ثدكتر كيانوش كياني هفت لنگ
اشاره
سازمان اسناد ملي ايران در ارديبهشت ماه 1349 به منظور حفظ و
نگهداري اسناد دولتي در سازماني واحد و فراهم آوردن شرايط و امكانات
دسترسي عموم به اين اسناد و صرفه جويي در هزينه هاي اداري و استخدامي
و همچنين امحاي اوراق زائد تاسيس شد و در تاريخ 1381,6,2 با مصوبه
شوراي عالي اداري با كتابخانه ملي ادغام و در سازمان اسناد و كتابخانه ملي
ايران به عنوان « معاونت اسناد ملي » به كار خود ادامه داد.
دكتر كيانوش كياني معاون اسناد ملي , خود از جمله شخصيت هاي
فرهنگي و محقق كشور است كه تاكنون آثار و مقالات متعددي را منتشر
ساخته است و فصلنامه تحقيقات تاريخي « گنجينه اسناد » سالهاست كه با
مديريت و سردبيري ايشان منتشر مي شود. به منظور معرفي بيشتر اين
مجموعه عظيم و كم نظير در منطقه به جامعه فرهنگي و پژوهشگران كشور
گزارشهايي در دست تهيه است كه به عنوان مقدمه , مقاله اي به قلم ايشان در
جهت معرفي اهميت و لزوم حفظ و نگهداري اسناد ملي و تاريخي از نظر
خوانندگان گرامي مي گذرد.
در واقع از ميان تمامي دارائيهاي ملي , آرشيوها و كتابخانه ها ,
باارزش ترين و گرانبهاترين به شمار مي روند.
آنها هديه نسل هاي پيشين به نسل هاي امروزي هستند هر چقدر ما به
آرشيوها , بايگاني ها و كتابخانه توجه كنيم و مراقبت بهتري از آنها به عمل
آوريم , نشان مي دهد كه ما از تاريخ تمدن و فرهنگ خود بيشتر مطلعيم . قدر
علم و آگاهي و دانايي را بهتر مي دانيم . منزلت علما و دانشمندان را بيشتر
درك مي كنيم . از تجارب پيشينيان در زندگي روزمره بهتر بهره مند شويم .
خطاهاي گذشتگان را تكرار نمي كنيم . جامعه و بويژه جوانان دچار انقطاع
فرهنگي و گسست نسل ها نمي شوند. به هرحال چه در گذشته و چه در حال ,
درجه فرهيختگي ملتها و توسعه فرهنگي آنها با توجه آنها به اين گونه مراكز
فرهنگي سنجيده و ارزيابي مي شود.
خوشبختانه توجه به تاريخ و تمدن در جامعه كنوني ما رونق خوبي يافته
است و همه روزه شاهد توسعه آن در بين جامعه هستيم .
اسناد در تصميم سازي و تصميم گيري مسئولان بسيار مهمند و در
برنامه ريزي هاي كلان و يا سنجش وزارتخانه ها و سازمان هاي دولتي بويژه
در برنامه هاي توسعه كشور مي توانند به عنوان يك بانك اطلاعات قوي مورد
استفاده قرار گيرند.
براي مثال اسناد به ما مي گويند كه چرا و چگونه از سال 1221 هـ . ق كه
نخستين تشكيلات دولت در قالب 4 وزارتخانه تاسيس شد وزارتخانه ها از
كي تغيير نام داده اند يا درهم ادغام شده و يا از هم منفك گرديده اند و چه
نتايجي به دنبال داشته است .
يا در مورد گسترش شهرها و مسائل اجتماعي شهرها از جمله
شهرمشهد در مقاطع زماني گوناگون چه تغييراتي رخ داده است . حتي در
تشخيص دوره هاي ترسالي و خشك سالي , آبياري سنتي , قنات ها و اهميت
آن , مسئله توريسم , مسئله اصطلاح گزيني و واژه گزيني , تغيير نامهاي
جغرافيايي , تاريخ محض , تاريخ علم , مسائل پزشكي سنتي و روابط
بين الملل و نظاير آن مورد توجه قرار مي گيرند.
