طرح خاورميانه بزرگ به عنوان آغاز مرحله جديد ديگري از اقدامات
آمريكا در منطقه خاورميانه است كه موجب برانگيخته شدن كشورهاي اين
منطقه شده است . محدوده جغرافيايي طرح , بيانگر اين مطلب است كه هدف
آمريكا تحت الشعاع قراردادن حوزه تمدني و فرهنگي جهان اسلام مي باشد و
اين موضوع بيانگر آن است كه آمريكا تحت لواي مبارزه با تروريسم , نبردي
را عليه جهان اسلام آغاز كرده است . حضور نظامي آمريكا در عراق و
افغانستان , موقعيتي را براي اين كشور بوجود آورده است كه وي بنا دارد
طرح خاورميانه اي خود را ابتدا از اين دو كشور آغاز كند و آن را به ديگر
كشورهاي منطقه توسعه دهد.
اهداف آمريكا از طرح خاورميانه بزرگ
الف ـ مشروعيت و مشاركت رژيم صهيونيستي در منطقه خاورميانه
آمريكا كه قصد دارد بدون توجه به نظر ملت ها و دولتهاي منطقه به
ايجاد خاورميانه بزرگ اقدام كند بيش از هر چيز بدنبال تضمين منافع
اسرائيل و خود در منطقه است .
دولتهاي كنوني خاورميانه در برابر موجوديت رژيم صهيونيستي يا
روشي محافظه كارانه را در پيش گرفته اند و يا اينكه بعضا به مقابله با اين
رژيم پرداخته اند , همين امر باعث گرديده كه بسياري از راهكارهاي مربوط
به تثبيت موجوديت رژيم صهيونيستي به بن رسيده و اين رژيم تقريبا در
منطقه به انزوا كشيده شده است . آمريكا مي خواهد با ايجاد طرح خاورميانه
بزرگ و بوجود آوردن بحران , ذهن مردم خاورميانه و دولت ها را از مسئله
موجوديت نامشروع اسرائيل دورساخته تا اين رژيم در پشت پرده بحران ها
و تضادهاي موجود در خاورميانه , به تثبيت موقعيت خود و افزايش خفقان
عليه فلسطيني ها بپردازد. اين پروژه ها در پي حل عادلانه بحران فلسطين
نيست . يكي از دلايل اصلي و پنهان اشغال عراق نيز رفع تهديد عليه اسرائيل
و فريب دادن مردم منطقه با ادعاي اعطاي آزادي و دمكراسي به آنان
مي باشد. همچنين آمريكائيها در تلاش هستند با مشاركت دادن رژيم
صهيونيستي در اين طرح , كشورهاي عربي منطقه را به بهانه رفع ناامني در
منطقه , به سوي مشاركت هر چه فعالتر در طرح خاورميانه اي خود مجبور
سازند.
ب ـ پيگيري الگوي مشاركت گرايي تامين امنيت
پس از حوادث 20 شهريور 1380 كاربرد « عمليات نظامي عليه
تروريسم بين المللي » توسط آمريكا پيشنهاد و در افغانستان و عراق به اجرا
در آمد. اين دو عمليات با ناكاميهايي روبرو شده است كه آمريكا را به تدريج
وارد يك جنگ فرسايشي بخصوص در عراق نموده است . از اين رو آمريكا
مي خواهد با مشاركت اروپا وكشورهاي منطقه اي امنيت عراق و افغانستان را
به امنيت كل خاورميانه يا به اصطلاح خاورميانه بزرگ پيوند دهد تا هزينه
بالاي نظامي خود را كاهش دهد. به همين علت گزينه مشاركت نظامي
بخصوص توسط نيروهاي ناتو جهت برقراري امنيت مد نظر آمريكاست .
ج ـ دستيابي به نفت
حقيقت اين است كه اهداف نفتي دلايل اصلي به اجرا گذاشتن اين طرح
توسط آمريكاست . تلاش آمريكا براي گسترش نفوذ خود در منطقه
خاورميانه كه با ارائه اين طرح حوزه آن را نيز گسترش داده است موجب
تضعيف جايگاه ساير كشورهاي برتر جهان مي شود و ديگر قدرتها نيز كه
نياز حياتي به منابع نفتي منطقه دارند , مجبور مي شوند در مقابل آمريكا كه به
دنبال جهان تك قطبي است به زانو درآيند تلاش براي ابر قدرت بودن و ابر
قدرت ماندن در جهان همواره سياست بنيادين آمريكا بوده است .
