فرهنگ فاطمي , شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده
10 ـ آغوش مادر , آشيانه امن كودك
« فرهنگ فاطمي » آغوش گرم و پر مهر « مادر » را آشيانه امن
و آرامش بخش و مناسب ترين جايگاه براي رشد و نمو و
پرورش هاي روحي و جسمي كودكان مي داند.
از ديدگاه فرهنگ فاطمي , آغوش مادر و مراقبت هاي ويژه
و مواجهات سرشار از مهر و عطوفت او , پرورشگاه اوليه و
اصلي انسان ها محسوب مي شود و از همين جاست كه آدمي به
عالي ترين مراتب كمال و سعادت نائل مي آيد و جوامع انساني
را از آثار بزرگ وجود خويش بهره مند مي سازد.
آغوش و دامان پر مهر مادر رويشگاه شرف و ايمان و
آزادگي و محل پرواز و صعود انسان به قلل رفيع سعادت و
رستگاري است .
ژرف نگري و عمق انديشي فرهنگ فاطمي در ريشه يابي
نيازهاي روحي و رواني و عاطفي كودكان و نونهالان و ارائه
شيوه هاي پرورشي پايدار و بالنده براي تحقق اين
نيازمندي هاي مختلف , در ارزش گذاري نسبت به نقش
پرورشي خاصي كه آغوش و دامان پر مهر « مادر » دارد , بيشتر و
تامل برانگيزتر مي شود.
از منظر فرهنگ فاطمي , آغوش و دامان پر مهر مادر ,
چشمه سار پاك و عميقي است كه فيض و رحمت و شفقت
الهي را در نهرهاي زندگي جاري مي سازد و حيات و آرامش و
نشاط به ارمغان مي آورد.
در نظام تربيتي اسلام , نقش « مادر » در تامين نيازهاي
عاطفي فرزندان و رشد و پرورش جامع آنان , بسيار بنيادين و
محوري و تعيين كننده مي باشد و محال است بدون اين حضور
و نقش آفريني حياتي , تربيت صحيح و همه جانبه كودكان و
نوجوانان به نحو احسن و مطلوب تحقق يابد و به همين دليل
است كه كانون ها و مراكزي كه كودكان بي سرپرست را تحت
پوشش تربيتي قرار داده اند و تمام امكانات لازم را براي
دست يابي به اين هدف در استخدام خود درآورده اند , هنوز
نتوانسته اند جايگزين مادر و آغوش و دامان گرم و پر مهر او
باشند.
در نگاه نافذ و درون كاو نظام تربيتي اسلام , همچنان كه
هيچ جايگزيني براي « شير مادر » وجود ندارد , جايگزين
مناسبي براي « مهر مادر » نيز يافت نمي شود.
« شير مادر » كه « تغذيه جسمي » كودك را به عهده دارد ,
سرشار از مواد مفيد و سازنده و بي نظيري است كه در رشد و
نمو همه جانبه فرزندان بسيار مناسب و بدون جايگزين
مي باشد.
همچنين « مهر مادر » كه « تغذيه روحي و عاطفي » كودك را
عهده دار مي باشد , طراوت و نشاط و آرامشي در جان و روان
فرزندان به وجود مي آورد كه همانندي براي آن يافت نمي شود.
توصيه هاي فراواني كه در تعاليم اسلام درباره اكرام و
احترام خاص به مادران وجود دارد , همه در اثر نقش حياتي
آنان در تربيت و پرورش فرزندان و رنج و سختي هايي است كه
در اين راه پر فراز و نشيب تحمل مي كنند. اين توصيه ها بسيار
تامل برانگيز و عبرت زا مي باشد و اوج مقام و منزلت مادران
عفيف و پاك و تلاشها و مراقبت هاي مستمر و مشقت هاي
ديرپاي آنان را در رشد و تربيت و پرورش فرزندان به نمايش
مي گذارد.
يكي از اين توصيه هاي عميق را در روايتي زيبا از رسول
گرامي اسلام حضرت محمد(ص ) مي يابيم :
« الجنه تحت اقدام الامهات « » (1 )
« بهشت , زير پاي مادران است . »
اين روايت شريف , به زيبايي هر چه تمام تر به اين واقعيت
بزرگ اشارت دارد كه مادران عفيف و پاك و مسئول و متعهد در
تربيت فرزندان , به گونه اي وظايف الهي خويش براي
زمينهسازيهاي لازم به منظور رشد و بالندگي و پرورش كامل
نونهالان خود را انجام داده و در اين راه آميخته با رنج و
مشقت هاي طولاني و طاقت فرسا استقامت ورزيده و خشنودي
خداوند متعال را در خدمت صادقانه و خالصانه و موثر و مفيد
به فرزندان جلب نموده اند كه « بهشت الهي » با تمام نعمت هاي
الوان و جاودان آن خود را آماده و مشتاق پذيراي قدوم پاك
آنان ساخته است .
