اشاره
به ماه مبارك و پرفيض و رحمت « رمضان » نزديك
مي شويم و آرام آرام شميم دل انگيز عشق الهي و معنويت زلال
و پاك ايام و ليالي اين ماه شريف را استشمام مي كنيم . رمضان
فرصتي است بي نظير و كمياب براي خودكاوي و كشف
كاستي ها و ضعف هاي اخلاقي و روحي و شناسايي صفات
ناصواب و بازدارنده از رشد و كمال و فلاح . و نيز زمينه
وبستري است مناسب براي « خودسازي » و « اتصاف به فضايل
والاي اخلاقي و نيل به درجات و مراتب بالاي تقوا و پاكي .
« مراقبت هاي مستمر اخلاقي » از حالات و رفتار و سلوك و
عملكردهاي خويش و هرلحظه حضرت پروردگار را در همه
لحظات ناظر و حاضر دانستن . از جمله راه و روشهايي است
كه امر خودسازي و تهذيب نفس را سرعت مي بخشد. از همين
رو در موضوع مهم و حياتي « مراقبت » تامل و دقت روا
مي داريم و خويشتن را به مراقبت هاي وقفه ناپذير و همه جانبه
انس مي دهيم .
دليل هاي مراقبت
الف ) دليل هاي قرآني مراقبت : در قرآن آيات زيادي وجود
دارد كه به مسئله مراقبت انسان از نفس اشاره مي كند و ما در
اين جا به برخي از آن ها اشاره مي كنيم :
(ما يلفظ من قول الا لديه رقيب عتيد)1
كسي سخني ادا نمي كند مگر اين كه نزد وي مراقبي آگاه
است .
(...فلما توفيتني كنت انت الرقيب عليهم و انت علي كل
شي شهيد ... )2
حضرت عيسي (ع ) مي گويد : همين كه مرا به سوي خويش
خواندي تو خود مراقب آن ها بودي كه تو بر همه چيز گواهي .
(... واتقوا الله الذي تسالون به والارحام ان الله كان
عليكم رقيبا)3
بترسيد از آن خدايي كه به نام او از يك ديگر مسئلت و
درخواست مي كنيد , خداوند را در نظرآريد , درباره خويشان
خود كوتاهي نكنيد كه همانا خداوند مراقب كردار شماست .
(لا يحل لك النسا من بعد و لا ان تبدل بهن من ازواج
ولو اعجبك حسنهن الا ما ملكت يمينك و كان الله علي كل شي
رقيبا)4
ديگر هيچ زني برايت حلال نيست و نيز حلال نيست كه
همسرانت را به همسري ديگر مبدل كني , هر چند كه از كمال و
زيبايي وي خوشت آمد , مگر كنيزان و خدا بر هر چيز مراقب
بوده است .
(و يا قوم اعملوا) علي مكانتكم اني عامل سوف تعلمون
من ياتيه عذاب يخزيه و من هو كاذب وارتقبوا اني معكم
رقيب )5
حضرت شعيب پيامبر گفت : اي قوم من ! (پس ) هر چه در
توان داريد انجام دهيد , من نيز كار خودم را خواهم كرد. به
زودي خواهيد دانست (كه ) عذاب خواركننده به سراغ چه
كسي خواهد آمد و چه كسي دروغگوست . شما در انتظار
باشيد. من نيز همراه شما منتظرم .
ب ) دليل هاي حديثي مراقبت : روايات زيادي از سوي
معصومان (ع ) در اين باره رسيده كه به ذكر دو نمونه بسنده
مي كنيم :
اميرمومنان علي (ع ) مي فرمايد :
واعلموا عبادالله آن عليكم رصدا من انفسكم و عيونا من
جوارحكم و حفاظ صدق يحفظون اعمالكم و عدد انفسكم
لاتستركم منهم ظلمه ليل داج و لا يكنكم منهم باب زور تاج و
ان غدا من اليوم قريب 6
بندگان خدا! بدانيد ديدباني هايي از وجود خودتان و از
است و نگاه دارنده ها و ثبت ] گماشته شده [ اندامتان بر شما
كننده هايي هستند كه از روي راستي و درستي , كردار و شماره
نفس هاي شما را ثبت و ضبط مي نمايد. تاريكي شب تار شما را
از اين فرشتگان نمي پوشاند و دروازه بزرگ محكم بسته شده
نيز شما را از آنان پنهان نمي دارد و فردا به امروز نزديك تر
است .
