فرهنگ فاطمي , شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده
9 ـ مواجهه و تعامل عدالت آميز با فرزندان
رفتار و مواجهه عدالت آميز با فرزندان در ابعاد و
جلوه هاي مختلف , يكي از شيوه هاي مهم در تربيت و پرورش
پايدار و بالنده محسوب مي شود.
اين روش تربيتي در « فرهنگ فاطمي » حضوري بارز و
نقشي تعيين كننده و آثاري ارزشمند دارد و همچون ساير
شيوه هاي تربيتي حضرت فاطمه زهرا(س ) داراي ظرافت هاي
خاص و درس ها و پيام هاي شگرف و انسان ساز
مي باشد.
لازمه بهره وري صحيح از اين روش تربيتي مكتب فاطمي ,
شناخت و بينش هاي كافي والدين از اهميت « عدالت » در
پرورش كودكان و مراقبت و تلاش هاي دقيق براي جاري
ساختن دستورالعمل ها و آموزش هاي فرهنگ فاطمي در رفتار و
سلوك و عملكردهاي خويش ميباشد.
به منظور كسب بينش هاي لازم والدين نسبت به اين شيوه
تربيتي , ضروري است در آنچه به عنوان بنيان هاي فكري
فرهنگ فاطمي در موضوع عدالت در تربيت و پرورش مطرح
مي كنيم دقت و تعمق كافي مبذول گردد. همچنين لازم است
آنچه كه به صورت جلوه عملي اين فرهنگ سترگ درباره تسري
عدالت در رفتار و سلوك عيني و مشهود با كودكان و نوجوانان
مطرح مي نمائيم , تامل و دقت هاي ضروري به عمل آيد.
در معارف و تعاليم عميق اسلام , « عدالت » جايگاهي
خاص و اهميتي ويژه و منزلتي بزرگ دارد.
يكي از واقعيت هايي كه ما را به جايگاه و اهميت عدالت در
تعاليم مقدس اسلام واقف مي سازد اين است كه اين « اصل » و
« قانون » و « ارزش » والا در همه ابعاد و جلوه هاي معارف و
تعاليم جامع اين دين مبين حضور دارد و در تمام شئون حيات
مادي و معنوي و دنيايي و اخروي به نقش آفريني مي پردازد.
كساني كه از دانش و بينش هاي لازم ديني برخوردار باشند
به وضوح در مي يابند « عدالت » در نظام سياسي اسلام , نظام
اقتصادي اسلام , نظام اجتماعي اسلام , نظام اخلاقي اسلام ,
نظام تربيتي اسلام , نظام حقوقي اسلام و نظام ديپلماسي و
روابط بين الملل اسلام , حضور كامل دارد و همه جا به
نقش آفريني مي پردازد. اين حضور جامع و گسترده نشان
مي دهد كه دين مبين و زندگي ساز اسلام « عدالت » را بسيار ارج
مي نهد و گرامي مي دارد و بر تحقق همه جانبه تمام جلوه ها و
ابعاد آن در عرصه ها و صحنه هاي گوناگون حيات انسان اصرار
مي ورزد.
حضور اصل و قانون عدالت در جامعيت تعاليم اسلام
نشانگر آن است كه از ديدگاه اين دين مقدس و حياتبخش
عدالت تنها در جلوه و جنبه اقتصادي زندگي انسان به
نقش آفريني نمي پردازد و به عدالت اقتصادي محدود نميشود ,
بلكه در كنار اين نوع عدالت , عدالت سياسي , عدالت اخلاقي ,
عدالت حقوقي , عدالت تربيتي , عدالت اجتماعي و برخي
ديگر از انواع عدالت مطرح مي باشد و چنانچه انسان بخواهد
به طور واقعي و جامع و كامل « عدالت » ورزد , بايد همه
حركات و رفتار و كنش و عملكردهايش در تمام عرصه ها و
صحنه هاي زندگي فردي و جمعي را به زيور عدالت بيارايد تا
هم خود از اين موهبت و رحمت الهي بهره مند گردد و جان و
روح و زندگي و حيات مادي و معنوي اش را بهجت و نشاط و
آرامش بخشد , و هم ساير انسان ها را با مواجهات و تعاملات
عدالت آميز خويش بهره مند گرداند و امنيت و آسايش بيافريند.