در برنامه ريزيهاي منطقه اي و استاني هم همين مسائل در ابعاد ديگري از
لابه لاي اسناد كشف و مطالعه مي شوند و مي توانند مورد توجه برنامه ريزان
قرار گيرند. شناخت روحيات , سنتها , پي بندي به آداب و رسوم , واكنش هاي
مردم در مواجهه با مشكلات و... يكي از راه هاي استفاده از اسناد در
برنامه ريزيهاي منطقه اي و استاني است و به همين دليل بايد مناطق و
استان ها تقويت شوند.
ثدربعد بين الملل
توجه به سير تحولات تاريخي و روابط ايران با ساير كشورها و چگونگي
شكل گيري روند تحولات مي تواند به پايه ريزي روابط بين كشورها
باشد.
ثارتقا سطح دانش عمومي
با ارائه اسناد موضوعي به مردم , آنها بيشتر با پيشينه تاريخي خود به
عنوان يك ملت آشنا مي شوند. اين آگاهي بخشي از طريق پژوهشهاي
موضوعي و آشنا كردن جوانان و نوجوانان با اسناد از طريق بازديدهاي
حضوري از مراكز اسنادي و انتشار كتاب و مجله و بروشور و استفاده از
شبكه اينترنت مي باشد كه نهايتا موجب ارتقا سطح دانش در كشور
مي شود.
ثنقش اسناد در اثبات و يا رد ادعاهاي تاريخي
اسناد زبان گوياي تاريخ هستند كه با توسل به آنها مي توان يك ادعا را ثابت و
يا رد كرد. اين امر در بعد داخلي و خانوادگي تا بعد ملي و حتي بين المللي
مي تواند اتفاق افتد.
ثنقش اسناد در تاريخنگاري مستند بدون خدشه و حب و بغض
با بررسي اسناد بدون هيچ پيش داوري مي توان به اصل وقايع و حقايق
تاريخي دست يافت و حوادث را آنگونه كه بوده است نه آنطور كه
مي خواهيم بيابيم و به قضاوت درست بنشينيم .
ثفرهنگ سازي
باتوجه به تحولات جوامع مي توان از طريق اسناد به فرهنگ پذيري يا فرهنگ
گريزي يك جامعه پي برد.
اسناد مي توانند نقش روشني در عملكرد افراد , سازمان ها , دولت و
تشكيلات ارائه دهند.
نقش اسناد در تبيين سنت الهي كه همانا پيروزي حق بر باطل , خون بر
شمشير , ايمان بر كفر است .
به هرحال در اين 34 سال تلاش و فعاليت سازمان ثابت شده است كه
يكي از موسسات مهم آرشيويي منطقه و حتي جهان است . اما آيا مردم و
پژوهشگران از قدرت اين نهاد و توانايي آن براي گشودن رازها در مرزهاي
گذشته تاريخي ايران و فراهم كردن ابزار لازم براي درك بهتر حال و آماده
كردن خود براي آينده به خوبي آگاهند پاسخ منفي است . بايد دلايل را پي
گرفت و مسئله را حل كرد.
حق مردم است كه راجع به گذشته خود باخبر باشند و ما در حقيقت با
اشاعه درست اطلاعات از حق مردم دفاع مي كنيم و آگاهي هاي عمومي را بالا
مي بريم .
1 ـ طرز مكاتبات اداري و ترتيب ثبت و ضبط نامه ها و احكام و دستور
است .
2 ـ اصطلاحات اداري , ديواني , سياسي , اجتماعي و مالي و تحول آن ها
در دوره هاي مختلف
3 ـ وضع اقتصادي و مالي كشور و مردم , شامل اقسام مالياتها , نحوه وصول
آنها , ترتيب محاسبات , وضع دادوستد پول , صادرات و واردات بازرگاني
مسائل كشاورزي دامپروري و آبياري , نحوه پرداخت مواجب و واگذاري
اقطاعات و امثال آنها و ديگر مباحث اقتصادي .
