان از صراط مستقيم الهي
مصمم مي سازد.
5 ـ جهاد اكبر , ص 54 و 55
6 ـ همان مدرك , ص 56 و 57
7 ـ اصول كافي , ج 3 , ص 131 , كتاب ايمان و كفر , باب
عبادت .
در « روزه عامه حيواني » , روزه داران مبتدياني
هستند كه در سطح و ظاهر مانده اند و نسبت به
فلسفه روزه معرفت و بينش كافي كسب نكرده اند و
در همان حال كه از خوردن و آشاميدن پرهيز
مي كنند , به هر عمل زشت و معصيت بار آلوده اند و
به راحتي و سهولت فتنه مي انگيزند , اختلاف
مي افكنند , دروغ مي گويند , تهمت مي زنند , حسد
مي ورزند , تحقير مي كنند , با شياطين انسي ارتباط
برقرار مي نمايند و به تاخت و تاز در عرصه هاي آبرو
و حيثيت و ناموس و شخصيت افراد مي پردازند و
هيچ حريمي جز براي خود قائل نمي شوند!
خدايا , چشم اميد به فضل تو داريم و دست نياز به
سوي درگاه بي نياز تو.
در لحظات پاك و مقدس شريف ترين ماهت
« رمضان » و زيباترين عبادتت « روزه » , وصال تو را
تمنا مي كنيم و از تو , خودت را طلب مي نمائيم .
اي همه چيز تو , و جز تو همه هيچ , ما را به حال خود
رها مكن , ما را از گنداب هاي كثيف « دنيا » و
گودال هاي مخوف « نفس » و شيطان هاي نامرئي و
نامشهود و شياطين مرئي و مشهود برهان و براي
خويش خالص و ناب گردان .
حضرت امام خميني :
كسي كه بخواهد روزه ماه مبارك رمضان را با آن
آدابي كه از او خواسته اند انجام دهد , لازم است
« انقطاع كامل » داشته باشد تا بتواند مراسم و آداب
مهماني را به جا آورد و به مقام « ميزبان » تا آنجا كه
ممكن است عارف گردد... معناي روزه فقط
خودداري و امساك از خوردن و آشاميدن
نمي باشد. از معاصي هم بايد خودداري كرد. اين از
آداب اوليه روزه مي باشد كه براي مبتدي هاست .
آداب روزه براي مردان الهي كه مي خواهند به
معدن عظمت برسند غير از اين مي باشد.