رسول گرامي اسلام (ص ) در سخني ديگر , فرزندان را
اينگونه به اكرام و بزرگداشت « مادران » توصيه
مي فرمايد :
« امك , امك , ثم امك , ثم اباك , ثم الاقرب فالاقرب » (2 )
« مادر خود , مادر خود , مادر خود را اكرام و رعايت كن .
سپس پدر خود را , پس از آن كساني را كه به تو نزديكتر
هستند. »
در اين روايت عبرت زا , سه بار متوالي به اكرام و
بزرگداشت و رعايت حال « مادران » سفارش مي شود , و سپس
يك بار به احترام و بزرگداشت « پدران » و ساير نزديكان . علت
اين نوع توصيه و سفارش مشخص و روشن است . مادران به
دليل زحمات و رنجها و سختي هاي طولاني و طاقت فرسايي كه
در تربيت و پرورش و رشد جسمي و روحي فرزندان تحمل
مي كنند , به طور فطري و طبيعي شايستگي هاي لازم را براي
اكرام و احترام كسب مي نمايند و به همين دليل فرزندان بايد در
همه حال در بزرگداشت آنان بكوشند و در كنار اكرام و احترامي
كه براي پدران خود روا مي دارند , اين وظايف را بيشتر و
كامل تر در مواجهه با مادران به تجلي برسانند.
رهنمودهاي تربيتي حضرت امام خميني درباره جايگاه
رفيع « مادران » در تربيت و پرورش كودكان و نوجوانان و نقش
عميق و تلاش ها و مراقبت هاي وقفه ناپذيرشان در
« انسانسازي » , بسيار راهگشا مي باشد.
حضرت امام خميني ابتدا به اين نكته اشاره مي كند كه
اگرچه مسئوليت تربيت و پرورش فرزندان به طور مشترك بر
دوش والدين سنگيني مي كند و آنان در شكل گيري سرنوشت
اولاد خويش نقش آفرين مي باشند , لكن مسئوليت « مادران »
سنگين تر و نقش آنان حياتي تر است :
« توجه به سرنوشت اولاد به عهده پدران و مادران است .
اما مادران بيشتر مسئولند.... شرافت مادري بيشتر از شرافت
پدري است . تاثير مادر در روحيه اطفال از تاثير پدر بيشتر
است . » (3 )
حضرت امام خميني با ادبياتي زيبا تلاش ها و مراقبت هاي
زنان و مادران پاك و متعهد و مسئول براي پروردن انسان هاي
والا و بزرگ و مفيد و موثر براي جوامع بشري را در قالب
واژه ها و عبارات كوتاه و در عين حال عميق و سرشار از
محتواي غني مي ريزد و اذهان و افكار را با عظمت و گستردگي
نقش اين پرورش دهندگان ايثارگر آشنا مي سازد. سخنان ذيل از
حضرت امام خميني (ره ) نمونه هايي از اين ادبيات زيبا و
آگاهي بخش مي باشد :
زن نقش بزرگي در اجتماع دارد. زن مظهر تحقق آمال
بشر است . زن پرورش دهنده زنان و مردان ارجمند است . از
دامن زن , مرد به « معراج » مي رود. دامن زن محل تربيت « بزرگ
زنان » و « بزرگ مردان » است . (4 )
زن , « مربي » جامعه است . از دامن زن انسان ها پيدا
مي شود . مرحله اول مرد و زن صحيح , از دامن زن است . (5 )
زن , با « تربيت صحيح » خودش , « انسان » درست مي كند ,
و با تربيت صحيح خودش « كشور » را « آباد » مي كند. مبدا همه
« سعادت » ها , از دامن زن بلند مي شود . (6 )
حضرت امام خميني سپس به « نقش دوگانه مادران » اشاره
مي كند. نقش اول « مفيد و سازنده » است , و نقش دوم « زيانمند
و مخرب » مي باشد. نقش اول را مادران با ايمان و پاك و عفيف
ايفا مي نمايند كه نتيجه و ثمر آن , پرورش انسان هاي شريف و
آزاده و خدمتگذار به جامعه در تمام عرصه هاي سياسي و
اجتماعي و اقتصادي و صنعتي مي باشد. و نقش دوم را مادران
غيرمتعهد و ناسالم و گريزان از ايمان و عفاف ايفا مي كنند كه
حاصل نهايي آن انسان هاي ناصالح و فاسد و منحط و
زيان رسان به جان و مال و ناموس مردم جامعه و خطرناك براي
استقلال و عزت و پيشرفت كشور مي باشد.
