مهمترين كارگاه منبت و معرق چوب تهران در كارگاه هنرهاي سنتي
ميراث فرهنگي در خيابان آزادي در مساحتي حدود 65 مترمربع قرار دارد .
در اين كارگاه كه بيشتر جنبه نمايشي دارد , مجموعه اي از كارهاي منبت
با ارزش هنري قرار داده شده است . همچنين 3 الي 4 ميز براي منبت در نظر
گرفته شده و چند استاد در اين كارگاه به هنر منبت مي پردازند. اين كارگاه
جنبه توليدي ندارد و آثاري كه استادكاران در ساعت اداري به آن مي پردازند
اكثرا در نمايشگاه هاي صنايع دستي به نمايش گذاشته مي شود و بخشي نيز به
موزه ها فرستاده مي شود. فعاليت ديگر كارگاه منبت جنبه آموزش اين هنر
است كه تنها بنابر وقت قبلي به هنرجويان پاسخ داده مي شود.
ميرطبسي استادكار كارگاه منبت علاوه بر تعليم در مراكز آموزشي ميراث
در كارگاه منبت دانشگاه هنر نيز به آموزش اشتغال دانشجويان اشتغال دارد.
براي منبت كاري از ابزار مختلفي استفاده مي شود; انواع اره , رنده , مته ,
سنگ برقي , اره مويي , گيره , مغار , چكش پلاستيكي , سندان , سوهان , چوب
ساب , چسب چوب و... در هنر منبت چوب كاربرد دارد.
مراحل و شيوه كار
استاد كار براي هر شكل و ابعادي كه بخواهد كار كند (مثلا يك ميز) ابتدا
از آن قالب مي گيرد و بعد قالب را روي چوب انداخته و برش مي دهد. قالب
معمولا مقوا يا از جنس فيبر است . يك قالب از روي كار و يك قالب نيز از
ميز كار (ضخامت ) گرفته مي شود.
براي شروع كار منبت ابتدا بايد طرح و نقشه مورد نظر را به روي كار
انتقال داد.
منبت به دو شيوه كلي انجام مي شود :
.1 منبت يك تكه (يكپارچه ) : دور تا دور طرح را بسته به ابعاد كار و نوع
خطوط طرح با انواع مغار خالي مي كنند. يعني براي هر قسمت طرح كه بايد
برداشته شود از يك نوع مغار استفاده مي شود. در واقع اصل هنر منبت به
اين شيوه است . (برجسته كردن نقوش از طريق خالي كردن اطراف نقش ).
كارهايي كه توسط استادكاران كارگاه ميراث انجام مي شود بدين شيوه است .
قلمزني روي چوب : به منبت يك تكه كه طرحها و نقوش بسيار ظريف
در آن به كار مي رود اصطلاحا قلمزني مي گويند. بالطبع اين نوع كنده كاري
ظرافت و حوصله بسيار زيادي مي طلبد. قلمهاي به كار رفته در اين نوع
منبت لبه هاي باريكتري دارند. قلمزني برروي اشيا كوچك مثل چوب
سيگار , دسته عصا و يا تابلوها نيز به كار مي رود. ابزار قلمزني توسط خود
منبت كار درست مي شود. چون در اين نوع كنده كاري نقوش بسيار ظريف و
ريز هستند بعضا توسط ذره بين انجام مي شود. در كارگاه ميراث فرهنگي از
اين نوع منبت (قلمزني ) توسط استادكاران انجام مي شود.
.2 منبت با قطعات جدا جدا : قسمتهاي مختلف طرح را به صورت
جداگانه برش داده و مي پردازند و سپس اين نقوش برروي كار اصلي در كنار
هم چسبانيده مي شوند. (مونتاژ مي شود). در اين روش كه در كارگاه منبت
دانشگاه هنر نيز بدين شيوه كار مي شود , پس از انتقال طرح , چوب را توسط
گيره ثابت كرده و سپس به وسيله اره مويي اطراف نقوش بريده مي شود.