و نيز در حديث ديگر مي فرمايد :
لا تقطعوا اعماركم بكذا و كذا و فعلنا كذا و كذا فان معكم
حفظه يحصون عليكم و علينا7
روزهاي عمر خود را به چنين و چنان سپري مكنيد و
چنين و چنان كرديم , زيرا نگاهبانان و حفظ ] نگوييد [
كننده هايي با شما هستند كه كارها و امور عليه شما و عليه ما را
مي شمارند.
معناي مراقبت
رقيب از اسماي حسناي خداوند است . در آيات الهي ,
رقيب به معناي ديدبان و حافظ و عالم به اعمال آمده است .
لسان العرب 8 نيز رقيب را از اسماي خداوند برشمرده و در
معناي آن گويد :
الحافظ الذي لا يغيب عنه شي .
حافظ و ديدباني كه از چشمانش چيزي پنهان نمي ماند.
استاد علامه حسن زاده آملي مي نويسد :
از اهم مراقبات اين است كه انسان واردات و صادرات
دهانش را مواظب باشد. آن لقمه ناني را كه به دهان مي گذارد
اگر از روي حساب نباشد , هرزه خوار مي شود. انسان
هرزه خوار , هرزه گو مي شود. آن دهاني كه وارداتش آلوده است ,
صادراتش هم آلوده است (والبلد الطيب يخرج نباته باذن
ربه )9
اهميت مراقبت
مراقبت در ميان اوصاف و اسماي الهي از اهميت و ظرافت
خاصي برخوردار است و آن , قله بزرگ و مبارك و بالا برنده
انسان به سوي مقربان است كه بلندترين مقام معنوي است . بر
تشنگان فضيلت است كه براي فتح آن قله بزرگ به كسب اقتدار
روحي بپردازند. آن چنان كه استاد علامه حسن زاده آملي
درباره مراقبت , مواعظي را از پيامبر اكرم (ص ) نقل كرده ,
مي فرمايد :
والمراقبه لله تعالي وهي العمده وهي مفتاح كل سعاده و
مجليه كل خير10.
گدايي گردد از يك جذبه شاهي
به يك لحظه دهد كوهي به كاهي 11
مرحوم مدني معناي مناسبي براي رقيب و مراقبه ارائه
داده , و مي گويد :
المراقبه و هي ان لا يغفل عنها لحظه فلحظه عند خوضها
عنها في الاعمال ويلا حظها بالعين الكالئه فان الانسان ان غفل
عن نفسه و اهملها لم يرمنها الا الخيانه و تضييع راس المال
كالعبد الخائن اذا انفرد بحال سيده , 12 نبايد از نفس حتي
لحظه اي غافل بود , چون نفس مانند بنده خيانت كاري است كه
هر گاه صاحب اختيار خود را دور ببيند به اموال او خيانت
مي كند.
تقوا بهترين وسيله مراقبت
انسان خواه ناخواه ملازم با طبع سركش و نفس طغيانگر
است و در صورت غفلت , شعاع وجود خود را آلوده به فساد و
گناه مي گرداند. بر اين اساس , انسان براي رهايي از طغيان
نفس , ابزاري قوي لازم دارد تا او را در بند كشد و از سركشي او
جلوگيري نمايد. البته نيرومندترين ابزاري كه مي توان با آن
جلو سركشي نفس را گرفت تقواي مداوم است كه نشات گرفته
از ايمان به خداوند تعالي است . هر كه بتواند تقواي مداوم را
توشه خود قرار دهد , از هر ننگ و كدورت حاصله از نفس , به
دور است , چون تقوا دارويي شفابخش است و هر عاملي كه
مايه حجاب و ظلمت و تاريكي شود , تقوا آن را از ريشه
مي سوزاند و باعث جلا و صفا خواهد بود. اگر همه انسان ها به
اين داروي حيات آفرين پناه مي بردند , هر نفس عليل و بيمار را
به وسيله آن علاج مي كردند و جهان را به مدينه ايمان و
حكمت و عدل تبديل مي ساختند و خداوند نيز خير و بركات
خود را به روي آنان مي گشود. چنان كه قرآن هم بدين معنا
ناطق است , در آن جا كه مي فرمايد :
(و لو ان اهل القري امنوا و اتقوا لفتحنا عليهم بركات من
السما والارض و لكن كذبوا فاخذناهم بماكانوا يكسبون )(13 )
اگر مردم شهرها ايمان مي آوردند و تقوا را پيشه خود
مي ساختند , درهاي خير و بركات را از زمين و آسمان بر روي
آنان مي گشوديم .