4 ـ ترتيب قباله نويسي و نحوه تهيه اسناد قضائي و مالي در دوره هاي گذشته
5 ـ طرز رفتار كاركنان و ماموران دولتي با مردم
6 ـ مسائل گوناگون اجتماعي چون اوقاف , مستحدثات عالم المنفعه , وضع
طبقات اجتماعي و اصناف واماكن عمومي
7 ـ نكات جغرافيايي و تحولي كه در نامهاي جغرافيايي حاصل شده است .
8 ـ خلقيات و آداب و رسوم و چگونگي تغييرات فكري مردم .
9 ـ تطور و تكامل خط فارسي
10 ـ تحول و تطور فن نويسندگي و انشا در دو زبان فارسي و عربي .
11 ـ بررسي در مهرها , طغراها , توقيع ها , دستخط ها , امضاها و توشيح هاي
پادشاهان و امرا و اولياي امور دولتي . (1 )
12 ـ
اين خط راه ها كه به صحرا نوشته اند
ياران رفته با قلم پا نوشته اند
اين سنگ قبرها همه سرنامه هاستي
كز آخرت به مردم دنيا نوشته اند
اما اينك بپردازيم به تاريخچه آرشيو در ايران :
تاريخچه آرشيو ملي ايران
از لابلاي اسناد و مدارك , چنين برمي آيد كه شيوه نگهداري و محافظت
از اسناد و مدارك دولتي در ايران از ديرباز رايج بوده است . تا جائي كه در
تورات در چند موضع به وجود خزانه پادشاه ايران كه اسناد را در آن
نگهداري مي كرده اند , اشاره شده است . از جمله در كتاب عزراجايي كه از
عرض حال يهوديان به داريوش سخن رفته , مي نويسد : « پس اگر پادشاه
مصلحت داند , در خزانه پادشاه كه در بابل است تفحص كنند كه آيا چنين
است يا نه كه فرماني از كوروش پادشاه صادر شده بود.... » .
و نيز در همان كتاب آمده است : « آنگاه داريوش فرمان داد تا در كتابخانه
بابل كه خزانه ها در آن موضع بود , تفحص و در قصر احمتاكه در ولايت
ماديان است , طوماري يافت شد و تذكره در آن بدين مضمون مكتوب
بود .... » (2 )
در دوران هخامنشيان هسته مركزي و زيربناي تشكيلات اداري
امپراطوري را « بايگان سلطنتي » تشكيل مي داد. در حقيقت مغز متفكر
سازمان اداري , رئيس بايگاني سلطنتي بود كه فرامين را به زيردستان ابلاغ
مي كرد. وي مسئول ضبط و ربط مكاتبات حكومتي , فرمان ها و دستورهاي
شاه و ديگر وقايع مهم روز بود. پس از فتح عيلام , ايرانيان با لوحه هاي گلي
آشنا شدند و از كاربرد آن در امور تجاري و اداري اطلاع يافتند.
ايرانيان در اواسط قرن پنجم پيش از ميلاد از موادي مانند چرم و
پاپيروس براي نوشتن استفاده مي كردند. اما به سبب آسيب پذيري اين مواد ,
اسناد و مدارك دوره هخامنشي دوام زيادي نياورد و بيشتر آنها از بين رفت .
در دوره اشكانيان احكام مركزي براي ولايات فرستاده مي شد و ولايات
هم راپورت هاي كتبي به مركز مي فرستادند . (3 ) اين اسناد قطعا در آرشيوهايي
نگهداري مي شده است . در كاوش هاي سالهاي 50 ـ1946 كه توسط
باستان شناس روسي در شهر نسا واقع در 18 ) M . E . Masson ( م . ا . ماسن
كيلومتري شمال غربي عشق آباد به عمل آمد , آرشيو سلطنتي اشكاني به
دست آمد كه شامل دو هزار و پانصد سند مي باشد . (4 )
ساسانيان هم مانند سلسله هاي پيشين , اسناد و مدارك سياسي ,
اقتصادي و اداري خود را نگهداري مي كردند. چنانكه آرشيو اسناد سغدي
كوه مغ كه شامل نامه هاي سياسي , گزارش ها , اسناد قضائي , صورت
حساب هاي مالياتي و مكاتيب اداري است .
