اشعار فاطمي , جلوه هاي زيباي « شعر متعهد »
3 ـ گرسنه ام , به گرسنه ايثار مي كنم .
در اشعار فاطمي , ياري رساني به محرومان جامعه را موضوعي مهم و
مرتبط با اصل « تعهد » در هنر شعر مي يابيم , همان تعهدي كه شاعر را از به
خودمشغولي و سردرگريباني و انزواگزيني خارج مي كند و به اجتماع انساني
متمايل مي سازد و به نظاره دردها و رنجها مي نشاند و به چاره جويي و يافتن
درمان ها و فضاسازي براي تحرك و تلاش در مسير رفع مضايق و تنگناها و
مشكلات ترغيب مي نمايد.
اشعار فاطمي به « انسان » مي انديشد و دردها و رنجهايش , و فقرها و
درماندگي ها و محروميت هايش . اين انديشناكي تنها در ابيات شعر محصور
نمي گردد , كه پيش از آن در رفتار و عملكردهاي حضرت زهرا(س ) متجلي
گشته است . بدين ترتيب انديشه و ذهن و فكر زهراي بتول (س ) , همراه با
شعر و ادبيات منظوم او , در كنار تحرك و تلاش عملي او , ياريگر انسان هاي
درمانده و تهي دست و نيازمند مي گردد.
تعاليم و معارف اسلامي , فقر و محروميت را تلخ و ناگوار معرفي
مي نمايد و موجب بروز بسياري از رنجها و تنگناهاي آزاردهنده و بازدارنده
از رشد و سعادت و آرامش مي داند و به همين دليل « فقرزدايي » از جامعه را
ضروري و حياتي و از وظايف و مسئوليت هاي اصلي كارگزاران حكومتي
معرفي مي كند و در كنار اين وظيفه حكومتي , اهل ايمان را به جود و انفاق و
ياري رساني به محرومان جامعه ترغيب مي نمايد.
حضرت علي (ع ) مي فرمايد :
« ان الفقر مذله للنفس , مدهشه للعقل , جالب للهموم » (1 )
« به راستي كه فقر و نداري موجب خواري و ذلت نفس , سرگرداني و
پريشاني عقل , و جلب غم و اندوه ها مي گردد » .
اين كلام تامل برانگيز , سه اثر زيانبار و آزاردهنده براي فقر و تهي دستي
معرفي مي نمايد.
اثر اول اين است كه ذلت و خواري نفس توليد مي كند و حالتي در جان
و روح فقيران و درماندگان به وجود مي آورد كه موجب درخواست هاي مكرر
براي رفع نيازهاي خود مي شود و همين امر و برخي از احساس هاي دروني
ديگر زمينه ساز حقارت ها و ذلت ها مي گردد. تنها فقيران تقواپيشه و آزاده و
مقاوم هستند كه در اثر شدت ايمان به خدا به اين حالت ها و روحيات و
عواطف زيانبخش دچار نمي شوند و نيازهاي خود را به گونه اي مرتفع
مي سازند كه به ديانت و كرامت نفس آنان ضربه وارد نسازد.
اثر دوم , پريشاني و سرگرداني عقل و خرد است كه دامنگير فقيران و
درماندگان مي شود. فشارها و رنجها و تحيرهايي كه از همه سو تهي دستان را
در محاصره در مي آورد و فكر و ذهنشان را به خود مشغول مي دارد , سرانجام
عقل و خردهايشان را در چاره جويي و رفع مضايق اقتصادي درمانده و
ناتوان مي سازد و به آشفتگي و سرگرداني مي افكند.
اثر سوم , جلب و جذب غم و اندوه هاي بي شمار است كه پي درپي بر
جان و روح تهي دستان فرومي ريزد و لحظات زندگي را بر آنان تلخ و ناگوار
مي سازد. اين حزن و اندوه با درخواست هاي مكرر افراد خانواده و ضعف و
ناتواني در برآورده ساختن آنها , و نيز از نيافتن راه و روش هاي نجات و
رهايي از مهلكه فقر و ناداري , چهره ظاهر مي سازند و جان و روح فقيران را
رنجه مي دارند.
تعاليم اسلام علاوه بر تدبيرهايي كه در نظام سياسي و حكومتي خود
براي فقرزدايي و ياري رساني به تهي دستان ارائه مي دهد , اعضاي جامعه
اسلامي را نيز به « جود و بخشش » ترغيب مي نمايد و به ياري رساني فقيران
ودرماندگان فرامي خواند.