قرآن كريم در آيات متعدد جايگاه و اهميت « عدالت » را
مطرح مي نمايد و انسان را به بينش و شناخت مي رساند.
يكي از مصاديق اين شناخت آفريني را در آيه ذيل مي يابيم :
« ان الله يامر بالعدل و الاحسان » (1 )
« خداوند انسان را به عدالت و احسان فرمان مي دهد. »
اين آيه شريفه ابتدا عدل و انصاف را مطرح مي كند كه از
نيروي شگرف و عظيم عقل و خرد مايه مي گيرد و آدميان را به
سعادت ناشي از عمل دقيق و جامع به تمام جلوه ها و ابعاد آن
فرا مي خواند , و سپس به احسان و بخشش امر مي كند كه از
عاطفه پاك و زلال بر مي خيزد و نيكي و عطا به همنوعان را
لازمه حيات سالم و پويا و ارزشمند مي داند.
اهميت منزلت عدالت از ديدگاه قرآن كريم به حدي است
كه حتي در مواجهه و تعامل با « دشمنان » , به رعايت و استقرار
كامل اين اصل و قانون الهي فرمان مي دهد :
« كونوا قوامين لله شهدا بالقسط ولايجر منكم شنئان قوم
علي الا تعدلوا اعدلوا هواقرب للتقوي » (2 )
« در راه خدا قيام كننده و پايدار و استوار باشيد , گواهان
عدالت و قسط باشيد , و نبايد عداوت و دشمني گروهي شما را
بر آن بدارد كه از طريق عدل بيرون رويد. عدالت ورزيد كه
عدل و قسط به تقوا نزديك تر است . »
براساس رهنمودهاي اين آيه شريفه , علاوه بر وظيفه و
مسئوليت قيام و پايداري در راه خدا , گواهي به عدالت و
قسط , مراقبت در عدالت ورزي به عنوان نشانه هاي بارز تقوا ,
و خارج نشدن از طريق عدالت , لازمه فرمانبري و اطاعت از
خداوند متعال معرفي شده است و جايگاه و اهميت عدالت تا
آنجا گرامي داشته مي شود كه پايبندي به آن در تعامل با دشمنان
به هنگام آمد و شدها , مذاكرات , عهدنامه ها , عمل به مقررات
انساني در برخورد با اسرا و ساير موارد و مصداق ها , لازم و
ضروري مي گردد.
علاوه بر آيات قرآن كريم ـ كه به دو نمونه از آنها اشارت
رفت ـ روايات گهربار پيشوايان اسلام نيز منزلت و نقش و
ارزش عدالت را مي نمايانند و به استقرار اين قانون بزرگ الهي
در تمام صحنه هاي زندگي فردي و اجتماعي فرمان مي دهند.
به اين سخنان ژرف از حضرت علي (ع ) در وصف عدالت
و جايگاه آن تعمق روا داريم :
عدالت , اساس « ايمان » و جامع « احسان » است . (3 )
عدالت , والاترين موهبت ها و بخشش هاي الهي محسوب
ميشود . (4 )
عدالت , قوي ترين و مستحكم ترين « بنيان » هاست . (5 )
عدالت , برترين و با فضيلت ترين « خصلت » هاست . (6 )
عدالت , ميزان و ترازوي خداي سبحان است كه در ميان
مردم برقرار كرده , و براي برپاداشتن « حق » نصب فرموده است .
پس در ميزان الهي با او مخالفت نكن و در قدرت و حكومت او
به معارضه نپردازد . (7 )
باتوجه به اين كه « عدالت » , قرار دادن هر چيز در جاي
خود , و رساندن هر حقي در موضع خود مي باشد , جلوه هاي
مختلف و گوناگوني پيدا مي كند و در رفتار و كنش و عملكردها
و مواجهات فراواني به تجلي در مي آيد.