بعد از ساسانيان , نگهداري سلطانيات و ديوانيات به راهنمايي وزرا و
اميران ايراني در دستگاه خلافت مرسوم گرديده و در اين دوره اسناد و
مدارك را در جايي به نام خزانه نگهداري مي كردند . (5 ) و خزانه اسناد جزو
ديوان رسايل بود و اين رسم در دوره غزنويان نيز معمول بوده . در دوران
ساسانيان توجه بسياري به امر تاريخ شد و با توجه به مداركي كه در دست
است سرگذشت پادشاهان و حتي تصوير آنها در كتابهاي بسيار گرانبها و
مزين به جواهر و نقاشي هاي زيبا نگهداري مي شد و نه تنها در خزانه شاه
چنين كتابهايي وجود داشت بلكه بزرگان و اعيان مملكت هم اين گونه كتابها
را تا يكي دو قرن قبل از اسلام در خانه نگهداري مي كرده اند. هر چند متون
تاريخ هاي قبل از اسلام عمدتا از بين رفته است و يا خيلي زود مطالب آنها به
عربي شده و اين امر در قرن دوم هجري صورت گرفته است . عبدالله بن مقفع
يكي از مترجمان معروف همين گونه كتاب ها بود و خداينامه پهلوي را كه در
حقيقت همان شاهنامه است , تحت عنوان سيرالملوك به عربي ترجمه كرد ,
اين كتاب اكنون در در دست نيست . مورخان و نويسندگان از آثار قبل از
اسلام فراوان اقتباس كرده اند. مانند تاريخ طبري , روح الذهب سعودي , غرر
ملوك الفرس و سيرهم منسوب به نقالبي كه كم و بيش مطالب سيرالملوك
ابن مقفع را دربردارد و در زبان فارسي شاهنامه فردوسي تقريبا تمام مدارك
آنها را در خود جاي داده است . ولي در اين دوره به خزانه اسناد « خزانه
حجت » (6 ) و رئيس آن را « ديوان بان » مي گفته اند . (7 )
پس از تسلط يونانيان بر ايران , اسكندر با بهره گيري از شيوه ها و
بنيادهاي آرشيوي ايرانيان , سازمان آرشيوي سلطنتي ايران را توسعه داد و
حتي هنگامي كه نسخه هاي اصلي اسنادش در يك آتش سوزي از بين رفت ,
بي درنگ دستور داد با استفاده از رونوشت اسناد كه در اختيار فرماندهان
نظامي بود , اسناد از بين رفته را بازنويسي كنند.
شيوه ايرانيان در نگهداري اسناد ديواني , بعدها چنان گسترش يافت كه
معمول ديگر حكومت ها نيز گرديد و آنان شيوه ايرانيان را در حفظ و
نگهداري اسناد , در سرزمين هاي خويش نيز به كار بردند.
در دوره صفويه رونوشت تمام ارقام مربوط به امور مالي و احكام و
نشانه ها و نامه ها و اسناد در دفاتر مخصوصي ثبت مي شد. محل نگهداري
اين دفترها كه « انبار دفترخانه ديوان اعلا » نام داشت , ظاهرا عمارت
چهلستون بود.
در دوره قاجاريه از زمان فتحعلي شاه , در سال 1221 ق وزراي اربعه
تشكيل شد كه يكي هم ميرزا رضا نوائي متخلص به سلطاني ملقب به
منشي الممالك بود كه به وزارت رسائل و مدر دارالانشا دولتي انتخاب شد.