حضرت امام خميني با بيان اين سخن بيداركننده كه
« سعادت و شقاوت كشورها بسته به وجود زن است » (7 ) , به
نقش دوگانه زنان و مادران اشاره مي نمايد و نحوه تربيت آنان
را ـ كه مبتني بر آموزش ها و پرورش هاي « حق » و « باطل » و
« صلاح آميز » و « فسادخيز » مي باشد ـ با « سعادت » يا « شقاوت »
ملت ها و كشورها پيوند مي زند.
حضرت امام خميني با نكته سنجي ديگري نيز نقش دوگانه
مادران را مطرح مي نمايد :
« اول مدرسه اي كه بچه دارد , دامن مادر است . مادر خوب ,
بچه خوب تربيت مي كند , و خداي نخواسته اگر مادر منحرف
باشد , بچه از همان دامن مادر , منحرف بيرون
مي آيد . » (8 )
« فرهنگ فاطمي » با توجه به جايگاه و نقش حياتي « مادر »
در تربيت فرزندان در ابعاد جسمي و روحي و عاطفي , و نيز با
توجه به نياز فطري و طبيعي كودكان و نوجوانان به آغوش گرم
و دامن پر مهر مادران و اهميت خاصي كه « مهر مادر » در
آرام بخشي رواني و تامين نيازهاي عاطفي فرزندان دارد , اين
روش تربيتي را بسيار مورد توجه و تاكيد قرار مي دهد و مادران
را از هرگونه غفلت و مسئوليت گريزي در حرارت بخشي و
نشاطآفريني به فرزندان دلبندشان برحذر مي دارد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) , « مادر نمونه » و « اسوه » و « الگو »
در پرورش فرزندان پاك در آغوش پر مهر و دامن عطوفتخيز
خويش بود.
آن بانوي مقدس و مطهر , سعي مي كرد در شرايط گوناگون
حيات خويش , از اين وظيفه و مسئوليت عدول نكند و همواره
آغوش مهربانش را براي فرزندانش گشوده دارد و به گرمي و
حرارت از آنان نگهداري نمايد.
در زندگاني حضرت زهراي مرضيه (س ) صحنه هاي
مختلفي از دقت و مراقبت هاي آن مادر پاك و نمونه براي
گرمي بخشي به كودكان و نگهداري هاي عاطفهخيز از آنان
وجود دارد كه صحنه ذيل يكي از آنهاست .
« سلمان فارسي » مي گويد : روزي فاطمه زهرا(س ) را ديدم
كه مشغول آسياب بود. در اين هنگام , طفل كوچكش
« حسين (ع ) » گريه مي كرد و بي تابي مي نمود. به او عرض كردم :
« براي كمك به شما آسياب كنم يا بچه را آرام
نمايم
حضرت زهرا(س ) پاسخ داد :
« من به آرام كردن فرزند , سزاوارتر هستم . شما آسياب را
بچرخانيد » (9 )
همانند همين صحنه براي « بلال حبشي » اتفاق مي افتد. او
در اين باره چنين مي گويد :
به خانه فاطمه (س ) رفتم . ديدم پسرش « حسن » (ع ) ـ كه
در آن وقت كودك شيرخوار بود ـ گريه مي كند و خود او
مشغول دستاس ـ آسيا كردن گندم به آرد ـ مي باشد. عرض
كردم :
« اجازه دهيد من دستاس كنم , يا حسن را نگه
دارم »
حضرت فاطمه (س ) فرمود :
« من پسرم را نگه مي دارم . » (10 )
اگر در نحوه عملكرد حضرت فاطمه زهرا(س ) نيك بنگريم
درمي يابيم كه آن بانوي مطهر با توجه به نياز طبيعي كودك به
آغوش پر مهر مادر و نقش تربيتي خاص و ويژه اي كه
حفاظت هاي مادرانه در رشد و پرورش فرزندان ايفا مي نمايد ,
در انتخاب ادامه كار آسياب كردن و آرامش بخشي اطفال خود با
در آغوش كشيدن آنها , بدون هيچ درنگ و ترديدي , دومي را
برمي گزيند.