رسول گرامي اسلام (ص ) به مصاديقي از اين جلوه ها در
رفتار و تعاملات اجتماعي اشاره مي فرمايد :
هر كه با مردم چنان رفتار كند كه دوست دارد آنان با او رفتار
نمايند , « عادل » است . (8 )
آن چه براي خود نمي پسندي براي ديگري هم مپسند , و آنچه
براي خود دوست داري براي برادرت نيز دوست بدار , تا در
قضاوتت عادل باشي و در عدالتت دادگر و نزد آسمانيان
دوست داشتني و در دلهاي زمينيان محبوب گردي . (9 )
امير مومنان حضرت علي عليه السلام نيز به برخي از
جلوه هاي عدالت در رفتار و سلوك اشاره مي نمايد :
هر كه نهانش با آشكارش يكسان باشد , و كردارش با گفتارش
سازگار , او كسي است كه امانت را پرداخته و عدالتش تحقق
يافته است . (10 )
تدبير صحيح عدالت به سه چيز است : نرمي كردن در عين
دورانديشي , دقت نگري و به نهايت رساندن كار در دادگري , و
احسان و بخشش در ميانه روي . (11 )
در ميان ابعاد وجلوه هاي عدالت و قسط , « عدالت در
تربيت » كه در مواجهات والدين به صورت روش هاي كارآمد
در پرورش كودكان و نوجوانان به ظهور ميرسد , از مهم ترين و
حياتي ترين نمودها وجلوه ها محسوب مي شود. علت اصلي اين
اهميت و ارزشمندي را بايد بنيادين بودن موضوع « تربيت » و
پيوند خاص آن با سرنوشت نهايي انسان ها دانست كه چنانچه
به نحو احسن و با شيوه هاي دقيق و بدون غفلت و قصور به
عينيت درآيد , سعادت انسان را در همه ابعاد حيات رقم مي زند
و اگر با تسامح و كوتاهي مواجه شود , زمينه هاي انحطاط و
گمراهي و شقاوت آدميان فراهم مي آيد.
در نظام تربيتي اسلام درباره تاثير عدالت در تربيت و
پرورش صحيح كودكان و نوجوانان آموزش ها و
دستورالعمل هاي دقيق مطرح ميباشد. يكي از اين
دستورالعمل ها از رسول گرامي اسلام حضرت محمد(ص ) نقل
شده است :
« اعدلوا بين اولاد كم كما تحبون ان يعدلوا بينكم » (12 )
« بين فرزندان خود به عدالت رفتار نمائيد , همان طوري كه
مايليد فرزندان شما و مردم , بين شما به عدالت رفتار كنند. »
عدالت در تربيت پرورش , در بسياري از حالات و رفتار و
مواجهات والدين با فرزندان به تجلي مي رسد و داراي انواع و
جلوه هاي مختلف مي باشد. عدالت در نگاه محبت آميز و
يكسان به همه فرزندان , عدالت در تشويق و ترغيب هاي
حركت زا نسبت به نونهالان , عدالت در تامين نيازهاي عاطفي
كودكان , عدالت در حمايت هاي مساوي , عدالت در احترام و
اكرام , عدالت در بوسيدن فرزندان , عدالت در نوازشگري و
مهرورزي با نونهالان , و عدالت در تامين نيازهاي مادي
كودكان و نوجوانان , از اقسام و جلوه هاي گوناگون
عدالت ورزي در تربيت و پرورش محسوب مي شود.
از اين ميان , به ذكر يك نمونه از توصيه هاي پيشوايان دين
اكتفا مي كنيم .
روزي پدري با دو فرزند خويش به محضر رسول گرامي
اسلام (ص ) شرفياب شد. در اين ديدار , پدر آن دو فرزند يكي
از آنان را بوسيد و به فرزند ديگر اعتنا نكرد.