د ـ تحت فشار قراردادن جمهوري اسلامي ايران
همانگونه كه از مفاد اين طرح برمي آيد , كشورهاي منطقه بايد تغييراتي
اساسي در نظام سياسي . اجتماعي , آموزشي و اقتصادي خود بر مبناي
الگوهاي غربي بوجود آورند و ايران هم از اين طرح مستثني نيست . بنابراين
امريكا سعي خواهد كرد كه به عناوين مختلف مانند بحث حقوق بشر.
دمكراسي , پروتكل الحاقي و فعاليتهاي هسته اي ايران با موضع گيري عليه
جمهوري اسلامي ايران و فشار از خارج , تهران را وادار به تغيير رفتار و
« اصلاحات در ساختار سياسي » به روش آمريكايي كند.
هـ ـ اهداف اجتماعي و فرهنگي
آمريكا سعي دارد بااعمال فشار به كشورهاي عربي و اسلامي مفاهيم و
واژه هايي چون « مبارزه براي آزادي سرزمين » و « جهاد اسلامي » را از
برنامه هاي درسي دانش آموزان حذف كند و مدعي است تروريسم و خشونت
زاييده عدم رشد فرهنگي و اجتماعي در اين جوامع است در حالي كه به هيچ
عنوان به خشونتهايي كه خود و ديگر كشورهاي غربي و رژيم صهيونيستي در
سركوب ملتهاي منطقه انجام داده و مي دهند , اشاره اي نمي شود و اتفاقا
همين خشونتهاست كه منجر به عكس العمل عليه غرب مي شود.
همچنين آمريكائيها معتقد به تقويت رسانه هاي مستقل اعم از
مطبوعات , راديو و تلويزيون خصوصي هستند تا به نوعي بتوانند حرفهاي
خود را خارج از حيطه قدرت دولت ها بيان كنند.
برقراري دمكراسي و بهبود توسعه اقتصادي نمي تواند هدف واقعي
آمريكا باشد زيرا برقراري دمكراسي واقعي سبب روي كارآمدن نيروهاي
مخالف آمريكا يعني جريانات اسلامي در اكثر كشورهاي منطقه خواهد شد و
همچنين با توجه به نگرش دولتمردان آمريكايي به جهان اسلام , تمايلي براي
تبديل منطقه به يك قدرت اقتصادي وجود ندارد. هدف اصلي آمريكا مبارزه
با بنيانهاي فرهنگي ديني منطقه است كه از ديدگاه آمريكاييان بستر رشد
« تروريسم » به مفهوم آمريكايي آن در منطقه است .
ديدگاه كشورهاي عربي در زمينه طرح خاورميانه بزرگ
جهان عرب در قبال اين طرح واكنشهاي متفاوتي را از خود بروز داده
است . مصر و عربستان و سوريه , اين طرح را ناكار آمد و بر هم زننده امنيت
منطقه قلمداد كرده و مخالفت شديد خود را با آن اعلام كردند.
« احمد ماهر » وزير امور خارجه مصر در يك كنفرانس مطبوعاتي پس از
اجلاس گروه ـ8 اظهار داشت : بسياري از نقطه نظرات مصر بويژه در زمينه
سرچشمه اصلاحات از داخل كشور و تاكيد بر ملاحظات كشورها در اين
طرح در نظر گرفته نشده است . 1
ساير كشورهاي شوراي خليج فارس اظهارات خود را منوط به آگاهي از
محتواي طرح كرده و كشور مراكش (مغرب ) نيز اعلام كرد : طرح رئيس
جمهوري آمريكا كشورهاي شمال آفريقا را شامل نمي شود زيرا اين كشورها
جزو لاينفك قاره آفريقا محسوب مي شوند2.
عبدالله دوم شاه اردن ضمن انتقاد از طرح آمريكا در خاورميانه تاكيد
كرد كه اين احساس در ميان افكار عمومي به وجود آمده است كه كشورهاي
خارجي قصد دارند مدلهاي فرهنگي خود را بر خاورميانه تحميل كنند3.
بنابراين , در داخل كشورهاي عربي عده اي معتقدند كه اين طرح
نمي تواند بدون مشاركت خود مردم و از طريق يك حركت خودجوش جنبه
عملي بيابد , زيرا اصلاحات , حركتي است كه بايد از داخل سرچشمه بگيرد
نه از خارج . اين در حالي است كه برخي نيز معتقدند به دليل ماهيت مستبد
سران برخي كشورهاي عربي بدون دخالت مستقيم آمريكا , امكان عملي
كردن پروژه اي كه « اصلاحات سياسي , اقتصادي و اجتماعي » لقب گرفته
است وجود ندارد.
