اشاره
حادثه خونين گروگانگيري در روسيه , يكبار ديگر موضوع چچن و
چچن ها را به صفحات اول مطبوعات منطقه و بويژه مطبوعات روسيه
كشاند.
چچن ها تاريخي مملو از مبارزه ودرگيري و جنگ هاي خونبار عليه
روسها دارند. اگر در دوران سلطه و اختناق هفتاد و چند ساله كمونيستها
كمتر مجال ظهور اين درگيريها بوده ولي در قبل و بعد از اين دوره همواره
شاهد مناقشات خونين قومي و نژادي و سياسي بوده ايم . نوشتار زير
اشاره اي گذرا به تاريخچه اين مناقشات دارد.
حضور روسيه در چچن از پايان قرن 16 ميلادي و اوايل قرن 17 به
دنبال تلاش روسيه تزاري جهت توسعه قلمرو خود به سمت سرزمينهاي
اسلامي قفقاز همزمان با ايام فرمانروايي كاترين دوم آغاز شد كه اين تلاش
روسيه با مقاومت سرسختانه كوه نشينان چچني مواجه گرديد.
اين مقاومت به حدي بود كه تصرف منطقه كوچك چچن توسط روسها
به مدت يك قرن به تاخير افتاد. مردم قفقاز از خصلت گريز از قيموميت
خارجي برخوردارند و چچن ها به لحاظ تعداد قيامهاي ضداستعماري در
حواشي سرزمين روسيه رتبه اول را در اين زمينه دارند. سابقه تاريخي نشان
مي دهد كه به محض تضعيف قدرت مركزي روسيه , مردمان اين جمهوري از
هر فرصتي براي قيام عليه دولت مركزي استفاده كرده اند و بزرگترين قيامها
در اين منطقه انجام شده است .
الف ) قيام شيخ منصور
شيخ منصور اولين رهبر بزرگ چچن ها بود كه در مقابل پيشروي روسها
به منطقه قفقاز در سال 1785 ميلادي قيام كرد . وي مبارزه خود را تحت
عنوان اسلام و آزادي مردم كوه نشين از سلطه روسها آغاز كرد وي بعد از
شكست ارتش روسيه در نبرد رودخانه « سونجا » خود را « امام » خوانده , با
اعلام جهاد , كوه نشينان را بر ضد روسها فراخواند. او توانست به مدت چند
سال , تمام سرزمين هاي قفقاز شمالي را يكپارچه سازد. پس از دستگيري
شيخ منصور , حكومت نظامي روسيه در منطقه برقرار شد ولي مبارزه
استقلال طلبانه كوه نشينان چچني بر ضد سلطه روسها پايان نيافت .
ب ) قيام امام شامل
مهمترين مرحله در مبارزه استقلال طلبانه مردم چچن , جنبش ملي
مقاومت به رهبري « امام شامل » است . او يك مسلمان روشنفكر از فرقه
صوفي گراي نقشبنديه و از اهالي داغستان بود كه به عنوان شيخ يا مرشد ,
رهبري سياسي معنوي مريدان خود را بر عهده گرفت . وي تنها راه استقلال
قفقاز را متحد كردن مسلمانان اين منطقه تحت يك سيستم اداري كه در آن
قوانين اسلامي وشريعت حاكم باشد مي ديد , بدين سبب سالهاي حكومت
شيخ شامل را بعدها عصر « شريعت » ناميدند. در دوره مبارزه او كه با ايجاد
دولت چچن همزمان بود , چچن ها و داغستاني ها تحت رهبري او توانستند
بخشي از سرزمين خود را آزاد سازند. مقاومت شيخ شامل چند دهه طول
كشيد اما سرانجام با اسارت او و سقوط چچن و مهاجرت حدود يك پنجم
از چچن ها به عثماني پايان يافت .