حضرت زهرا(س ) در هر دو صحنه و در پاسخ به پرسش
مشابه از جانب سلمان و بلال , به نقش تربيتي آغوش و دامان
مادر تاكيد مي نمايد و به وضوح اين درس و پيام را به همه
مادران انتقال مي دهد كه كودك و نوجوان مامن و پناهگاهي به
گرمي بخشي و حرارت زايي و آرامش آفريني « آغوش مادر »
نمي يابد , و هيچ جايگزين مناسب و مفيد و تاثيرگذار در رشد
« جسمي » و « روحي » و « عاطفي » فرزندان همانند آغوش و
دامان پر مهر مادر وجود نخواهد داشت . بنابراين مباد كه
مادران در هر عصري اين اصل و روش تربيتي را رها سازند و
كودكان و نوجوانان خود را از اين آشيان گرم الهي كه
پرورش دهنده انسان هاي پاك و بزرگ و آزاده و خدمتگذار به
جوامع بشري مي باشد , محروم سازند كه اگر چنين قصور و
غفلتي روا دارند , اخلال و نقصان و كمبودهاي روحي و رواني
و عاطفي ناشي از آن , نسلي مي پرورد كه از سلامت و آرامش
كامل و شخصيت سالم و جامع بي نصيب مي باشند و جامعه
انساني در پيمودن راه صحيح رشد و كمال و رهايي و نجات با
مشكل مواجه مي گردد.
بايد در « شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده » كه از مهم ترين و
حياتي ترين جلوه هاي عملي « فرهنگ فاطمي » محسوب
مي شوند , دقت و تعمق روا داريم و خويشتن را در
زمينهسازيهاي مساعد و مناسب براي تحقق آنها مسئول
بدانيم و از اين واقعيت انكارناپذير غفلت نورزيم كه در
صورتي در بزرگداشت مقام و منزلت حضرت زهراي بتول (س )
و گسترش « فرهنگ فاطمي » به وظيفه خود واقف مي گرديم كه
در تحقق راهكارها و روش هاي منتهي به « تربيت پايدار و
بالنده » پيرو راستين آن بانوي مقدس و مطهر باشيم .
پي نوشت ها :
1 ـ نهج الفصاحه , مجموعه كلمات قصار نبي اكرم (ص ) ,
ترجمه و تنظيم ابوالقاسم پاينده , انتشارات جاويدان , ص
280 , حديث 1328
2 ـ همان مدرك , ص 109 , حديث 546
3 ـ در جستجوي راه از كلام امام , انتشارات اميركبير , دفتر
سوم , ص 114
4 ـ همان مدرك , ص 111
5 ـ همان مدرك , ص 111
6 ـ همان مدرك , ص 111
7 ـ همان مدرك , ص 111
8 ـ همان مدرك , ص 108
9 ـ بحارالانوار , ج 43 , ص 280
10 ـ همان مدرك , ص 76
در نگاه نافذ و درون كاو نظام تربيتي اسلام ,
همچنان كه هيچ جايگزيني براي « شير مادر » وجود
ندارد , جايگزين مناسبي براي « مهر مادر » نيز يافت
نمي شود. « شير مادر » كه « تغذيه جسمي » كودك را
به عهده دارد , سرشار از مواد مفيد و سازنده و
بي نظيري است كه در رشد و نمو همه جانبه فرزندان
بسيار مناسب و بدون جايگزين مي باشد. همچنين
« مهر مادر » كه « تغذيه روحي و عاطفي » كودك را
عهده دار مي باشد , طراوات و نشاط و آرامشي در
جان و روان فرزندان به وجود مي آورد كه
همانندي براي آن يافت نمي شود.
حضرت زهرا(س ) اين درس و پيام را به همه
« مادران » انتقال مي دهد كه كودك و نوجوان مامن
و پناهگاهي به گرمي بخشي و حرارت زايي و
آرامش بخشي « آغوش و دامان پرمهر مادر »
نمي يابد. بنابر اين مباد كه مادران در هر عصري اين
اصل و روش تربيتي را رها سازند و فرزندان خود را
از اين آشيان گرم الهي كه پرورش دهنده
انسان هاي پاك و بزرگ و آزاده و خدمتگذار به
جوامع بشري مي باشد , محروم سازند.
نبايد از اين واقعيت انكارناپذير غفلت ورزيم كه
درصورتي در بزرگداشت مقام و منزلت حضرت
زهراي بتول (س ) و گسترش « فرهنگ فاطمي » به
وظيفه خود واقف مي گرديم كه در تحقق راهكارها و
روش هاي منتهي به « تربيت پايدار و بالنده » پيرو
راستين آن بانوي مقدس و مطهر باشيم .