اسناد و مكاتبات و سواد فرمان ها در دربار نگهداري مي شد و آرشيو جيو
اداره بيوتات به شمار مي رفت . از زمان ناصرالدين شاه , علاوه بر بخش
نگهداري اسناد دربار , اسناد سياسي در وزارت امور خارجه و اسناد مالي در
دستگاه ميرزا يوسف خان مستوفي الممالك گردآوري مي شد. اما روش
صحيحي براي نگهداري اسناد و نوشته ها وجود نداشت . سندي در سازمان
اسناد وجود دارد كه شيوه نگهداري اسناد مهم دولتي را در آن زمان نشان
مي دهد , كه توجه تان را به آن جلب مي كنم :
ثمتن سند
(لزوم حفظ نامه هاي مهم سياسي مربوط به مذاكره هرات با انگليسي ها)
قربان خاكپاي جواهرآساي اقدس همايونت شوم
در توقيع رفيع همايون ظل اللهي روحنا فداه شرف ترقيم يافته بود كه
دستخطهاي مبارك شاهنشاهي كه در اين سنوات به افتخار اين غلام
خانه زاد شرف صدور يافته است , اغلب كه جواب عرايض و مطالب داخله و
مسائل عاديه است اهميتي ندارد , لكن پاره اي كه در امور مهمه و معظمه
خاصه راجع به امور پولتيكي است مثل ساير اسناد دولتي نبايد از آرشيو
دولت خارج باشد. در فقره مذاكره هرات با انگليس ها خيلي نوشتجات در
ميان بود كه اكثر يا موشح به دستخط مبارك بوده است يا راسا مرقوم شده
است , آنها را خوب است منتخب كرده به خاكپاي مبارك ايفاد و تقديم دارم .
با كمال ضراعت و خاكساري عرضه مي دارم هر امر و فرمايشي كه از مصدر
جلالت صادر شود , غلام خانه زاد او را واجب الاطاعه فوري دانسته و
مي دانم و از حكيم , علت و جهت سئوال كردن يك نوع جسارت و غلط
است , دستخطهاي مبارك تماما همراه اين غلام نيست . نوشتجات و
دستخطهاي متعلقه به امر هرات كه اهميتش از همه زيادتر بود در جعبه
مخصوص خود ضبط نموده بودم كه احدي نبيند و مطلع نشود , حاضر بود
فورا موازي پانزده طغرا از عرايض كه صدر آنها موشح به دستخط مبارك
است يا فرمايشاتي است كه راسا و مبادرتا شرف صدور يافته در جوف پاكت
گذارد مهر نموده نزد جناب امين الملك فرستادم كه تقديم خاكپاي مبارك
نمايد. ساير اوامر و توقيعات , بعضي همراه و متفرق است كه بايد جمع
نمايم و بعضي همراه نيست كه بايد حاضر نموده , تقديم نمايم . انشاالله
عنقريب همه آنها به حضور مهر ظهور.
پانويس :
1 ـ قائم مقامي , جهانگير .
2 ـ قائم مقامي , جهانگير , مقدمه اي بر شناخت اسناد تاريخي , تهران ,
1350 , ص .28
3 ـ پيرنيا , ايران باستان , ص .2697
4 ـ شجاع الدين شفا , جهان ايران شناسي , ج 11 , ص 642 و ص
805 ـ.806
5 ـ در ترجمه تاريخ يميني ضمن شرح وقايع خليفه القادر بالله چنين
آمده است : « چون خطبه به آخر رسيد به فرمود تا آن را نسخت كردند و به
خزانه سپردند. »
6 ـ در تاريخ بيهقي در ص 543 آمده است : « پس به ديوان بازآمد و آن
ملطقه ابوالفتح خاتمي نايب بريد , مرا داد و گفت : مهر كن و در خزانه حجت
نه . »
7 ـ تاريخ بيهقي , ص 543 ـ.319
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
اولين نمايشگاه هنرچين در مركز فرهنگي ـ هنري صبا
اولين نمايشگاه هنرچين در مركز فرهنگي ـ هنري صبا
برگزار شد.
