م ـ طلوع گر
37 سال از اشغال بلنديهاي جولان توسط اسرائيل در سال 1967
مي گذرد. اقدامي كه تاكنون و حتي هنگام اشغال , در تمام ابعاد سياسي ,
نظامي و اقتصادي , حمايت صريح و آشكار آمريكائيها را همراه خود داشته
است . طي اين تقريبا چهار دهه , رژيم صهيونيستي تلاش كرده از جولان به
عنوان اهرم فشار براي كشانيدن سوريه به پاي ميز مذاكره بهره بگيرد. در اين
37 سال , رژيم اسرائيل تلاش كرد براساس يك برنامه زمانبندي شده با
تخريب روستاها , شهرك هاي عرب نشين منطقه تحت اشغال و آواره ساختن
دهها هزار نفر از ساكنان سوري منطقه و جايگزين كردن نزديك به 20 هزار
يهودي در 25 شهرك جديدالاحداث , بافت جمعيتي جولان غربي را براي
اهداف درازمدت خود تغيير دهد.
دولت سوريه , هم در دوران حكومت « حافظ اسد » فقيد و هم طي
حكومت چهار ساله فرزند 39 ساله اش « بشار اسد » قاطعانه بر سر موضع
خود درباره جولان اشغالي پافشاري نموده و هرگونه راه حلي را كه متضمن
خروج كامل و بدون قيد و شرط سربازان اسرائيلي از اين منطقه نباشد , رد
كرده است .
واقعيت اينست كه پس از گذشت 37 سال از اشغال جولان و برگزاري
چند دور مذاكرات رسمي ميان دو كشور , براي سوريها « جولان » جداي از
اينكه بعنوان يك بخش از تماميت ارضي سوريه محسوب مي شود , از ابعاد
گوناگون داراي اهميت ويژه است . مقاومت تاريخي و درازمدت سوريها در
برابر اشغالگري و تاكيد و پايبندي دمشق به خروج بدون قيد و شرط اسرائيل
از تمامي اراضي اشغالي اعراب (برخلاف مصر ـ اردن ) , از سوريه يك
الگوي قابل اتكا و مثال زدني در مبارزه با اشغالگري در منطقه ساخته است .
اين مسئله براي سوريها يك حيثيت سياسي ارزشمند به شمار مي رود به
همين علت سوريه حاضر نيست با صهيونيست ها سرميزي بنشيند كه اين
حيثيت ناديده و يا لطمه ببيند. وجود اين شرايط سبب شده كه جولان هم در
نگاه سوريها و هم در نگاه اسرائيلي ها , بعنوان يك مسئله فوق العاده
استراتژيك مطرح باشد و مواضع دو طرف را در هرگونه مذاكره
انعطاف ناپذيرتر سازد.
اظهارات اخير « موشه يعالون » رئيس ستاد ارتش صهيونيستي درباره
آمادگي اين رژيم براي مذاكره با سوريه پيرامون موضوع « جولان » تازه ترين
موضع و بيانگر اين واقعيت است كه در شرايط كنوني حتي مقامات نظامي
اسرائيل نيز با خارج شدن سربازان اسرائيلي از جولان مخالفت ندارند.
« يعالون » اخيرا اظهار داشت : به باور من , اسرائيل در برابر چشم پوشي از
بلنديهاي جولان مي تواند با سوريه كنار آمده و با اين كشور صلح
كند.
روزنامه صهيونيستي « يد يعوث آحرونوت » به نقل از « يعالون » نوشت :
سوريه مرزهاي مشترك و طولاني با اسرائيل دارد , داراي توان موشكي است
و سلاح شيميايي در اختيار دارد كه مي تواند خاك اسرائيل را هدف قرار دهد
از اينرو نبايد توان نظامي آن كشور را ناديده گرفت . وي گفت : بدليل نبود
وحدت ميان اعراب , موازنه قوا در منطقه خاورميانه به نفع اسرائيل است و
كشورهاي عربي تحمل خريد سلاح را ندارند.