موقعيت جغرافيايي چچن
جمهوري فدراتيو روسيه كه وسيعترين كشور جهان است در خود 20
جمهوري خودمختار را نيز جاي داده است . از ميان اين جمهوريهاي
خودمختار , شش جمهوري با نامهاي داغستان , تاتارستان , چچن ,
باشقيرستان , كاباردينوـ بالكار و قره چاي ـ چركس داراي اكثريت جمعيت
مسلمان مي باشند.
از آنجا كه چچن مركز منطقه استراتژيك و پر اهميت قفقاز است , نقش
بحران چچن براي روسيه خطرناك مي باشد.
چچن با 11300 كيلومتر مربع مساحت و 1,5 ميليون نفر جمعيت در
منطقه قفقاز و در داخل مرزهاي روسيه قرار دارد. اين منطقه از شرق و
جنوب شرقي با جمهوري خودمختار داغستان , از جنوب غربي با جمهوري
گرجستان و از غرب با منطقه خودمختار اينگوش هم مرز مي باشد.
اكثريت جمعيت جمهوري چچن مسلمان و حنفي مذهب مي باشند. دين
اسلام كه از طريق آواره هاي داغستان , در قرن هشتم به قفقاز راه يافته بود , از
حدود 300 ـ400 سال قبل مردم چچن را به خود جذب كرد .
اسلام در چچن
بعد از روي كار آمدن حكومت شوروي و تسلط آن بر منطقه قفقاز
شمالي , دولت روسيه اقدام به سركوب مذاهب , تعطيلي مساجد و مدارس
آموزش علوم ديني كرد و سياستهاي تبليغاتي ضد مذهبي خود را افزايش
داد. ساختار قوي اجتماعي و تاكيد بر انسجام خانواده و وفاداري هاي قومي
باعث تضمين و تداوم مذهب در بين جوانان جمهوري چچن شده است .
يكي از ويژگي هاي عمومي زندگي مذهبي مردم چچن كه حكومت شوروي
قادر نشد آن را از بين ببرد , توجه و علاقه آنها به اماكن مذهبي و انجام
مراسم خاص مربوط به آن بود اگر چه بعد از تسلط كمونيستها بر منطقه اكثر
اماكن مذكور ويران شدند , اما خاطره آنها در ذهن مردم باقي ماند و آنها هر
سال در آن اماكن براي زيارت و انجام مراسم مذهبي گرد هم مي آمدند.
در خلال دهه 1360 به دنبال سياستهاي گلاسنوست و پروستريكاي
گورباچف احساسات مذهبي , افتخارات قومي و روحيات ضد كمونيستي و
ضد روسي مردم چچن كه فرصت بروز يافته بود , افزايش يافت . رهبران
مذهبي كه تا آن زمان به صورت مخفيانه فعاليت مي كردند , مورد توجه و
احترام مردم قرار گرفتند. بعد از اعلام استقلال چچن , مساجد و مدارس
اسلامي زيادي ساخته شد و يك دانشگاه اسلامي نيز در گروزني پايتخت اين
جمهوري افتتاح گرديد.
فروپاشي شوروي و استقلال طلبي چچنها
پس از فروپاشي شوروي و تشكيل 16 كشور مستقل , تمايلات
استقلال طلبانه نيز در اين جمهوري تشديد شد . در سال 1370 كنگره
سراسري مردم چچن , اعلاميه استقلال ملي اين جمهوري را تصويب كرد به
دنبال حادثه مرداد ماه سال 1370 مسكو , دولت هوادار كودتا سرنگون و
رژيم راديكال ملي به رهبري ژنرال جوهر دودايف خلبان چچني الاصل
نيروي هوايي شوروي در جمهوري چچن ـ اينگوش روي كار آمد . (1 )
پس از اعلام استقلال يك طرفه از سوي چچن در سال 1370 در تيرماه
1371 اينگوش به علت عدم تمايل به استقلال , از اتحاد با چچن جدا شد .
در گذشته اين دو منطقه به نام جمهوري چچن و اينگوش خوانده مي شدند.