معارف و متون غني روايي اسلام با اين سخنان ژرف كه « سخاوت خوي
پيامبران است » (2 ) , « سخاوت ميوه عقل است » (3 ) , « سخاوت زيور انسان
است » (4 ) و « فضيلتي همچون سخاوت نيست » (5 ) , اين خصلت و فضيلت
بزرگ اخلاقي را پشتوانه ياري رساني به محرومان و تهي دستان جامعه قرار
مي دهد و اهل ايمان را به مساعدت هاي مالي به فقيران اجتماع ترغيب
مي نمايد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) ياريگر بزرگ محرومان جامعه بود و در
شرايطي كه خود و همسر و فرزندانش از حداقل امكانات زندگي برخوردار
بودند , در انفاق و بخشش در راه خدا شتاب مي كرد و به كمك و مساعدت
درماندگان و مسكينان مي پرداخت .
در اشعار زيبا و نغز فاطمي , جلوه بزرگ و شگرفي از اين ياري رساني را
كه عقل ها و خردها را متحير مي سازد مشاهده مي نمائيم . اين ياري رساني
ابتدا در « عمل » به عينيت در مي آيد و زهراي مرضيه (س ) تمام موجودي
خانه را به طور متوالي و در سه شبي كه تهي دستان به خانه اش التجا
مي جويند , در راه خدا مي بخشد و هر بار اين رفتار و عملكرد الهي را به نظم
درمي آورد و در قالب اشعاري زيبا مي ريزد و بر زبان جاري مي سازد.
اين واقعه بسيار بيداركننده و عبرت زا و پيام آور عشق به خدا و اشتياق
به ياري رساني به خلق خدا را به نظارت مي نشينيم .
روزي فرزندان زهراي اطهر(س ) حسن (ع ) و حسين (ع ) به بستر بيماري
مي افتند. رسول گرامي اسلام (س ) و جمعي از افراد جامعه اسلامي از
فرزندان زهرا(س ) عيادت مي كنند. حضرت علي (ع ) در همين آمدوشدها نذر
مي كند كه چنانچه فرزندانش بهبودي يابند سه روز براي خدا روزه بگيرد.
حضرت فاطمه (س ) نيز به همين ترتيب نذر مي كند.
كودكان زهراي بتول (س ) بهبود مي يابند و از بستر بيماري برمي خيزند.
حضرت علي (ع ) و حضرت زهرا(س ) به نذر خود وفا مي كنند و روزه
مي گيرند. مولاي متقيان (ع ) سه من جو تهيه مي كند و به خانه مي آورد.
زهراي بتول (س ) يك من از آن را آرد مي كند و به تعداد افراد خانواده نان
تهيه مي نمايد.
اميرمومنان (ع ) پس از خواندن نماز مغرب در مسجد , به خانه مي آيد و
زهراي مرضيه (س ) سفره مي گسترد و غذاي آماده را در آن مي نهد.
در همين هنگام , مسكيني درب خانه را به صدا درمي آورد و تقاضاي غذا
مي كند.
حضرت علي (ع ) از حضرت زهراي بتول (س ) مي خواهد كه به ياري
« مسكين » بشتابد و از پاداش بزرگ الهي بهره مند گردد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) در حالي كه خود را آماده مي نمايد كه تنها
موجودي غذا را از سفره خارج كندو به مسكين بدهد , اين اشعار را سريعا
مي سرايد :
امرك سمع يابن عم وطاعه
ما بي من لوم ولا وضاعه
اطعمه ولا ابالي الساعه
ارجو اذا اشبعت من مجاعه
فرمانت را اي پسر عمو بي درنگ اطاعت خواهم كرد. از طرف من تو را در
اين پيشنهاد نه سرزنش و نه ملامتي خواهد بود.
هم اينك اين گرسنه را طعام مي دهم و به ياد آينده خويش خواهم افتاد
و آرزو دارم با شكم گرسنه در راه خدا ايثار كنم .
حضرت فاطمه زهرا(س ) غذاي اهل خانه را به مسكين مي دهد و در آن
شب با آب خالص افطار مي كنند.
روز بعد حضرت زهرا(س ) مقداري ديگر از جو را آرد نمود و نان پخت
و به هنگام شب آماده بهره برداري نمود. وقتي علي (ع ) پس از اقامه نماز
مغرب به منزل بازگشت , يتيمي درب خانه را به صدا درآورد و تقاضاي غذا
نمود.
امير مومنان (ع ) همچون شب قبل به همسرش پيشنهاد داد به
ياري رساني يتيم درمانده و گرسنه بشتابد.