وي تاكيد كرد اگر مقامات سياسي اسرائيل تصميم بگيرند ارتش از
منطقه جولان عقب نشيني كند , اسرائيل مي تواند از هر نقطه اي كه لازم باشد
از خطوط مرزي اسرائيل دفاع كند . (1 )
از جهات گوناگون , كشانيدن سوريه بپاي ميز مذاكرات براي
صهيونيست ها اهميت حياتي دارد. تلاش براي برداشتن آخرين خاكريز
ضدصهيونيستي در ميان دولتهاي عربي ـ خلع سلاح احزاب فعال و مبارز
فلسطيني و تعطيلي دفاتر آنان در دمشق ـ خروج 30 هزار سرباز سوري از
لبنان ـ خلع سلاح حزب الله و تضعيف مقاومت اسلامي جنوب اين كشور
فروكش كردن انتفاضه فلسطين ـ حضور در بازار منطقه خليج فارس ـ تسلط
بر منابع اقتصادي اعراب و.... از رئوس برنامه هايي است كه اسرائيل در
حاشيه خروج احتمالي از جولان دنبال مي كند.
جغرافياي سياسي « جولان »
منطقه جولان كه در جنوب غربي سوريه واقع است حوزه هاي سرزمين
شام يعني سوريه ـ لبنان ـ فلسطين و اردن را بيكديگر متصل مي كند. جولان
از شمال به كوه هاي « حرمون » منتهي مي گردد كه بزرگترين قله اين رشته كوه
با 2814 متر ارتفاع « جبل الشيخ » نام دارد . در سمت شرق جولان « دره
الرقاد » واقع است در اين منطقه جولان به استان هاي دمشق و درعا وصل
مي گردد. دره « نهريرموك » در مرز سوريه و اردن در جنوب جولان قرار دارد.
رود بزرگ اردن و درياچه پرآب طبريا در غرب جولان , اين منطقه را از
اراضي اشغالي فلسطين جدا مي سازد.
منطقه جولان 35 هزار كيلومترمربع مساحت دارد كه رژيم صهيونيستي
در جريان جنگ سال 1967 مقدار 11,2 هزار كيلومترمربع آن را اشغال كرد
اما در جريان جنگ 1973 سوريه توانست 664 كيلومترمربع آن را آزاد كند .
اسرائيل هم اكنون يك سوم آب مورد نياز خود را از منابع آبي اين منطقه
تامين مي كند. علاوه بر آن قله « جبل الشيخ » از نقطه نظر نظامي براي سوريه و
اسرائيل از اهميت حياتي برخوردار است . رژيم صهيونيستي بانصب
سيستم هاي پيشرفته امنيتي در اين ارتفاعات , قادر است تحركات نظامي
سوريه , لبنان و بخشي از خاك عراق را تحت كنترل داشته
باشد . (2 )
مقدمات اشغال جولان
جداي از درگيري هاي پراكنده ميان نيروهاي سوري و اسرائيل بر سر
موضوع تقسيم آب در نزديكي درياچه طبريا در غرب جولان , از سال 1962
تا آوريل 1967 برخورد نيروهاي مرزي دو طرف شكل عميق تر بخود گرفت
و وارد مرحله تازه تري شد . اما در پنجم ژوئن 1967 رژيم صهيونيستي طي
يك عمليات غافلگيرانه عليه كشورهاي همسايه , بخش هاي وسيعي از خاك
همسايگان عرب خود را به اشغال درآورد. در اين جنگ همه جانبه كه ابتدا
بطور همزمان با انهدام باند فرودگاه هاي نظامي و آشيانه جنگنده هاي
كشورهاي مورد تهاجم آغاز شد , صحراي سينا در مصر , منطقه جولان در
سوريه و مناطق غربي رودخانه اردن توسط رژيم صهيونيستي اشغال شد. در
جنگ 1967 كه به جنگ شش روزه معروف است نيروهاي اسرائيل پس از
اشغال استحكامات سوريه در تپه مشرف بر « درياچه طبريا » و ارتفاعات
جولان , شهر « قنيطره » واقع در 60 كيلومتري جنوب دمشق را تصرف كردند .
6 سال بعد در ششم اكتبر 1973 مصر و سوريه به منظور آزادسازي
مناطقي كه در جنگ 1967 از دست داده بودند , متفقا عليه اسرائيل وارد
جنگ شدند. در اين نبرد كه به « جنگ رمضان » معروف است شهر « قنيطره »
از اشغال اسرائيل آزاد شد اما ارتفاعات جولان همچنان در اشغال باقي ماند
و از آن پس با صدور قطعنامه 338 شوراي امنيت , سربازان كلاه آبي سازمان
ميان نيروهاي متخاصم در منطقه جولان مستقر شده اند.