دولت چچن مصمم بود تا ضمن كسب استقلال كامل از دولت مركزي , روابط
سياسي و ديپلماتيك خود را با كشورهاي خارجي آغاز نمايد. از طرف ديگر ,
دولت مركزي روسيه تاكنون استقلال جمهوري چچن را به رسميت نشناخته
است .
در طول سالهاي 73 ـ1372 دولت چچن درگير جنگهاي داخلي با
كمونيستهاي وابسته به روسيه بود و در پائيز سال 1373 نظاميان روسيه در
حمايت از مخالفان دودايف , به گروزني حمله كردند. سه ماه بعد آنان
گروزني را به تصرف خود درآوردند و جنگ با چچن ها به طور پراكنده ادامه
يافت . در ارديبهشت ماه 1375 بود كه جوهر دودايف در منزل مسكونيش
مورد اصابت موشك قرار گرفت و كشته شد(2 ) چند ماه بعد در پي
توافقهايي كه ميان فرماندهان سياسي و نظامي چچن با مسكو حاصل شد ,
يلتسين رئيس جمهور سابق روسيه ضمن تصويب پيمان صلح چچن در
شهريور ماه 1375 دستور خروج نيروهاي روسيه از چچن را صادر كرد . (3 )
البته اين اقدام يلتسين بدون شناسايي استقلال چچن انجام شد. در
همين حال چچن ها توانستند پس از خروج نظاميان روسيه از چچن ,
استقلال ناپايدار خود را عليرغم محاصره اقتصادي از سوي روسيه و
اختلافات داخلي در صف رهبران جدايي طلب تا مدت 2 سال حفظ كنند .
اما نظاميان روسيه به دنبال وقوع 2 حادثه عمده يعني اقدام بعضي رهبران
چچن در ايجاد شورش نظامي عليه سلطه روسيه بر داغستان و همچنين
چندين رشته انفجار پرتلفات در ساختمانهاي مسكوني مسكو , ناگزير شدند
توافق خود را با رهبران چچن نقض كرده و از زمين و هوا به اين سرزمين
بحران زده قفقاز لشكركشي نمايند. اين حادثه هزاران نفر تلفات در ميان
طرفين و به ويژه از ميان مردم برجاي نهاد و اكثر ساختمانهاي اداري و
مسكوني شهرهاي عمده چچن نابود شد. اين جنگها ده ها هزار كشته و
مجروح از چچنها و سربازان روس بر جاي گذاشت .
در سال 1378 به محض آنكه ولاديمير پوتين به رياست جمهوري
روسيه رسيد , چچنها مجددا حملات خود را عليه روسها افزايش دادند و
پوتين براي نابودي چچنهاي استقلال طلب , نيروهاي زيادي را به اين منطقه
اعزام كرد. اين نيروها تا به امروز در اين منطقه مستقر مي باشند و تقريبا هر
روز اين نيروها درگيريهاي پراكنده اي با چچنها دارند و طي آن از هر دو
طرف افرادي كشته و زخمي مي شوند در اين ميان افراد غيرنظامي نيز از
حملات نظاميان روسي در امان نيستند.
پس از نااميدي چچنها از مواجهه نظامي مستقيم با ارتش مجهز و بزرگ
روسيه , آنها استراتژي خود را در ضربه زدن به روسها در سراسر خاك
پهناور اين كشور قرار دادند . در سال 1379 بود كه شامل باسايف فرمانده
شورشيان چچن مسئوليت آتش سوزي برج تلويزيوني « اوستانكنيو » در
مسكو و انفجار زيردريايي « كورسك » روسيه را بر عهده گرفت (4 )
هر چند چچنها اين تغيير استراتژي را رسما در سال 1382 اعلام كردند .