حضرت فاطمه (س ) در پاسخ به حضرت علي (ع ) بلافاصله اين ابيات
زيبا را سرود :
فسوف اعطيه ولاابالي
واوثر الله علي عيالي
امسوا جياعا و هم اشبالي
اصغر هم يقتل في القتال
بكر بلا يقتل باغتيال
لقاتليه الويل مع و بال
يهوي به النار الي سفال
كبوله زادت علي الاكبال
بزودي به اين گرسنه طعام خواهم بخشيد و از گرسنگي خود باكي ندارم .
براي خدا او را بر فرزندان گرسنه ام مقدم مي دارم .
فرزندانم ديشب را گرسنه به روز آوردند , فرزنداني كه كوچكترين آنان
« حسين » در ميدان جنگ كشته خواهد شد.
در كربلا فرزندم را با حيله و تزوير شهيد مي كنند. واي بر قاتلان او , و
عذاب دردناك و ذلت و خواري بر آنان باد.
آنها كه با اين جنايت به مراتب پست آتش جهنم راه مي يابند , هر لحظه بر
سقوط و ذلتشان افزوده مي شود.
حضرت زهراي بتول (س ) غذا را از سفره برداشت و به يتيم درمانده و
گرسنه بخشيد و اعضاي خانواده شب را گرسنه سپري نمودند.
روز سوم حضرت فاطمه (س ) آخرين موجودي جو را آرد نمود و طعامي
را براي افطار مهيا ساخت .
حضرت علي (ع ) پس از اداي نماز از مسجد بازگشت . در اين هنگام يك
« اسير » درب خانه را به صدا درآورد و طعام طلبيد. اميرمومنان (ع ) از
همسرش ياري رساني به اسير گرسنه را تقاضا نمود و ضمن تجليل از
شخصيت والاي دختر پيامبر(س ) از او خواست به انفاق و بخشش بپردازد و
گرسنه را سير نمايد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) بلافاصله ابيات ذيل را سرود :
لم يبق مما كان غير صاع
قد دبرت كفي مع الذراع
شبلاي والله هما جياع
يا رب لاتتركهما ضياع
ابوهما للخير ذواصطناع
عبل الذرا عين طويل الباع
و ما علي راسي من قناع
الا عبانسجتها بصاع
از آنچه در خانه ذخيره كرده بودم جز يك پيمانه باقي نمانده است . درحالي
كه دست من (با آردكردن و گرداندن آسياب ) مجروح گرديده است .
به خدا سوگند فرزندانم هم اكنون گرسنه اند. خدايا آنان را به حال خود
نگذار كه از دست بروند.
پدرشان علي (ع ) در سخاوت و خوبي ها بي نظير است و آنچه دارد و به
دست مي آورد با دستان سخاوتمندش به ديگران مي بخشد.
همه غذاي موجود خانه را در حالي به گرسنه مي دهم كه مقنعه و چادر
مناسبي بر سر ندارم مگر عبا و كهنه چادري كه خودبافته ام و از فراواني
وصله اي كه بر آن زده ام در حال از بين رفتن است . (6 )
حضرت فاطمه زهرا(س ) طعام سفره را به اسير گرسنه بخشيد و اهل
خانه همچنان در گرسنگي شب را به صبح رساندند.
پس از اين واقعه بزرگ كه ايثار و فداكاري حضرت زهرا(س ) و امير
مومنان (ع ) را به نمايش مي گذارد و اين مطهران آذوقه خود را به مسكين و
يتيم و اسير مي دهند و سه شب متوالي ودرحالي كه روزها را روزه بودند
گرسنه سر بر بالين مي نهند , اين آيات از جانب حضرت جبرئيل در شان و
منزلت آنان نازل مي گردد :
« يوفون بالنذر و يخافون يوما كان شره مستطيرا و يطعمون الطعام علي
حبه مسكينا و يتيما و اسيرا » (7 )
« آن بندگان نيكو به عهد و نذر خود وفا مي كنند و از قهر خدا در روزي
كه رنج و سختيش همه اهل محشر را فرامي گيرد مي ترسند , و هم براي حب و
دوستي خدا به مسكين و يتيم و اسير طعام مي دهند. »
با تامل در اين واقعه بزرگ و حائز اهميت , به نتايج ذيل دست
مي يابيم :
1 ـ « تعهد و مسئوليت » در اشعار فاطمي به زيباترين وجه به تجلي درمي آيد و
آن بانوي متفكر و هنرمند مفاهيم و ارزش ها و هنجارهاي الهي و انساني را در
اين اشعار به نمايش درمي آورد.