در طول اين جنگ كه نيروهاي سوري تا عمق مواضع اسرائيل در حال
پيشروي بودند , امريكائيها با ايجاد يك پل هوايي نظامي , پيشرفته ترين
تسليحات خود را به تل آويو ارسال نمودند. علاوه بر آن چندين ماهواره
نظامي آمريكا نيز بطور شبانه روز در خدمت اين رژيم درآمد. در اين جنگ
تهديد آمريكا به بمباران اتمي خاك مصر و سوريه از يك طرف و خيانت
اتحاد جماهير شوروي از سوي ديگر , نيروهاي دو كشور مصر و سوريه را
زمينگير كرد . (3 )
« جولان » بعد از اشغال
جمعيت سوري جولان قبل از اشغال توسط اسرائيل در سال 1967
رقمي نزديك به 130 هزار نفر بود كه در 110 شهرك و روستاي آن سكونت
داشتند اما نيروهاي اسرائيل با هدف تغيير تركيب جمعيتي اين منطقه با
ويران ساختن روستاهاي سوري نشين , اكثر ساكنان آن را آواره كردند. از اين
تعداد فقط شهرك هاي مجدل شمس ـ مسعده ـ الفجر ـ عين قنيا ـ بقعانا با
18 هزار نفر جمعيت پابرجا مانده است . علاوه بر آن رژيم صهيونيستي از
زمان اشغال جولان تاكنون 25 شهرك يهودي نشين در اين منطقه تاسيس
نموده كه بالغ بر 17 هزار نفر جمعيت دارند . در دسامبر 1981 پارلمان
اسرائيل با تصويب قانوني , مناطق اشغالي جولان را به قلمروي خود منضم
كرد اما سه روز بعد شوراي امنيت سازمان ملل با صدور قطعنامه 497 اين
مصوبه را محكوم و آنرا ملغي اعلام نمود. هم اكنون نيروهاي سازمان ملل در
ميان دو منطقه اشغالي و آزاد شده جولان مستقرند.
سه دور مذاكرات بي حاصل
اولين دور مذاكرات رسمي ميان سوريه و اسرائيل در دوران حكومت
« حافظ اسد » در سوريه و « شيمون پرز » در اسرائيل با ميانجيگري آمريكا در
مريلند برگزار شد اين مذاكرات پس از برگزاري انتخابات زودرس در اسرائيل
و به قدرت رسيدن « اسحاق رابين » در حالي متوقف شد كه « شيمون پرز » بر
سر يك جدول زمانبندي شده كوتاه مدت براي عقب نشيني از جولان با
سوريه به توافق رسيده بود.
دومين دور مذاكرات دو طرف در سال 1996 توسط « اسحاق رابين » از
سر گرفته شد كه با مخالفت گسترده گروه هاي تندروي اسرائيلي مواجه بود.
اين مذاكرات با ترور « رابين » توسط مخالفان مذاكرات صلح بار ديگر متوقف
شد.
سومين دور مذاكرات دمشق ـ تل آويو نيز از دسامبر 1999 با
ميانجيگري كلينتون در واشنگتن و در سطح گروه هاي كارشناسي آغاز شد و
اواسط ژانويه همان سال توسط « ايهود باراك » نخست وزير وقت اسرائيل و
« فاروق الشرع » وزير خارجه سوريه در ويرجينياي آمريكا پيگيري شد. اما
اين دور از مذاكرات هم به سرنوشت دوره هاي قبلي دچار شده و به هيچ
نتيجه روشني نرسيد.
در همان ايام روزنامه هاي سوري نوشتند : اصرار رژيم صهيونيستي بر
مقدم ساختن دو موضوع ترتيبات امنيتي و عادي سازي روابط بر موضوعات
مهمتري چون خروج اسرائيل از جولان و دسترسي سوريه به درياچه طبريا
و همچنين پافشاري تل آويو بر عدم خارج ساختن شهرك نشينان يهودي از
جولان از علت هاي اصلي شكست مذاكرات بوده است . (4 )
موارد اختلاف سوريه ـ اسرائيل
پس از خروج سربازان اسرائيل از جنوب لبنان در اواخر مه سال 2000 ,
سه موضوع مهم تعيين خطوط مرزي ـ بحران آب ـ ترتيبات امنيتي تنها
موارد اختلافي باقيمانده ميان سوريه و رژيم صهيونيستي به شمار مي رود كه
بديهي است هرگونه مصالحه ميان دو طرف منوط به دستيابي به راه حلي
براي اين موضوعات است . (5 )
الف ـ تعيين خطوط مرزي
سوريه همواره با استناد به قطعنامه هاي 242 و 338 شوراي امنيت
سازمان ملل خواستار عقب نشيني بدون قيد و شرط سربازان اسرائيل از
بلنديهاي جولان و استقرار در خطوط مرزي دو طرف در قبل از جنگ سال
1967 مي باشد . اين قطعنامه ها كه در دهه هفتاد ميلادي صادر شده اسرائيل
را ملزم به خروج از تمامي مناطق اشغالي در جنگ شش روزه 1967 كرده
است . اما اين رژيم با اتكا به حمايت آمريكا و انگليس تاكنون از اجراي اين
قطعنامه ها سرباز زده است . علاوه بر عقب نشيني از جولان , همچنين سوريها
اصرار دارند رژيم صهيونيستي تمامي يهودياني را كه طي 37 سال گذشته در
اين منطقه اسكان داده شده اند طي يك جدول زمانبندي شده از جولان
تخليه و به داخل قلمروي اسرائيل انتقال دهد. مسئله اي كه قطعا مقامات
رژيم صهيونيستي را با اعتراضات شديد شهرك نشينان يهودي كه به اقامت
در جولان خو گرفته اند , مواجه خواهد ساخت .
