جواد نعيمي
يكي از ويژگيها و امتيازات آئين مقدس اسلام , توجه دادن انسانها به
رعايت مسئله مهم پاكيزگي و نظافت , و نيز تاكيد بر حفاظت محيط زيست از
آلودگيها مي باشد. وقتي در قرآن مي خوانيم كه : « خداوند پاكيزگان رادوست
دارد » و يا مي بينيم كه در متون اسلامي , نظافت , جزئي از ايمان تلقي شده ,
به اهميت قضيه بيشتر پي مي بريم .
در قرآن آمده است كه : « خداوند نمي خواهد براي شما زحمتي ايجاد
كند , بلكه مي خواهد شما را پاكيزه گرداند و نعمت خود را بر شما تمام كند. »
از سوي ديگر , ما بر اين باوريم كه در طراحي طبيعت , خرد و حكمتي
عظيم نهفته است . و مي دانيم كه منابع گوناگون آب , خاك , هوا , گياهان ,
جانواران و همه آنچه در جهان است , همه وهمه پيوندي ناگسستني با
يكديگر دارند , و در عين حال كه در هر كدام راز و رمز و شگفتيهايي به چشم
مي خورد , مجموعه اين عوامل , در زندگي و بقا انسان تاثيري بسزا دارند. در
واقع هر موجود زنده , همچون حلقه اي در زنجيره به هم پيوسته طبيعت , و
در ارتباط با ساير موجودات , شبكه حيات را به وجود آورده
است .
تحقيق و بررسي مستمر درباره مسايل محيط زيست , آدمي را به استفاده
معقول از منابع طبيعي هدايت مي كند. ضرورت چنين برخوردي , زماني
آشكارتر مي شود كه در نظر آوريم انسان امروز , بويژه با دستيابي به
پيروزيهاي علمي و صنعتي و تسلط بر طبيعت , خويشتن را مالك مطلق همه
كره زمين و منابع حياتي آن مي داند , و چه بسا هرگز به اين فكر نمي افتد كه
نسلهايي هم در آينده وجود خواهند داشت كه بايد از اين عوامل و محيطهاي
زيستي , از اين سفره گسترده آفريدگار , از اين خوان نعمت بي دريغ , استفاده
كرده و بهره ببرند. لذا مي بينيم كه خودسرانه و بيرحمانه به همه منابع حياتي
و زيست محيطي حمله ور گرديده , آنها را تار و مارمي كند و محيط زيست را
به گونه اي وحشتناك مسموم ساخته و براي آيندگان غير قابل استفاده
مي سازد. حتي پا را از اين هم فراتر نهاده و زندگي نسل فعلي را نيز به
مخاطره مي افكند.
هم از اين روست كه مي بينيم روز به روز , هواي كره زمين كه مهمترين
عامل حيات ما و همه موجودات زنده زميني است , آلوده تر مي گردد و به
گفته يكي از پزشكان معروف : « هر نفسي كه فرو مي رود مضر حيات است ! و
چون برمي آيد , مخرب ذات ! »
همچنين آب درياها بر اثر بهره برداري نادرست و نامعقول و بي رويه
بشر , روز به روز محيط زيست ماهيان و ديگر موجودات زنده درياها را
نامساعدتر ساخته و تا بدانجا پيش رفته كه بيم مرگ دسته جمعي آنها
مي رود!
خاكستر آزمايشهاي اتمي نيز كه هنوز در زمين و فضا پخش است , سهم
مهلك و خطرناكي در محيط زيست ما مي باشد و هيچ كشور و انسان و
جانوري از خطرات ناشي از آنها در امان نيست ....
اين همه , ما را به عنوان يك انسان , موظف مي سازد كه به حفظ و
حراست از محيط زيست , با ديد يك وظيفه ديني , ملي و انساني , قيام و
اقدام كنيم .