به گزارش روابط عمومي فرهنگستان هنر اين نمايشگاه به
همت مركز فرهنگي ـ هنري صبا و با مشاركت كتابخانه
فرهنگستان هنر جمهوري اسلامي ايران , سفارت جمهوري
خلق چين , رايزن فرهنگي جمهوري خلق چين و رايزن فرهنگي
جمهوري اسلامي در پكن برپا مي شود.
اين نمايشگاه كه از تاريخ 24 شهريورماه تا 2 مهرماه در
معرض ديد علاقه مندان قرار مي گيرد , شامل چهار بخش ;
تصاوير مربوط به معرفي كشور چين , كتابهاي هنري چين , آثار
هنرهاي سنتي چين و تصاوير مربوط به آثار هنري ـ تاريخي
چين است .
مركز فرهنگي هنري صبا در خيابان طالقاني , جنب سينما
فلسطين , خيابان برادران شهيد مظفر , پلاك 53 واقع شده
است .
اختتاميه چهارمين جشنواره سراسري شعر جوان كشور
مراسم اختتاميه چهارمين جشنواره سراسري شعر جوان
كشور « شبهاي شهريور » با حضور صدها تن از شاعران جوان
كشور , چهره هاي شعر معاصر , اساتيد عرضه ادب و
شخصيت هاي فرهنگي , 26 شهريور ماه در تالار شهيد آويني
فرهنگسراي بهمن برگزار شد.
طي حدود يك ماه فراخوان اين جشنواره , بيش از 9000
عنوان شعر از بيش از 2000 شاعر جوان از سراسر كشور و
كشورهاي سوئد , ايتاليا , پاكستان , ازبكستان , تاجيكستان و
افغانستان به دبيرخانه جشنواره رسيد كه داوري مرحله نهايي
آثار به عهده ضياالدين ترابي , محمد محمدي نيكو , عليرضا
قزوه , سهيل محمودي و منوچهر آتشي بود تا 313 اثر برتر
جشنواره را برگزينند.
در مراسم اختتاميه جشنواره ده شاعر جوان برگزيده اشعار
خود را قرائت كردند. سپس عبدالجبار كاكايي گزارشي از روند
برگزاري جشنواره ارائه كرد.
پس از 98 سال زندگي پرتلاش استاد حسين لرزاده دار فاني را وداع
گفت
استاد حاج حسين لرزاده , استاد معماري سنتي اسلامي ـ
ايراني پس از 98 سال زندگي پرتلاش دار فاني را وداع گفت .
به گزارش روابط عمومي فرهنگستان هنر استاد لرزاده ,
عضو پيوسته فرهنگستان هنر در گروه هنرهاي سنتي , صبح روز
سه شنبه 24 شهريور , پس از سالها بيماري و ضعف جسماني
درگذشت .
وي در سال 1285 هـ ش در تهران پا به عرصه وجود نهاد .
پدر ايشان , استاد محمد لرزاده , از معماران به نام دوره اتابك و
همكار حاج حسن صنيع الديوان بود. استاد حسين لرزاده ابتدا
چندي نزد ميرزا حسن به مكتب رفت و سپس به مدرسه اي
فرستاده شد و استعدادهاي وي از همان زمان نمايان شد. او
پس از اتمام دوره دبيرستان به مدرسه كمال الملك رفت و
مجسمه سازي آموخت و سپس در محضر درس سيد
محمدتقي نقاش باشي به تحصيل علم پرداخت . از اين مرحوم ,
كار بر روي 842 مسجد , ساخت صحن اباعبدالله در كربلا ,
طراحي و ساخت سردر ايراني براي بانك تجارت واقع در
ميدان توپخانه بانك شاهي سابق ـ شركت در ساخت آرامگاه
فردوسي در طوس و.... به يادگار مانده است .
گفتني است مراسم تشييع پيكر آن مرحوم , ساعت 8 صبح
چهارشنبه 83,6,25 از مقابل منزل ايشان واقع در خيابان
شريعتي , پائين تر از بهار شيراز , كوچه سخن , پلاك 488 به
سمت آرامگاه ابدي مرحوم انجام شد.
|
|