ب ـ بحران آب
مسئله حياتي آب از محورهاي مهم دو طرف در تمام مذاكرات قبلي
بوده و قطعا در آينده نيز خواهد بود. قله هاي بلند جولان علي الخصوص قله
« جبل الشيخ » كه در طول سال همواره پوشيده از برف است , منبع اصلي
تامين آب درياچه طبريا و رود اردن به شمار مي رود. بديهي است خروج
نيروهاي اسرائيل از جولان اين رژيم را از دسترسي به اين منبع عظيم آبي
محروم و برعكس , سوريه را كه بشدت در مضيقه آبي است , متنعم مي سازد.
براساس آمارهاي رسمي وزارت كشاورزي اسرائيل , بلنديهاي جولان
در سال 300 ميليون مترمكعب آب مصرفي اين رژيم يك سوم نياز اسرائيل )
را تامين مي كند. منابع آبي و زمين هاي حاصلخيز جولان , امتيازات مهمي
هستند كه رژيم صهيونيستي به سهولت حاضر به چشم پوشي از آن نيست .
از طرف ديگر در سوريه نيز كه از جمله كشورهاي فقير منطقه در زمينه منابع
آبي محسوب مي گردد , مشكل آب روز به روز شديدتر مي شود. عوامل طبيعي
و جوي از مهمترين عللي هستند كه تشديد ميزان تبخير آب در مناطق
مختلف سوريه را سبب مي شود. در اين ميان دمشق و شهرهاي اقماري آن
بدليل خشكسالي و افزايش جمعيت بشدت از كمبود آب رنج مي برد هم اكنون
در نقاط مختلف دمشق براي دسترسي به آب , چاه هايي به عمق 150 تا 200
متر حفر مي شود اين در حالي است كه آبگيري سدهاي اين كشور نيز
وضعيتي بهتر از اين ندارند. بهمين دليل سوريه در صدد است با آزادسازي
جولان , از اين منطقه به پايتخت خود آبرساني نمايد . (6 )
ج ـ ترتيبات امنيتي
از لحاظ ترتيبات امنيتي , بلنديهاي جولان براي هر دو طرف از نظر
موقعيت استراتژيكي , فوق العاده اهميت دارد. اين ارتفاعات از يك طرف بر
روي شمال فلسطين اشغالي و بطور اخص به شهرك هاي يهودي نشين
اسرائيل در دره اردن تسلط كامل دارد و از طرف ديگر اين ارتفاعات , دمشق
پايتخت سوريه و شهرهاي حاشيه آن را در ديد مستقيم قرار مي دهد. سوريه
تاكنون با ايجاد منطقه غيرنظامي در طول مرز و نيز ايجاد ايستگاه هاي
هشداردهنده دو طرف در ارتفاعات جولان موافقت نموده است .