سپس روي يك قطعه چوب مثل نئوپان كه حكم پايه موقت را دارد يك
صفحه كاغذ معمولي چسبانده و بعد نقوش و اشكال بريده شده را روي آن
مي چسبانند. (چسباندن كاغذ روي تخته براي آنست كه اشكال بريده شده با
پايه موقت عجين نشود.) سپس روي اين نقوش چسبانيده شده كه فعلا به
صورت سطح است با انواع مغاركه روي نقوش برجستگي و فرورفتگي ايجاد
مي كنند , كار مي كنند. در كارهاي ظريفتر مغار را با دست فشار مي دهند و آن
رازوري مي خوانند و براي كارهاي بزرگتر مغار را با تخماق مي زنند. در آخر
نيز براي پرداخت نهايي روي كار را سمباده مي كشند. بعد قطعات آماده و
پرداخته شده را از روي پايه موقت جدا كرده با چسب چوب به روي كار
اصلي منتقل مي كنند.
در نوع ديگر منبت قطعات بريده شده طبق طرح مورد نظر توسط چسب
قطره اي به هم چسبانده مي شود و به صورت يك حجم در فضا در مي آيد. در
اين نوع كار معمولا از چوبهاي متنوع رنگي كنار هم استفاده مي شود و در
پايان نيز بر روي كار رنگ پلي استر يا كيلر مي پاشند.
منبت را به اشكال ديگر نيز مي بينيم كه از تركيب با هنرهاي ديگر به
دست مي آيد و از آن جمله است :
تركيب معرق و منبت : ابتدا كل نقش توسط چوبهاي رنگي (رنگهاي
طبيعي چوب ) با اره مويي به صورت تكه هاي جدا از هم بريده شده و همه
قطعات بريده به صورت معرق برروي كار اصلي با منبت تركيب مي شوند.
مشبك و منبت : قسمتهايي از طرح اگر با اره مويي خالي شود تبديل به
مشبك مي شود. به طور كلي اگر دور تادور يك كار منبت را ببريم و يا اينكه
بخشي از منبت را خالي كنيم , كار مشبك , منبت حاصل مي شود.
تركيب گره و منبت : در اين نوع برروي قسمتهايي از يك كار منبت گره نيز به
كار مي رود. گاهي اوقات فضاي بين گره ها با شيشه هاي رنگي پر مي شود.
تقويم زماني كار
بسته به طرح و نقشه و ظرافت كار زمان يك كنده كاري نيز متفاوت
است . طبعا كارهاي با ابعاد بزرگتر زمان بيشتري نسبت به يك كار منبت با
ابعاد كوچك مي برد. همچنين هرچه طرح ظريفتر باشد زمان بيشتري مي برد.
البته بسته به نوع كاري كه روي منبت مي شود زمان نيز تغيير مي كند. مثلا يك
گل كوچك را مي شود در ربع ساعت كار كرد , درحالي كه همان نقش را در
يك ساعت نيز مي توان بيشتر پرداخت . مثلا تابلو يونس و ماهي كه توسط
استادكار ميراث فرهنگي انجام گرفته حدود يكسال و نيم طول كشيده است .
چگونگي تقسيم كار
در كارهاي گروهي بسته به توانايي افراد كارها تقسيم مي شود. مثلا
عده اي فقط زمينه را خالي مي كنند , عده اي نقوش را پرداخت مي كنند و...
استادكار نيز در پايان كار را تمام مي كند (پرداخت نهايي كار) كارهاي منبتي
كه در كارگاه ميراث مي شود معمولا توسط يك استادكار شروع و پايان
مي پذيرد. اما در كارگاه دانشگاه هنر يك كار(مثلا يك ميز مستطيل ) توسط
تعدادي دانشجو به صورت گروهي انجام مي گيرد و هريك از دانشجويان
ساخت و پرداخت گوشه اي از طرح را برعهده دارند.
ساعات كار
ساعت كار در كارگاه ميراث فرهنگي 8 ساعت است . زمان كلاس
آموزش منبت كارگاه دانشگاه هنر نيز ساعت و روز مشخصي در هفته
مي باشد. در بقيه ساعات هفته نيز دانشجويان مي توانند در وقت آزاد كار
كنند.