مجلس شوراي مقاومت چچن با صدور بيانيه اي اعلام كرد كه عمليات
نظامي خود را به خارج از خاك چچن و بخصوص به داخل روسيه و نيز
اهداف نظامي اين كشور در داخل جمهوري هاي فدراسيون روسيه
مي كشاند . (5 )
از جمله حوادثي كه در سال جاري در چچن اتفاق افتاد ترور « احمد
قادراف » رئيس جمهوري چچن در ارديبهشت ماه گذشته بود. احمد قادراف
رئيس جمهور مورد حمايت كرملين كه در انتخابات مهرماه سال 1382 به
رياست جمهوري چچن رسيده بود(6 ) در نتيجه انفجار شديدي در
ورزشگاه دينامو گروزني همزمان با برگزاري مراسم پنجاه و نهمين سالروز
پيروزي ارتش روسيه بر ارتش آلمان نازي , در مركز چچن جان خود را از
دست داد. اين بمب قوي توسط چچنهاي جدايي طلب در زير جايگاه
مقامات كار گذاشته شده بود . (7 )
دولت مركزي روسيه در مقابل تمامي حوادث تروريستي كه در اين
كشور اتفاق مي افتد با شدت تمام برخورد مي كند اين برخوردها در اكثر
مواقع نيز با خشم ونارضايتي مردم روسيه مواجه مي شود. مثلا در حادثه
گروگانگيري سالن تئاتر مسكو نيروهاي امنيتي روسيه بدون در نظر گرفتن
جان مردم بيگناهي كه به گروگان گرفته شده بودند از يك نوع گاز شيميايي
خطرناك استفاده كردند كه اين امر موجب شد هم گروگانها و هم
گروگانگيرها همه با هم كشته شوند . كشته شدن بيش از 500 نفر در جريان
گروگانگيري مدرسه اي در اوستياي شمالي نيز حكايت از آن دارد كه روسها
فقط به فكر نابود ساختن صحنه بحران هستند و به تنها چيزي كه
نمي انديشند جان گروگانهاي بيگناه است . همين موضوع باعث شده كه مردم
روسيه به اين موضوع فكر كنند كه اگر روزي به گروگان در آيند به طور حتم
كشته خواهند شد و يا اگر كمي خوش شانس باشند , مجروح
مي شوند.
بحران چچن معضلي مركب از عوامل متعدد است . اگر چه نمي توان
تحريكات و كمكهاي خارجي را در ايجاد و تداوم آن ناديده گرفت . اما بايد
اذعان كرد كه عوامل داخلي بحران به مراتب قوي تر از انگيزه هاي بيروني
است . اين بحران ريشه در عوامل تاريخي , فرهنگي , اجتماعي , اقتصادي و
قومي دارد. علي رغم صورت ظاهري پيوستگي اين جمهوري به روسيه , در
واقع مردم آن از روسها جدا و بيگانه بوده اند. حافظه تاريخي مردم اين
جمهوري انباشته از ظلم و تبعيد و تحقير و قتل عام توسط روسهاست .
روسيه در خلال ساليان گذشته در جذب و جلب قلوب مردم چچن به
طرز فاحشي شكست خورده است . همين امر باعث شده كه آنها با روسها
هرگز احساس هويت مشترك نيابند. پوتين رئيس جمهور روسيه نيز قبلا بر
اين امر اعتراف كرده است . وي مي گويد : « دولت فدرال روسيه نتوانسته است
مردم چچن را جذب كند و در ادغام مردم چچن در جامعه روسيه به عنوان
يك كشور , شكست خورده است . » (8 )
بديهي است معكوس كردن روند مذكور مستلزم سرمايه گذاري كلان
اقتصادي و تصويب طرحهاي جديد سياسي براي اين جمهوري عقب مانده
است و بعيد به نظر مي رسد كه تحقق اين امر در شرايط فعلي در روسيه امروز
امكان پذير باشد.