نتايج وخيم آلودگي محيط
« به جرئت مي توان گفت بشر از بدو خلقت تاكنون با بلائي نظير آلودگي
محيط زيست روبرو نشده است . تمام بلاها , بيماريها , گرفتاريها , و بالاخره
كشتارها , در دوران معيني از تاريخ بوده اند و بشر توانسته است پس از مدتي ,
باز قد خود را راست نمايد و به زندگي عادي ادامه بدهد. ولي آلودگي محيط
كه در اين چند دهه اخير دامنگير بشر و سايرجانداران و حتي نباتات شده
است , در تاريخ حيات بشر نظير ندارد , زيرا اين گرفتاري روز به روز شديدتر
شده و تقريبا به جايي مي رسد كه بي علاج مي گردد. براي اينكه متاسفانه بشر
امروزي دفاع موثري براي مبارزه با اين آلودگي ندارد , و مي توان گفت كه
بشرامروزي به دست خود پيله اي به دور خود مي تند كه روزي در داخل آن
خفه خواهد شد. بيماريهاي قلبي , سرطان , بيماريهاي كبدي و مسموميت با
فلزات به طرزي وحشتناك همگام با آلودگي هوا پيش مي تازند....
آلودگي محيط زيست از اوايل قرن بيستم شروع شد ولي در همان اوان ,
فقط عده محدودي از مردم مانند معدنچيان و كارگران كارخانه ها در معرض
خطر بودند , ولي امروزه تمام مردم جهان بطور اعم و مردم كشورهاي صنعتي
بطور اخص در معرض خطرات ناشي از آلودگي محيط هستند . » (1 )
اهميت و چگونگي حفاظت از محيط زيست
نگاهباني از محيط زيست و مراقبت از سلامت آن , از دو جنبه قابل تامل
و در خور دقت است . نخست اينكه هر فرد به عنوان جزئي از جامعه بايد
تندرست و نيرومند و سرزنده و قوي باشد تا بتواند بهتر زندگي كند. دوم
اينكه چون زندگي فرد و جامعه به همديگر وابسته است , هر يك از ما علاوه
بر وظيفه اي كه در قبال سلامت خود داريم , در برابر سلامت جامعه نيز
مسئوليم و از همين رو بايد نسبت به حفاظت محيط زيست , فوق العاده
حساس و دقيق عمل كنيم . افزون بر اين بايد توجه داشته باشيم كه نسلهاي
آينده هم حق دارند از زيبائيها و مزاياي مادي و معنوي منابع طبيعي و
زيست محيطي بهره مند شده و استفاده مطلوب را بنمايند.
و اما حفاظت از محيط زيست , مستلزم در نظر گرفتن دو نكته است :
الف ـ مراقبت و نگهداري از عوامل و عناصر موثر در زندگي انسان و
ساير موجودات .
ب ـ مبارزه با آلودگيها و عوامل و عناصر مخرب , كه خود شامل
شناخت آلودگيها و آلوده كننده ها و اثرات آنها و نيز راهيابي جهت مبارزه با
آنها مي باشد.
در اينجا به عنوان نمونه به برخي از عناصر و عوامل دخيل و موثر در
محيط زيست به گونه اي فشرده و گذرا اشاره مي كنيم :
آب
آب , مايه حيات است , ولي همين آب اگر ناسالم باشد , ممكن است
موجب مرگ انسان بشود. همه ما مي دانيم كه مهمترين و عمده ترين وسيله
آسايش و راحتي و عامل اصلي حيات انساني . آب است و زندگي بدون آب ,
امكان پذير نيست . در كتاب آسماني ما , آياتي از قبيل « والله خلق كل دابه من
ما » يعني خداوند تمام جنبندگان را از آب آفريد. يا : « و جعلنا من الما كل
شي حي » رابطه آب را با طبيعت و بخصوص حيات موجودات زنده و نيز
ارزش و اهميت آب را متذكر گرديده است .
علاوه بر اين , اسلام براي پاكيزه نگهداشتن آب , دستوراتي صادر كرده و
انداختن آب دهان را در آن منع كرده است .
« تا اواسط قرن حاضر , آلودگي آب و محيط زيست بيشتر از نقطه نظر
بيماري زايي مورد توجه بود , ولي بعدها اثرات سمي بعضي تشكيل
دهنده هاي آب يا موادي كه به مقدار جزئي در آن حل شده اند , و ارتباط آنها
با سلامتي انسان و بالاخره ارتباط بين آلودگيها با مسائل اجتماعي مورد
توجه قرار گرفته و لزوم مبارزه با آنها آشكارتر گرديد.