صنعتگران
1 ـ در كارگاه هاي آموزشي مثل كارگاه دانشگاه هنر و كارگاه ميراث فرهنگي
جنبه هنري كار است كه ارجحيت دارد و دانشجويان و هنرجويان تنها به
فراگرفتن اين هنر مي پردازند اگر چه بعدها ممكن است آن را به عنوان يك
حرفه و صنعت نيز پيشه كنند. اما مادامي كه در حال تعليمند به عنوان صنعت
به منبت نگاه نمي شود. در كارگاه هاي توليدي جنبه تجاري كار مطرح است
ومنبت به عنوان يك حرفه و صنعت نگاه مي شود و كارگران زيادي هستند كه
طبق توانايي خود با تشخيص كار فرما يا مديريت كارگاه هر يك كاري را
انجام مي دهند , امادر كارگاه هاي آموزشي اين هنرجويانند كه كاري مي كنند و
شايد بعضي از كارهاي آنها به فروش نير برسد , اما به طور كلي كاري كه
توسط استادكار ميراث فرهنگي يا هنرجويان آن انجام مي گيرد بيشتر جنبه
هنري دارد.
استادكار
در گارگاه منبت ميراث فرهنگي چند استادكار منبت مشغول كارند و
سرپرستي كارگاه را استاد مير طيبي برعهده دارد. همچنين ايشان استادكار
كارگاه منبت دانشگاه هنر نيز مي باشد.
سيدكمال ميرطيبي متولد سال 1332 در يكي از روستاهاي اراك
مي باشد . پس از پشت سرگذاشتن دوره ابتدايي در سال 1344 شمسي به
تهران مي آيد و در يك كارگاه زيرنظر استاد ابوطالب كه براي مبل عدالت كار
مي كرده مشغول به كار مي شود. پس از مدتي به اتفاق پسرعموي منبت كار
خود نزد استاد حسين عظيمي رفته و مدتي را نيز زير نظر اين استادكار به
فراگرفتن منبت مي پردازد . وي در سال 1353 به استخدام وزارت فرهنگ و
هنر درمي آيد.
اولين كار استاد ميرطيبي كه به اتفاق استادزابلي كار شده يك ميز بزرگ
است كه در موزه هنرهاي ملي موجود مي باشد. دومين كار وي تابلوي
ورزشي باستاني است كه معرق و منبت است و در حال حاضر در باشگاه
هفت تير قرار دارد. سومين كار نيز يك مبل با تزيينات بسيار ظريف براي
تشريفات در يكي از دانشكده هاي افسري مي باشد. چهارمين كار هم تابلو
معرق منبت بيضي است كه در موزه هنرهاي تزييني اصفهان قرار دارد و از
عاج و صدف و چوبهاي مختلف درست شده است . كار بعدي سه عدد مبل
بسيار ظريف است كه پشت آنها توسط استاد آزادخاني معرق شده و روي آن
منبتكاري است و در نمايشگاه ميراث فرهنگي موجود مي باشد.
مرمت و بازسازي كارهاي چوبي كاخ مرمر نيز توسط استاد ميرطيبي
انجام گرفته است كار ديگر استاد تابلو معرق منبت يونس در دهان ماهي است
كه در كارگاه ميراث فرهنگي موجود است . استاد ميرطيبي در سال 1373 در
اولين فستيوال هنري اسلامي پاكستان موفق به دريافت لوح گرديد. همچنين
اكثر قاب مدالهاي متعلق به دفتر رياست جمهوري توسط ايشان ساخته
شده است .
در حال حاضر آقاي ميرطيبي در دانشگاه هنر , دانشگاه الزهرا , مركز
آموزش عالي ميراث فرهنگي كشور و... مشغول آموزش منبت و معرق است .
ايشان سرپرستي كارگاه منبت ميراث فرهنگي رانيز سالهاست كه بر عهده
دارد.
شاگردان
استاد ميرطيبي طي بيش از 30 سال منبت كاري كه بيش از 20 سال آن
همراه با آموزش به هنرجويان بوده شاگردان زيادي را تعليم داده كه از آن
جمله مي توان از : مهدي توسي , داود ملايي , حسين حسيني و روزبه
رحيميان نام برد كه هر يك در حال حاضر استادان منبت كار چيره دستي
مي باشند.