رسول اكرم (ص ) كه شاهد اين صحنه تبعيض آميز بود ,
خطاب به آن شخص فرمود :
« چرا با فرزندان خود به تساوي و عدالت رفتار
نمي كني » (13 )
« فرهنگ فاطمي » به زيبايي هر چه تمامتر , تجلي گاه
روش هاي تربيتي پايدار و بالنده از جمله روش « عدالت در
مواجهه و تعامل با كودكان و نوجوانان » مي باشد.
اين فرهنگ جامع و عظيم به تمام ابعاد و جنبه ها و
جلوه هاي « عدالت در تربيت » نظر مي گسترد و عمل دقيق و
گسترده به اين جلوه ها و ابعاد را تضمين كننده رشد و نمو كامل
فرزندان مي داند.
حضرت فاطمه زهرا(س ) كه در به كارگيري همه شيوه هاي
تربيتي منتهي به سلامت و سعادت و بالندگي و پيشرفت
فرزندانش توجه و مراقبت هاي خاص و مستمر داشت , روش
عدالت در تربيت را نيز به نحو احسن و با دقت ها و ظرافت هاي
ويژه در مواجهه و تعامل خويش با نونهالانش به مرحله عمل
در مي آورد.
يكي از جلوه هاي عدالت زهراي مرضيه (س ) در پرورش
فرزندانش را در مراقبت هاي دقيق او براي تامين « تشويق
مساوي » و امتناع و خودداري از تبعيض در انگيزش آفريني و
حركت زايي مشاهده مي نمائيم .
حضرت فاطمه زهرا(س ) نه تنها خود به بهترين شكل به
رعايت اصل عدالت در تشويق مي پرداخت و همواره به گونه اي
عمل مي كرد كه تمام فرزندانش به طور يكسان از جاذبه
رفتارهاي عدالت آميز او بهره مند گردند , بلكه مواجهات ساير
اعضاي اهل بيت (ع ) را زير مي گرفت و مايل بود كه كوچكترين
مسامحه اي در انجام اين وظيفه صورت نگيرد. اعضاي ديگر
خاندان عصمت و طهارت اگر چه اصل عدالت در تشويق را به
طور جامع و كامل در رفتار و مواجهات خويش به عينيت در
مي آوردند , لكن در عين حال زهراي بتول (س ) دقت ها و
نظارت هاي خود را استمرار مي بخشيد.
جلوه ديگر از پرورش هاي مبتني بر عدالت ورزي حضرت
فاطمه (س ) را در موضوع دقت در تامين خواست هاو حاجات
و نيازهاي فرزندانش مشاهده مي نمائيم .
حضرت زهرا(س ) به طور يكسان و براساس اصل عدالت ,
نيازهاي فرزندانش را در غذا و پوشاك و بهره مندي هاي ديگر
مرتفع مي نمود. زهراي مرضيه (س ) در تمام فراز و نشيب هاي
زندگي و براساس شرايط مختلفي كه در جامعه اسلامي پيش
مي آمد , به گونه اي عمل مي كرد كه فرزندان عزيزش در سختي و
تنگنا و گشايش و آسايش , به طور مساوي و بر اساس « عدالت »
از امكانات موجود برخوردار گردند.
سومين جلوه از روش تربيتي عدالت آميز حضرت فاطمه
زهرا(س ) , جاذبه نگاه پر مهر او بر چهره هاي پاك و معصوم
كودكان و نوجوانانش بود.
وقتي آفتاب گرمي بخش نگاه حضرت زهرا(س ) بر سيماي
فرزندانش مي نشست و به يك ميزان و به طور مساوي به
چرخش و گردش در مي آمد تا همه آنان را به حق و عدالت از
اين حاذبه الهي برخوردار نمايد , « نشاط » و « آرامش » در تمام
زواياي وجودشان خانه مي گزيد و در پرتو اين جاذبه نيرومند و
حيات بخش همچون نهال مستعد در زمين حاصلخيز , به رشد
و نمو در مي آمدند.