فتح قله سعادت
دانسته شد كه لفظ رقيب از اسماي حسناي خداوند است
و كسي كه مراقب نفس خود باشد در واقع حافظ حيات ديني و
ارزنده ترين نعمت معنوي است كه اين , نسبت به ساير
نعمت هاي معنوي , چون ريشه است به درخت , پايه است براي
ساختمان و عمود و ستون است براي خيمه .
مراقبت از نفس , امري بسيار ضروري است , هم چنان كه
روح به جسم , ديده به نور , و موجودات جهان به خورشيد نياز
دارند.
بر اين اساس , بر اهل خرد لازم است كه براي رسيدن به
كمال مطلوب و حيات طيب و نعمت بصيرت و معرفت حق و
عدل , عاشقانه به مراقبت بپردازند , آن چنان كه هيچ فضيلتي از
آنان فوت نشود و هيچ مكروهي از آنان صادر نگردد و راهي جز
راه حق نپويند و در دلشان غير از عشق به حق چيزي راه
ندهند.
كن دور ز دل حسرت و آمال و هوس را
اين خلوت يار است مده ره همه كس را
و هيچ سرايي را براي اقامت جز پيش گاه دولت حق
نشناسد و خوفي جز از قدرت لايزال حضرت آفريدگار متعال
نداشته باشد. با تلاش پيوسته خود را در معرض نفحات انس و
نسايم قدس الهي قرار دهد. از آن پس به دقت بينديشد كه آيا
در عبوديت به جايگاه استحقاقي رسيده است يا نه اگر
دريافت كه در عمل ناتوان است , خود را به فرزانگان علم و دين
عرضه بدارد تا با هدايت آنان به خير و فضيلت و كمال مطلوب
برسد.
مراقبت يعني حفظ آداب حضور كه بهترين وسيله نجات و
پرسودترين آهنگ الهي در نواي جان است . كسي كه همواره به
ياد حضور خداوند است و در حد توان خود , نظم و آداب
حضور را به جاي مي آورد , بي ترديد قله سعادت تكامل روحي
و انساني را فتح خواهد كرد.
استاد علامه حسن زاده آملي مي فرمايد :
روزي در محضر علامه طباطبائي رحمه الله بودم . عرض
كردم : آقا! راه ترقي و تعالي چيست فرمود : تخم سعادت ,
مراقبت است . مراقبت يعني كشيك نفس كشيدن , يعني حريم
دل را پاسباني كردن , يعني سر را از تصرفات شيطاني حفظ
داشتن , اين تخم را بايد در مزرعه دل كاشت , بعد با اعمال
صالح و آداب و دستورات قرآن تخم سعادت و اين نهال
سعادت را بپروراند. مراقبت , حضور داشتن و حريم دل را
مواظب بودن است . اين انسان است كه بايد دو قوه نظري و
عملي اش را كه به منزله دو باله اويند , از قوه به فعليت برساند تا
بتواند بر معارج عالي انسان پرواز نمايد . 14
به هر حال , مراقبت واقعي يعني حفظ مراتب بندگي و به
كارگيري آداب حضور خداوند تعالي و ماموران و ناظران او ,
هر كه بتواند در مقام بندگي , آداب حضور و مراتب آن را به نحو
صحيح انجام دهد , به پاداش بزرگي از سوي خداوند نايل
مي شود كه از آن جمله , حلاوت ادب حضور است كه نصيب
بسياري از عالمان پارسا گرديد و هيچ نعمتي در ارزش با آن
برابري نمي كند. (برگرفته از كتاب بركات در فوايد مراقبات ,
اسدالله رباني )
پاورقي :
.1 ق (50 ) آيه 18
.2 مائده (5 ) آيه 117
.3 نسا (4 ) آيه 1
.4 احزاب (33 ) آيه 52
.5 هود (11 ) آيه 93
.6 آثار الصادقين , ج 7 , ص 240
.7 همان
.8 ج .1 ص 424
.9 فيض عرشي , ص 103
.10 همان .