نوع كالاهاي توليدي
كارگاه ميراث فرهنگي جنبه توليدي ندارد بلكه اشيا و وسايلي كه از آن
حاصل مي شود بيشتر جنبه نمايشي دارد و در نمايشگاههاي مختلف يا
موزه ها به نمايش در مي آيد.تنها تعداد كمي از اين آثار به فروش مي رسد.
كارهاي توليدي كارگاه منبت دانشگاه هنر نيز براي نمايشگاه دانشجويان
استفاده مي شود.
از آثار منبت كارگاه ميراث تابلوهاي نفيس و ارزشمند (منبت يا معرق
منبت ) سه مبل بسيار نفيس , ميز و چند كار تزييني را مي توان نام برد.
ابعاد كار
بسته به نوع كار , آثار منبت ابعاد مختلفي دارند. ابعاد و اندازه كار توسط
سفارش دهنده يا خود هنرمند تعيين مي شود.
نقشه ها , طرحها و چگونگي طرح پردازي
نقوش به كار رفته در منبتهاي كارگاه ميراث بيشتر شامل نقوش
اسليمي ختايي , گل مرغي , گل و بته , پرندگان , صورت و اندام انسان
وموضوعات تاريخي , مذهبي مي باشد. در كارگاه دانشگاه هنر نيز نقش گل و
بته كار مي شود.
طرح اصلي توسط طراح بر روي كاغذ كالك ترسيم مي شود و اوزاليد آن
در اختيار منبتكار قرار مي گيرد. انتقال طرح به روي كار به دو روش انجام
مي شود :
1 ـ كاغذ حاوي طرح را بر روي چوب كار مي چسبانند و شروع به كار
مي كنند.
2 ـ با كاربن طرح را به روي چوب پايه انتقال مي دهند .
اكثرا از روش اول استفاده مي شود كه كاغذ چسبانيده شده خود به خود
به مرور پاره مي شود.
رنگ آميزي
در منبت معمولا رنگ طبيعي چوب تاثيرگذار است . در منبت معرق از
چوبهاي رنگي مختلف استفاده مي شود , گاهي عاج يا صدف براي رنگ
سفيد استفاده مي شود. مي توان كار منبت را درآخر رنگ آميزي نيز كرد
(معمولا با قهوه اي هاي مختلف يا رنگ چوب ـ البته با سليقه هنرمند) يا
اينكه تنها به رنگ طبيعي چوب اكتفا كرد و نيز بر روي كار يك لايه رنگ پلي
استر زرد يا كيلر پاشيد.
خط نوشته
در منبت خط نيز به كار مي رود. بر روي منبرهاي منبت كاري كتيبه هايي
نيز كارشده است . خط تفاوتي با طرحهاي ديگر ندارد بلكه با آن مثل يك
نقش برخورد مي شود. معمولا خط در منبر ودر مساجد كه منبتكاري شده و
نيز در بعضي از تابلوهاي منبت همراه با نقوش ديگر به كار مي رود.
نوع كاربرد و مصرف كالا
همانگونه كه در قبل نيز آمد آثار توليد شده توسط كارگاه ميراث
فرهنگي اكثرا براي نمايشگاه ها وموزه ها فرستاده مي شود. بخشي نيز در همان
كارگاه به نمايش گذاشته مي شود و فقط تعداد معدودي به فروش مي رسد.
زمينه اقتصادي
كارگاه منبت ميراث فرهنگي و همچنين كارگاه دانشگاه هنر هيچيك از
نظر اقتصادي اهميتي ندارند. اگر چه در اين زمينه هدف درازمدت مدنظر
بوده تا با معرفي اين هنر به عنوان يك حرفه عده اي جذب آن شوند و يا اينكه
افراد توانمند در اين زمينه سرمايه گذاي كنند , البته در مورد كارگاههاي
توليدي سرمايه گذاري مي شود كه بستگي به ساعت كار , تعداد كارگران و
ابزارآلاتي مورد استفاده دارد.
دستمزد
استادكار ميراث فرهنگي مانند يك كارمند است كه حقوقي تعيين شده
دارد. همچنين براي آموزش در دانشگاه و يا مكان آموزشي ديگر نيز حقوقي
معين دارد. در قبال كارهاي سفارش داده شده نيز مبلغي بنابر توافق اوليه
دريافت مي دارد.