ديدگاه جمهوري اسلامي ايران
سيدمحمدخاتمي رئيس جمهوري اسلامي ايران ضمن فراخواني جهان
اسلام به مقابله با طرح آمريكايي خاورميانه بزرگ , تاكيد كرد كه يگانه راه
مقابله با طرح خطرناك خاورميانه بزرگ , بكار بستن نظريه حضرت امام
خميني است 4.
وي گفت « هدف آمريكا سلطه برخاورميانه و ذخاير عظيم انرژي آن
است . خاورميانه قلب تپنده اي است كه انرژي را به مثابه خون , در رگهاي
صنايع نظامي و غيرنظامي غرب جاري مي سازد بنابراين از ديدگاه آمريكا
ومتحدانش بايد امنيت دلخواه غرب بر منطقه حاكم شود. آمريكا كه مدعي
مبارزه با تروريسم است حامي استراتژيك رژيم صهيونيستي مي باشد. در
حالي كه موجوديت خود اين رژيم , برمبناي تروريسم شكل گرفته است »
همچنين در همين زمينه كمال خرازي وزير امور خارجه جمهوري
اسلامي ايران طرح خاورميانه بزرگ را تثبيت سلطه اسرائيل در منطقه
دانست و گفت : نيات كساني كه از طرح خاورميانه بزرگ و اصلاحات و
دمكراسي صحبت مي كنند , بسيار شبهه آميز است 5.
ايجاد تغييرات در طرح
بدنبال مخالفتهاي كشورهاي منطقه با طرح آمريكايي خاورميانه بزرگ
كه آن را به حق , اصلاحات آمريكايي و غيربومي مي توان ناميد , مقامات
ارشد آمريكا تصميم به ايجاد تغييراتي در طرح خود شدند.
روزنامه آمريكايي « يو.اس .اي . تودي » نوشت : دولت جرج بوش در حال
بازبيني طرح خاورميانه بزرگ است 6
در آخرين پيش نويس اين طرح اذعان شده است : تلاش براي استقرار
دمكراسي در منطقه خاورميانه از مراكش تا پاكستان , بي فايده است زيرا
تغييرات نمي تواند و نبايد از خارج در اين منطقه تزريق شود.
اين بحث زماني مطرح شد كه دولت بوش بر عراق متمركز شد و دريافت
كه استقرار دمكراسي به سبك غربي در اين كشور بسيار دشوار است .
در پيش نويس جديد علاوه بر اينكه اين طرح به كشورهاي عربي محدود
شده است نام آن نيز به « خاورميانه و آفريقاي شمالي بزرگ » تغيير پيدا كرده
است زيرا پيش از اين اروپائيها به نام اين طرح نيز اعتراض داشتند و آن را
مشابه طرح آلمان بزرگ هيتلري دانسته بودند.
در سند پيش نويس همچنين به درگيريهاي فلسطينيان و رژيم
صهيونيستي اشاره شده و آمده است كه اصلاحات فقط با صلح ميان
اسرائيل و فلسطين امكان پذير خواهد شد.
منابع :
1 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي 1383,4,2
2 ـ همان منبع
3 ـ خبرگزاري آسوشيتدپرس 1382,12,15
4 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي 1383,3,14
5 ـ خبرگزاري فارس 1383,4,26
6 ـ خبرگزاري مهر 1383,3,7
آمريكا قصد دارد بدون توجه به نظر ملتها و دولتهاي منطقه
به ايجاد « خاورميانه بزرگ » اقدام كند و در اين راستا بيش از
هر چيز به دنبال تضمين منافع خود و اسرائيل در منطقه است
تلاش براي ابرقدرت بودن و ابر قدرت ماندن در جهان
همواره جز سياستهاي بنيادين آمريكا بوده است
آمريكا سعي دارد با اعمال فشار به كشورهاي عربي و
اسلامي , مفاهيم و واژه هايي چون « مبارزه براي آزادي
سرزمين » و « جهاد اسلامي » را از برنامه هاي درس
دانش آموزان حذف كند
مراكش طرح رئيس جمهوري آمريكا در مورد « خاورميانه
بزرگ » را مشمول كشورهاي شمال آفريقا ندانسته و اعلام كرده
كه اين كشورها جز لاينفك قاره آفريقا محسوب مي شوند
رئيس جمهور اسلامي ايران يگانه راه مقابله با طرح
خاورميانه بزرگ را بكار بستن نظريه حضرت امام خميني (ره )
دانسته است
اروپائيان ضمن اعتراض به طرح خاورميانه بزرگ , آن را
مشابه طرح « آلمان بزرگ هيتلري » دانستند