.11 همان
.12 رياض السالكين , ج 3 , ص 152
.13 اعراف (7 ) آيه 96
.14 داستان هايي از زندگي علما , ص 29
انسان همواره ملازم با طبع سركش و نفس
طغيان گر است و در صورت غفلت , شعاع وجود خود
را آلوده به فساد و گناه مي گرداند. انسان براي
رهايي از طغيان نفس , ابزاري قوي لازم دارد تا
نفس را در بند كشد و از سركشي جلوگيري نمايد.
تقواي مداوم از نيرومندترين ابزارهاست كه يكي از
راه هاي وصول به آن مراقبت هاي وقفه ناپذير
اخلاقي است .
علامه طباطبايي : « مراقبت » يعني كشيك نفس
كشيدن , يعني حريم دل را پاسباني كردن و از
تصرفات شيطاني حفظ داشتن . مراقبت , حضور
داشتن و حريم دل را مواظب بودن است .
|
پرتوي از كلام معصوم
|
ايمان
مثل المومن كمثل السنبله , تخرمره , و تستقيم مره و مثل
الكافر مثل الارزه , لايزال مستقيما لايشعر.
مومن بمانند يك خوشه گندم باشد كه يكبار بخاك افتد و
يكبار بر پا ايستد , و كافر چون درختي سخت , پيوسته بر پا
است و شعور ندارد ( كه سر به حق فرود آورد).
پيامر اكرم (ص )
يا كميل ان الايمان مستقر و مستودع فاحذران تكون من
المستودعين و انما يستحق ان يكون مستقرا اذا لزمت الجاده
الواضحه التي لا تخرجك الي عوج , و لا تزيلك عن منهج .
اي كميل ايمان يا ثابت است و يا عاريت . حذر كن كه از
اهل ايمان عاريت باشي . و همانا ايمان شايسته است كه ثابت
باشد , و قتي در راه روشني بروي كه تو را به كژي نكشاند و از
راه بدر نبرد.
اميرالمومنين علي (ع )
عنوان صحيفه المومن , حسن خلقه .
عنوان دفتر مومن , خوش خلقي است .
اميرالمومنين علي (ع )
بخل
ابعدكم بي شبها البخيل البذي الفاحش .
بيگانه ترين شما از من , بخيل و بدزبان تند
است .
پيامبراكرم (ص )
البخيل من بخل بالسلام .
بخيل كسي است كه به سلام كردن بخل ورزد.
امام حسين (ع )
من بري من ثلاثه نال ثلاثه :
من بري من الشرنال العز. و من بري من الكبر نال
الكرامه . و من بري من الابخل نال الشرف .
هر كه از سه چيز بيزار شد به سه چيز رسيد :
1 ـ هر كه از بد كردن بيزار است به عزت رسد .
2 ـ هر كه از تكبر بيزار است به كرامت رسد .
3 ـ هر كه از بخل بيزار است به شرافت رسد .
امام جعفرصادق (ع )
بدگماني
اختر سوا من الناس بسو الظن .
بپرهيزيد از بد گماني نسبت به مردم .
پيامبر اكرم (ص )
انفاق
ان من اخلاق المومن الانفاق علي قدر الاقتار
براستي كه از اخلاق مومن آن است كه هر قدر هم كه درآمد
داشته باشد انفاق كند.امام زين العابدين (ع )
اياك ان تمنع في طاعه الله , فتنفق مثليه في معصيه الله .
مبادا در راه خدا از صرف مال دريغ كني و آنگاه دو برابرش را
در نافرماني خدا خرج نمائي .امام موسي الكاظم (ع )
الايدي ثلاثه : سائله , و منفقه , و ممسكه . وخيرالايدي
المنفقه .
دستها سه اند : خواهنده و دهنده و ممسك , و بهترين دستها
دهنده است .پيامبراكرم (ص )
(منبع : تحف العقول )
|
|