در كارگاههاي توليدي دستمزد كارگران روزانه تعيين مي شود يا به
صورت كنترات (بسته به توانايي آنها)
چگونگي عرضه و فروش
آثاري كه در كارگاه ميراث توليد مي شود معمولا از نظر تعداد بسيار كم
هستند اما از نظر هنري ارزش بالايي دارند. معمولا كارها به نمايشگاه و
موزه ها عرضه مي شود و بخش كمي نيز به فروش مي رسد. (از طريق معرفي
در نمايشگاه يا بنا بر سفارش خاص )
زمينه اجتماعي
هنر منبت جايگاه خوبي در بين هنرشناسان و در جامعه دارد. نگاه كردن
به يك كار منبت داراي ارزش هنري تاثيري معنوي بر بيننده مي گذارد و روح
مخاطب را شاد مي كند. همين طور تاثير روحي , معنوي به مراتب بيشتري بر
هنرمند اثر دارد و از نظر معنوي وي را غنا مي بخشد. كار منبت نسبت به
بسياري از هنرهاي ديگر كه با چوب سر و كار دارد , مانند معرق , سخت و
دشوارتر و از نظر بدني نيز جسمي قوي مي خواهد , اما چون برجسته است و
با حجم سر و كار دارد نياز به قدرت تجسم قوي ونيرومند نيز دارد. هرچه
اين تجسم قويتر باشد بيننده و مخاطب اثر نيز رضايت بيشتري از كار
خواهد داشت چنانچه گفته شد كارگاه منبت ميراث فرهنگي يك كارگاه
تجاري توليدي نيست و در واقع فعاليت اين كارگاه بار فرهنگي دارد. اساس
ايجاد چنين كارگاههايي در سازمان ميراث فرهنگي زنده نگه داشتن فرهنگ و
هنر سرزمين ايران مي باشد. كارگاه هاي سنتي ميراث فرهنگي مي تواند سهم
عمده اي در سهولت آموزش هنرهاي بومي داشته باشد , تا ضمن معرفي
ارزش هنري منبت به عنوان يك حرفه و فن نيز به آن نگاه شود. هدف از
ايجاد چنين كارگاه هايي در دانشگاهها نيز در همين راستا مي باشد. در
دانشگاه هايي كه رشته صنايع دستي تدريس مي شود كارگاه هاي مختلفي
ايجاد شده كه از آن جمله كارگاه منبت دانشگاه هنر است و اساسا تمامي اين
كارها فعاليت در زمينه فرهنگي تلقي مي شود.زنده نگه داشتن صنايع دستي
ايران و آشنا شدن دانشجويان با اين صنعت و هنر از نزديك علاوه بر بار
فرهنگي , ارزشي مي تواند زمينه اشتغال پس از تحصيل را نيز فراهم كند.
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
كشتي متعلق به دوره صفوي در آبهاي خزر
كشتي به گل نشسته دوره صفوي با 28 متر طول و 7,8 متر
عرض در پي پسروي آب دريا در سواحل درياي خزر نمايان
شده است اين كشتي داراي دكل بادباني و سكان است و قدمت
آن احتمالا به دوره صفويه باز مي گردد.
نخستين مرحله مطالعات باستانشناسي بر روي اين كشتي
مكشوفه با مجوز پژوهشكده باستانشناسي ميراث فرهنگي و
گردشگري كشور آغاز شده است .
بنا به گفته يك مقام علمي در سازمان ميراث فرهنگي و
گردشگري مازندران پس از 25 روز كار و تلاش و با تخليه يك
پنجم از ماسه ها و رسوبات داخل كشتي مذكور نخستين
گمانه زني از وضعيت فيزيكي و ميزان تخريب و احتمالا
چگونگي به گل نشستن اين شناور تاريخي به دست آمده است .
« سامان سورتيچي » باستان شناس مي گويد پيشروي آب
درياي خزر در سال گذشته و همچنين متعاقبا پسروي آن در
سال جاري سبب گشته تا با شسته شدن ماسه هاي سطح ساحل
بقاياي اين كشتي تاريخي پيدا شود.