به طور كلي بحران مذكور تبديل به معضل مهمي براي فدراسيون
روسيه , مردم چچن و جامعه جهاني شده است . از ديدگاه مسكو , حركت
استقلال طلبانه چچن ها به عنوان گامي خطرناك در جهت تجزيه مناطق و
جمهوريهاي خودمختار اين كشور است كه اكثريت جمعيت آنها غير روس
مي باشند. جمهوري چچن به دليل سابقه خود مستعد بحران بوده و وجود
بحران و عدم برخورد درست مسكو با آن به مفهوم محدود شدن حوزه
امنيتي اين كشور مي باشد. بنابر اين تصور روسها اين است كه ثبات در اين
جمهوري نه تنها نشانه قدرت آنهاست بلكه آينده سياسي و اقتصادي منطقه
قفقاز تا حدود زيادي به توفيق كرملين در كنترل اين منطقه بستگي خواهد
داشت . از سوي ديگر بحران اخير به يكي از مقولات مهم در صحنه داخلي
روسيه تبديل شده است .
نقش نظاميان در شروع و ادامه حملات نظامي و ميزان حمايت و پيروي
دولتمردان كرملين از خواست آنان , هزينه هاي سنگين عمليات نظامي بر
اقتصاد در حال گذار اين كشور , دولت روسيه را در تنگناي مضاعفي قرار
داده است .
عزم راسخ دولت روسيه براي اعاده حاكميت خود بر اين جمهوري , به
فرض پيروزي كامل نظامي , با توجه به پيشينه تاريخي موجود در روابط دو
طرف و وضعيت خاص جغرافيايي منطقه قفقاز شمالي و كوهستاني بودن آن ,
بعيد است كه باعث برقراري صلح و آرامش واقعي گردد. پيروزي كه از طريق
نظامي و در پي بروز يك فاجعه انساني حاصل شود به نظر نمي رسد كه
مشكل روابط چچن ها را به عنوان يك ملت با دولت روسيه حل نمايد.
و بالاخره حوادث تروريستي كه طي ساليان گذشته در روسيه رخ
مي دهد و تقريبا همگي آنها به نوعي به چچن ها نسبت داده مي شود و در
تمامي اين حوادث نيز افراد بيگناهي چه توسط چچن ها و چه توسط
نيروهاي امنيتي و نظامي روسيه كشته و مجروح مي شوند محكوم مي باشد.
چچن ها بايد بدانند براي استقلال طلبي نيازي به كشتن افراد بيگناه نيست و
روسها نيز بايد متوجه اين موضوع باشند قلع و قمع افراد بيگناه در تهاجم
نظامي به مناطق مختلف چچن چيزي را نصيب آنها نخواهد كرد.
1 ـ روزنامه اطلاعات 70,4,5
2 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 75,2,5
3 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 75,9,14
4 ـ روزنامه كيهان به نقل از سايت اينترنتي « سازمان قفقاز » متعلق به چچنها
79,6,8
5 ـ روزنامه كيهان به نقل از شبكه تلويزيوني الجزيره 82,8,29
6 ـ روزنامه اطلاعات به نقل از خبرگزاري اينترفكس 82,7,18
7 ـ روزنامه جمهوري اسلامي به نقل از خبرگزاري اينترفكس 83,2,21
8 ـ روزنامه اطلاعات به نقل از شبكه خبري بي . بي . سي 81,4,4
چچنها پس از نااميدي از مواجهه نظامي مستقيم با ارتش
روسيه , استراتژي خود را در ضربه زدن به روسها به سراسر
خاك پهناور اين كشور گسترش دادند
حضور روسها در چچن از پايان قرن 16 ميلادي و اوايل قرن
17 به دنبال تلاش روسيه تزاري جهت توسعه قلمرو خود به
سمت سرزمينهاي اسلامي قفقار آغاز شد و اين تلاش با مقاومت
سرسختانه كوه نشينان چچني مواجه گرديد
روسيه در خلال ساليان گذشته در جذب و جلب قلوب مردم
چچن به طرز فاحشي شكست خورده است و همين امر باعث
شده كه آنها با روسها هرگز احساس هويت مشترك نيابند