نبايد تصور كرد كه اطلاع از اثرات آلوده كنندهاي آب , مربوط به سالهاي
اخير است , بلكه نوشته هايي در دست است كه نشان مي دهد انسان از
زمانهاي قديم , از اثرات مسموم كنندگي بعضي آلوده كننده ها اطلاع داشته
ولي چون در گذشته تعداد و مقدار آلوده كننده ها ناچيز بوده و انسانها كمتر
به اينگونه مسموميتها دچار مي شده اند , لذا مبارزه با آلودگيها جدي تلقي
نمي شد . » (2 )
آلودگي آب درياها يكي ازنكات حائز اهميت است . اين آبها با مواد
بالقوه خطرناك مانند نيتراتها كه بيشتر , از شستشوي كودهاي شيميائي و
فاضلابها حاصل مي شوند و فلزات سنگيني مانند جيوه و كادميوم و ساير
مواد خطرناك آلوده مي شوند. وارد شدن فضولات كارخانه ها و آشغالها و
زباله هاي مختلف در آبها نيز موجب آلودگي آنها مي گردد.
مهمترين عوامل آلوده كننده آبها عبارتند از :
فاضلابهاي خانگي و شهري , پس آبها و مواد زايد صنعتي , مواد زايد
كشاورزي (نظير كودهاي شيميائي و سموم ) , عوامل بيماري زا , مواد پاك
كننده , مواد شيميائي و معدني , مواد معلق و رسوبات , نفت و مشتقات آن ,
آلودگيهاي حرارتي و ميكربي , مواد راديو اكتيو , كه در رابطه با اين مواد
(راديو اكتيو) چهار نوع فعاليت در آلوده سازي آب و محيط موثرند :
استخراج معادن مواد راديو اكتيو , مصرف مواد راديو اكتيو در انفجارهاي
اتمي , مصرف مواد راديو اكتيو در مراكز توليد نيرو , و مصرف اين مواد در
مراكز تحقيقاتي و پزشكي .
عوامل آلوده كننده آبها , علاوه بر اينكه به سلامتي و زندگي انسان ضربه
مي زنند , موجودات آبزي گياهي , حيواني و... را هم منهدم مي كنند و ازميان
مي برند.
« آلودگي مي تواند حتي به آبهاي زيرزميني نيز وارد شود كه اثرات
زيان آورتري را دربرخواهد داشت . جريان آبهاي آلوده در زمينهاي آبرفتي كه
ممكن است قدرت جذب مواد آلوده كننده را نداشته باشد , باعث ايجاد
منابع آب آلوده شده يا منشا شيميايي يا ميكربي در زمينها گردد . » (3 )
هوا
مي دانيم كه همه موجودات زنده براي تنفس , به اكسيژن هوا نيازمندند.
هوا چيزي است كه بايد با دقت و احتياط خاصي مراقب آن باشيم . اگر به
خاطر بياوريم كه هر انسان , روزانه در حدود 12000 ليتر هواتنفس مي كند ,
آن وقت متوجه مي شويم كه چرا تميز نگاه داشتن هوا اين قدر اهميت دارد.
« آلودگي هوا براي اجداد ما به وسيله سوزاندن هيزم در بخاري و يا تنور
و يا گرد و خاك و غيره ايجاد مي شد و حداكثر آلودگي هوا , از دود حاصل از
آتش سوزي جنگل به وجود مي آمد. بدن انسان به خوبي و راحتي قادر است
با چنين آلودگيهاي بي اهميت محيط زيست مبارزه كند. امروزه وسايل دفاع ,
همان است كه اجداد ما داشتند , ولي در عوض , آلودگي محيط , اساسا قابل
مقايسه با ازمنه تاريخي نيست . دود سموم شيميائي كه از لوله هاي
كارخانه ها , نيروگاههاي برق و اگزوز اتومبيلها بيرون مي آيند در هوا پخش
مي شوند و به راحتي داخل شش مي شوند و از آنجا نيز به راحتي وارد جريان
خون مي گردند.... در شهرهاي پردود و شهرهايي كه كارخانه هاي زياد دارند
و شهرهايي كه وسايل نقليه دودزاي فراوان دارند , مواد زيان آور , به مقدار
خيلي زياد در هوا پخش مي شود. اين مواد از دود و گاز كربن دار و اكسيد
كربن گرفته تا اسيد سولفوريك و رشته الياف پنبه نسوز در هواي تنفسي
شهرها , به مقدار فراوان وجود دارند . » (4 )
البته بايد دانست كه دود وسايل موتوري , تنها منبع آلودگي هوا نيست
بلكه همچنانكه اشاره كرديم , كارخانه هاي ذوب و تصفيه سرب ,
كارخانه هاي شيميائي , رنگسازي , پلاستيك سازي نيز از منابعي هستند كه
مي توانند مهمترين عامل آلوده كننده محيط با تركيبات سرب دار باشند.