اين باستانشناس اضافه كرد : تاكنون با كاوشهاي به عمل
آمده در عمق 2,5 متري از بيشترين ارتفاع اين كشتي اشيائي
نظير زنبيل هاي حاوي انواع دانه هاي گياهي و همچنين ادوات
وابسته به كشتي مانند انواع طنابهايي با قطرهاي مختلف ,
نردبان چوبي , حصير , قرقره چوبي , ميخ هاي آهني و چوبي به
دست آمده است .
وي تصريح كرد : پس از تخليه ماسه و لجن هاي ته نشين
شده در بخش مياني اين كشتي مشخص شد كه برخورد شديد
سطح زيرين آن با بستر دريا موجب غرق شدن آن شده است .
سورتيچي در خصوص شرايط فيزيكي كشتي به گل
نشسته , گفت : از آنجايي كه چوب سازه كشتي مذكور اشباع از
آب بوده و نفوذ آب و محيط قرار گيري ساختار چوبي و فلزي
آن تحت تاثير موارد مخرب قرار گرفته است , لذا كشتي مذكور
به هيچوجه پس از تخليه محتويات داخلي و انتقال ماسه هاي
اطراف و همچنين مهار امواج دريا , تحمل وزن خود را نداشته
و در مجاورت با هوا , تغيير فيزيكي و شيميايي فاحشي پيدا
خواهد كرد.
كشتي به گل نشسته مكشوفه در حال حاضر در بين امواج
ساحلي درياي خزر در شمال روستاي زاغمرد بهشهر قرار
دارد.
همايش بين المللي خوشنويسي در چهار صدمين سالگرد خاموشي « ميرعماد »
براي نخستين بار همايش بين المللي بزرگداشت هنرمند
خوشنويس ميرعماد قزويني در استان قزوين برگزار مي شود.
محمد نادر محمدزاده مدير كل ميراث فرهنگي و
گردشگري استان با اعلام اين خبر افزود : اين همايش به
مناسبت چهارصدمين سال خاموشي ميرعماد به مدت 3 روز
در نيمه دوم مهر ماه سال جاري در استانهاي قزوين و اصفهان
برگزار مي شود.
محمدزاده گفت : در همايش ياد شده مسابقه خوشنويسي
برگزار خواهد شد و تعدادي از خوشنويسان خارجي كه عنوان
داوري بين المللي را دارند حضور يافته و به برندگان مسابقه
معتبرترين جايزه خوشنويسي به نام « مير » را اهدا خواهند كرد.
همچنين استاد ميرعماد محصص , رئيس انجمن
خوشنويسان استان قزوين در خصوص جايگاه هنري ميرعماد
گفت : ميرعماد از معدود هنرمنداني است كه خط برتر
خوشنويسي با نمونه خط او سنجيده مي شود و در تركيه نيز
جشنواره خوشنويسي به نام مير برگزار مي شود.
ميرعماد قزويني در سال 1024 هـ . ق در دربار شاه عباس
از شهرت و محبوبيت فراواني برخوردار بود اما به دلايل
سياسي مورد غضب شاه قرار گرفته و كشته شد.
آثار تاريخي نظامي به موزه سعدآباد منتقل مي شوند
به منظور تسهيل روند فعاليت هاي مطالعاتي و تحقيقاتي
پژوهشگران در حوزه مسائل نظامي حفظ و نگهداري بهينه با
توافق سازمان ميراث فرهنگي وگردشگري كشور و سازمان
حفظ ارزشهاي دفاع مقدس ارتش تمامي تجهيزات نظامي
موجود در موزه هاي مختلف به موزه نظامي در كاخ سعدآباد
منتقل خواهد شد. به گزارش باشگاه خبرنگاران جوان يكي از
مشكلاتي كه همواره براي پژوهشگراني كه در زمينه تاريخ
نظامي كشور مطالعه مي كنند , پراكندگي ابزار و تجهيزات نظامي
است كه در موزه هاي مختلف نگهداري مي شوند كه هم اكنون با
توافق هاي ابتدايي با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و با
گردآوردن تمامي تجهيزات نظامي در موزه نظامي امكان
دسترسي مستقيم و يكجا به تجهيزات نظامي براي پژوهشگران
فراهم مي آيد.
|
|