2 ـ ياري رساني به فقيران و درمانگان جامعه , جلوه اي از تعهد و مسئوليت و
احساس دردمندي اجتماعي در اشعار فاطمي محسوب مي شود و حضرت
زهراي مرضيه (س ) در ابياتي كه مي سرايد به صراحت و روشني علاقه و
اشتياق خود را به دستگيري از ناتوانان و گرسنگان و تهي دستان آشكار
مي نمايد.
3 ـ حضرت فاطمه زهرا(س ) در شرايطي به ياري مسكين و يتيم و اسير
مي شتابد و سه شب متوالي طعام اندك اهل خانه را به آنان مي بخشد كه هر
شب جز همان مقدار ناچيز غذا چيزي در سفره نداشتند و خود و همسر و
كودكانش گرسنه سر بر بالين مي نهند و اين عملكرد زيباترين و عظيم ترين و
بي نظيرترين نوع ايثار و گذشت و فداكاري را متجلي مي سازد.
بانوي بزرگوار اسلام با اين ايثار و گذشت بزرگ , ديگران را برخود
ترجيح مي دهد و همچنان كه در مصراعي ازيكي از ابيات شعر خويش اشاره
مي كند , چنين آرزو دارد كه با شكم گرسنه در راه خدا ايثار نمايد و اين آرزو
به بهترين شكل و در سه شب متوالي تحقق مي يابد و او به همراه ساير افراد
اهل بيت (ع ) از شدت گرسنگي نحيف و ناتوان مي گردند.
4 ـ حضرت زهرا(س ) در اين سه شب , به « بداهت » شعر مي سرايد . يعني
بدون درنگ و تامل و به ناگاه و يكباره . وقتي امير مومنان (ع ) به او پيشنهاد
ياري رساني به مسكين و يتيم و اسير را مي دهد , حضرت زهراي بتول (س )
هر بار بلافاصله در پاسخ به همسرش شعر مي سرايد و در همان حال به
ياري رساني گرسنگان و محرومان اهتمام مي ورزد.
اين كه حضرت فاطمه (س ) به بداهت و بدون به كارگيري وقت و زمان
براي تامل و تفكر در شعرسرايي , سريع و زيبا شعر مي سرايد , نشان از تبحر
و مهارت خاص آن بانوي بزرگوار درادبيات منظوم دارد. اين مهارت و
سرعت عمل را در اشعار ديگر حضرت زهرا(س ) نيز كه در مناسبت هاي
مختلف مي سرايد , مشاهده مي نمائيم .
پي نوشت ها :
1 ـ غررالحكم , ترجمعه و تنظيم موضوعي , سيدهاشم رسولي محلاتي ,
انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامي , ج 2 , ص 287
2 ـ همان مدرك , ج 1 , ص 510
3 ـ همان مدرك , ج 1 , ص 511
4 ـ همان مدرك , ج 1 ص 510
5 ـ همان مدرك , ج 1 , ص 515
6 ـ امالي , ص 213 ـ عوالم , ج 11 , ص 588 ـ بحار , ج 35 , ص 238 ـ
فرهنگ سخنان فاطمه زهرا(س ) , 138 ـ136
7 ـ قرآن كريم , سوره دهر , آيه 8 ـ7
« تعهد در شعر » شاعر را از به خود مشغولي و سردرگريباني و
انزواگزيني خارج مي كند و به اجتماع انساني متمايل مي سازد
و به نظاره دردها و رنج ها مي نشاند و به چاره جويي و يافتن
درمان ها و فضاسازي براي تحرك و تلاش در مسير رفع مضايق
و تنگناها و مشكلات ترغيب مي نمايد.
اشعار فاطمي به « انسان » مي انديشد و دردها و رنجهايش , و
فقرها و درماندگي ها و محروميت هايش . اين انديشناكي تنها
در ابيات شعر محصور نمي گردد , كه پيش از آن در رفتار و
عملكردهاي حضرت زهرا(س ) متجلي گشته است . بدين ترتيب
انديشه و ذهن و فكر زهراي بتول (س ) , همراه با شعر و ادبيات
منظوم او , در كنار تحرك و تلاش عملي او , ياريگر انسان هاي
درمانده و تهي دست و نيازمند مي گردد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) به « بداهت » شعر مي سرود. يعني
بدون درنگ و تامل و به ناگاه و يكباره . اين كه زهراي
بتول (س ) به بداهت و بدون به كارگيري وقت و زمان براي تامل
و تفكر در شعرسرايي , سريع و زيبا شعر مي سرود , نشان از تبحر
و مهارت خاص آن بانوي بزرگوار در ادبيات منظوم دارد.