از طرف ديگر ذكر اين نكته ضروري است كه به عقيده كارشناسان و
متخصصين , امروزه ارتباط قوي بين آلودگي هوا و بعضي بيماريها مثل
برنشيت , آمفيزم ريوي و سرطان ششها وجود دارد. بين هواي آلوده و
بيماريهاي قلبي و عروقي نيز ارتباطي وجود دارد.
خاك
در خاك موادي هست كه به آنها مواد معدني يا كاني مي گوئيم . گياهان و
جانوران براي زندگي كردن به اين مواد معدني نياز دارند. فرسايش خاك و
آلوده ساختن و مسموم كردن آن به وسيله سمپاشيهاي بي رويه و استفاده از
سموم مهلك , سبب از بين رفتن كارآيي خاك مي شود.
خاك در زندگي ما و گلها و گياهان , و نيز در تامين نيازمنديهاي بشر از
قبيل درختان و ميوه ها و رشد و پرورش گلها و گياهان , نقش بديع و ارزنده و
حساس دارد.
« بعضي از جانوران در عمق خاك زندگي مي كنند. لانه هاشان را به
صورت سوراخها و نقبهايي در زيرزمين مي سازند. هوا و آب وارد اين
سوراخها و نقبها مي شود و با خاك درمي آميزد. به اين ترتيب زمين براي
رشد و نمو گياهان بيشتري آماده مي شود. گياهان كه بيشتر شدند , جانوران
بيشتري مي توانند در محيط آنها زندگي كنند. اين وضع همين طور پيش
مي رود و پيش مي رود , تا پوسته خاك حاصلخيز افزايش مي يابد و گياهان و
جانوران هم زياد و گوناگون مي شوند ... » (5 )
درخت و گياه
ارزش درخت تنها به چوب و ميوه آن نيست , بلكه براي لطافت هوا ,
حفظ خاك و گردش آب در طبيعت اهميت زياد دارد.
« در ايران مناطق وسيعي وجود دارد كه به علت قطع درختان طبيعي , به
شنزار تبديل شده است . در موقع وزش باد , اين شنها به حركت در مي آيند و
بسياري از مزارع و خانه ها و مراتع را مي پوشانند. براي حفاظت راهها ,
كشتزارها و روستاهاي كشور , در اطراف اين مناطق و بر روي تپه هاي شني ,
درختكاري مي كنند تا شنها تثبيت شده و از پيشروي آنها جلوگيري شود.
درخت , آنقدر پر فايده است كه مردم , اغلب اوقات , آنها را در محلهايي
كه درخت خودرو وجود ندارد , مي كارند. كشاورزان در اطراف زمينهاي
زراعتي و خانه هاي خود , درخت مي كارند , تا محصولاتشان را از گزند باد و
طوفان حفظ كنند. عده اي هم براي تهيه چوب مورد نياز , درخت مي كارند.
درخت را روي تپه ها و زمينهاي پر شيب هم مي كارند , تا بدينوسيله از شسته
شدن خاك و جاري شدن سيل , جلوگيري نمايند . » (6 )
قطع بي رويه درختان و تبديل گياهان به بيابان , خيانتي عظيم محسوب
مي شود. ريختن آشغال و زباله در پاي درختان , علاوه بر از ميان بردن زيبائي
درختان , كانون مناسبي براي شروع آتش سوزي مي باشد.
براي حفظ درختان مي توان از كارهاي مختلفي مدد گرفت . حفظ
درختان از آتش سوزيها , نريختن آشغال و زباله در پاي درختان , مراقبت در
اين مورد كه كسي روي آنها يادگاري ننويسد , شاخه هاي آنها را نشكند و...