چهارمين جلوه از روش هاي تربيتي مبتني بر عدالت
حضرت زهرا(س ) , بوسه هاي محبت آميز و مكرر او بر
گونه هاي فرزندان دلبندش بود. اين بوسه هاي سرشار از مهر و
عاطفه مادري , هيچ گاه نقصان و كاهش نيافت و به محدوديت و
انحصار در نيامد و برخي از فرزندان را مشمول و بعضي ديگر
را محروم نكرد , بلكه به طور يكسان و مساوي همه آنان را در
پوشش رحمت و عطوفت فاطمي قرار داد و زمينه ساز پرورش
صحيح و بالنده آنان گرديد.
اين چهار جلوه و ساير جلوه هاي عدالت آميز تربيتي
حضرت فاطمه (س ) , سرمشق و الگوي همه مادران مسئول و
وظيفه شناس براي پرورش كودكان و نوجوانان خود بر اساس
شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده اي است كه از چشمه سار زلال
« فرهنگ فاطمي » مايه گرفته و در رفتار و سلوك و مواجهات و
تعاملات زيباي حضرت زهرا(س ) تسري يافته و فرزندان پاكي
پرورش داده است كه تا انتهاي حيات بشر در كره ارض , اسوه
و الگوي جامع و كامل براي انسان هاي مشتاق شرف و عزت و
آزادگي و معنويت مي باشند.
پي نوشتها :
1 ـ قرآن كريم , سوره نحل , آيه 90
2 ـ قرآن كريم , سوره مائده , آيه 8
3 ـ غررالحكم , ترجمه و تنظيم موضوعي , سيد هاشم رسولي
محلاتي , انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامي , ج 2 , ص 90
4 ـ همان مدرك , ج 2 , ص 90
5 ـ همان مدرك , ص 89
6 ـ همان مدرك , ص 89
7 ـ همان مدرك , ص 91
8 ـ ميزان الحكمه , محمدي ري شهري , انتشارات دارالحديث ,
ج 7 , ص 3501
9 ـ همان مدرك , ج 7
10 ـ همان مدرك , ج 7
11 » غررالحكم , ترجمه و تنظيم موضوعي , ج 2 , ص 93
12 ـ بحارالانوار , ج 23 , ص 113
13 ـ مكارم الاخلاق , ص 113 , الحديث , ج 2 , ص 267
وقتي آفتاب گرمي بخش نگاه حضرت زهرا(س )
بر سيماي فرزندانش مي نشست و به يك ميزان و به
طور مساوي به چرخش و گردش در مي آمد تا همه
آنان را به حق و عدالت از اين جاذبه الهي
برخوردار نمايد , « نشاط » و « آرامش » در تمام
زواياي وجودشان خانه مي گزيد و در پرتو اين
جاذبه نيرومند و حيات بخش همچون نهال مستعد
در زمين حاصلخيز , به رشد و نمو درمي آمدند.
جلوه هاي عدالت آميز تربيتي حضرت
فاطمه (س ) , سرمشق و الگوي همه مادران مسئول و
وظيفه شناس براي پرورش كودكان و نوجوانان خود
براساس شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده اي است
كه از چشمه سار زلال « فرهنگ فاطمي » مايه گرفته و
در رفتار و سلوك و مواجهات و تعاملات زيباي
حضرت زهرا(س ) تسري يافته و فرزندان پاكي
پرورش داده است كه تا انتهاي حيات بشر در كره
ارض , اسوه و الگوي جامع و كامل براي انسان هاي
مشتاق شرف و عزت و آزادگي و معنويت
مي باشند.
با توجه به اين كه « عدالت » , قرار دادن هر چيز در
جاي خود , و رساندن هر حقي در موضع خود
مي باشد , جلوه هاي مختلف و گوناگوني پيدا مي كند
و در رفتار و كنش و عملكردها و مواجهات فراواني
به تجلي مي رسد و عرصه هايي چون اقتصاد ,
سياست , اخلاق تربيت , فرهنگ و حقوق را در بر
مي گيرد.