حتي كاشتن يك يا چند درخت مي تواند سهم عمده اي در حفاظت از محيط
زيست داشته باشد.
همچنين مهمترين منابع غذايي ما , گياهان هستند كه بر اثر به كار بردن
بي رويه كودهاي شيميائي , در آينده رو به كاهش خواهند گذارد زيرا سيستم
ايجاد اذت طبيعي كه از مهمترين عوامل رشد گياه است متوقف مي گردد.
از طرفي پوشش سبز گياهان سبب مي شود كه خاك از گزند باد و باران در
امان بماند. هيچ گياهي هم بدون آب نمي تواند زنده بماند. اگر آب نباشد ,
ريشه ها نمي توانند موادي را كه به آنها احتياج دارند , از خاك جذب كنند.
براي حفظ گياهان بايد مراقبت كنيم كه به هوا , خاك , آب و حيوانات ,
هيچگونه گزندي وارد نيايد.
باتوجه به آنچه گفته شد , درمي يابيم كه عوامل موثر در زيست انسان , تا
چه اندازه به همديگر مربوط هستند و چگونه در نظام خلقت , تعادل و نظم و
حسابگري وجود دارد. همچنين بايد خاطر نشان ساخت كه پليديهايي كه
موجب آلودگي محيط زيست مي شوند و يا براي بهداشت بدن زيان دارند ,
عبارتند از : ادرار و مدفوع , خون , مني , مردار , سگ و غيره . و نيز مطهرات يا
پاك كننده هايي كه آلودگيها را برطرف مي كنند و به اصطلاح عواملي هستند
كه در اثر دخالت آبها , نجاسات نابود و يا ناتوان مي گردند , عبارتنداز : آبها ,
زمين و خاك , اشعه آفتاب , تحول واستحاله و تبخير و تبعيت .
اميد است همين مختصر , انگيزه انديشيدن هر چه بيشتر ما , در زمينه
فعاليتهاي مربوط به حفاظت محيط زيست گردد و هر كدام از ما , سعي و
مراقبت نمائيم كه دست كم خودمان به آلودگي محيط زيست , دست نيازيم ,
و در حد توانمان در حفاظت و نگاهباني و نگاهداري محيط زيستي سالم ,
براي خويش و همنوعان خود , كوشا باشيم و پيوسته تلاش نمائيم كه به
بهداشت شخصي , بيشتر توجه كرده و براي مبارزه با اثرات ناشي از
آلودگيهاي محيط , خود را قوي و نيرومند سازيم .
چنين تلاشي دشوار نيست , و با كارهاي كوچكي نظير جلوگيري از
دودزائي اتومبيل , نكشيدن سيگار , كاشتن يك درخت , جمع آوري زباله در
ظرفي سربسته , عدم سوزاندن لاستيك , و مانند آن در خانه و خيابان ,
نشكستن شاخه هاي درختان , پناه بردن به دامان طبيعت و نظاير اينها , ممكن
و ميسر مي گردد.
راستي چه خوب است كه با همه تواني كه داريم , در حفاظت محيط
زيست بكوشيم . و چه خوبتر كه همزمان با حفظ كردن وجود خويشتن و
جامعه از آلودگيها , انديشه و فكر و فرهنگ واخلاق خويش را نيز از آلودگيها
و تباهيها به دور نگهداريم .
به اين اميد كه همه ما به اين باور برسيم كه : « حفاظت محيط زيست ,
ضرورتي انكار ناپذير است . »
پي نويس ها
1 ـ مطالب فشرده اي درباره آلودگي محيط زيست , مقاله دكتر منصور اشرفي در مجله مكتب اسلام .
2 ـ آب و سلامتي , مهندس مرتضي حسينيان
3 و 4 ـ از مقاله دكتر منصور اشرفي
5 ـ با دانش اكولوژي آشنا شويم , تدوين بيژن باوندي و محمود كيانوش
6 ـ بيائيد درخت انتخاب كنيم , نوشته شرلي ميلر , ترجمه منوچهر كوچك
يادآوري مي شود كه علاوه بر منابع ذكر شده , از كتابهاي حفاظت محيط زيست ـ سالنامه جوانان ـ
جهان گياهان ـ پرنده شناسي و آب شناسي نيز در نگارش اين مقاله بهره گيري شده است .