اهميت صلح براي اسرائيل
درباره اهميت صلح با سوريه براي رژيم صهيونيستي همين بس كه
بدانيم « اسحاق رابين » نخست وزير اسرائيل طي سالهاي 1992 تا 1995
بدليل اصرار بر بازگرداندن بلنديهاي جولان به سوريه توسط گروه هاي
تندروي صهيونيستي ترور شد و جان خود را در اين راه از دست داد. در
اوت 1995 رابين به راديو رژيم صهيونيستي گفته بود « اسرائيل با در دست
داشتن بلنديهاي جولان به صلح با سوريه نخواهد رسيد. وي در اين گفتگو
تاكيد كرد اگرچه جولان ارزش زيادي براي اسرائيل دارد اما اهميت صلح با
سوريه براي موجوديت دولت يهود , از آن بيشتر است . » (7 )
از ديگر ادله اي كه اهميت صلح با سوريه را براي صهيونيست ها نشان
مي دهد اينكه در تمام مذاكرات رسمي و غيررسمي ميان دو طرف , همواره
اين رژيم صهيونيستي بوده كه در از سرگيري گفتگوهاي صلح پيشقدم بوده و
سوريه را به مذاكرات رسمي دعوت مي كرده است .
با مرور سير تاريخي گفتگوهاي صلح ميان اسرائيل و سوريه درمي يابيم
كه قبل از « اسحاق رابين » كه موجوديت دولت يهود را به صلح با سوريه گره
زده بود , « شيمون پرز » نخست وزير اسرائيل طي سالهاي 1990 تا 1993
نشستن دور يك ميز با « حافظ اسد » را براي دولتش يك امتياز بزرگ
مي دانست و در تبليغات حزبي خود بارها از آن بعنوان يك موفقيت ياد
مي كرد . پس از رابين هم « بنيامين نتانياهو » در فوريه 1996 براي از سرگيري
مذاكرات بسيار تلاش كرد. اين جمله « ديويد لوي » وزير خارجه دولت
نتانياهو كه گفته بود « اگر سوريه با از سرگيري گفتگوهاي صلح موافقت كند ,
اسرائيل حاضر است در مورد تمامي مسايل مورد اختلاف بويژه عقب نشيني
از جولان با دمشق مذاكره كند » بيانگر اهميت حياتي اين موضوع نزد اسرائيل
است .
اما اكنون پس از سه دور مذاكرات بي حاصل ميان سوريه و اسرائيل
« موشه كستاو » رئيس رژيم صهيونيستي كه نمايندگي گروه هاي راديكال و
تندروي اسرائيل را عهده دار است , از دور جديد گفتگوهاي صلح سخن به
ميان آورده و حتي پا را از آن فراتر گذاشته و از « بشار اسد » رئيس جمهوري
سوريه , رسما براي سفر به تل آويو و از سرگيري مذاكرات صلح دعوت بعمل
آورده است . (8 )
پس از 37 سال از اشغال جولان و برگزاري چند دور مذاكرات رسمي و
ناموفق ميان دو طرف , اكنون ديگر براي سوريها ثابت شده كه رژيم
صهيونيستي هرگز تمايل ندارد بدون قيد و شرط و مطابق با اصل تساوي
حقوق دولت ها به راه حلي براساس قطعنامه هاي سازمان ملل تن دهد. براي
دمشق محرز شده كه تل آويو از طريق كشانيدن مقامات سوري بپاي ميز
مذاكرات , بيش از هر چيز ديگر بدنبال لوث كردن اصل گفتگوهاي صلح و
فرسايشي كردن آن و نيز بهره برداري سياسي و تبليغاتي است . بي احترامي به
مقررات بين المللي و عدم پايبندي به توافقات و تعهدات منطقه اي از سوي
رژيم صهيونيستي , موضوع ديگري است كه حاصل تجربه سه دور مذاكرات
دمشق با اسرائيل است .
روزنامه سوري « تشرين » در اين زمينه با يادآوري عدم پايبندي اسرائيل
به توافقات قبلي مي نويسد : « بنيامين نتانياهو » هرگز به توافقنامه هاي قبلي
براي عقب نشيني از جولان عمل نكرد و نيروهاي اسرائيل را از ارتفاعات
جولان خارج ننمود. در همان ايام « حافظ اسد » رئيس جمهور فقيد سوريه
نيز درباره خلف وعده « شيمون پرز » به شبكه تلويزيوني « سي .ان .ان » گفته
بود « اسرائيل در زمان « شيمون پرز » و تحت نظارت آمريكا متعهد شده بود
كه بلنديهاي جولان را تا خطوط مرزي سال 1967 تخليه كند » (9 )
بهر حال اكنون « بشار اسد » رئيس جمهوري 39 ساله سوريه در
چهارمين سال حكومت خود با نظر داشت شرايط جديد حاكم بر خاورميانه
و در اختيار داشتن تجربيات گذشته , در موقعيت حساسي از تاريخ كشورش
قرار گرفته كه بايد با دقت و ظرافت از آن عبور كند. « بشار اسد » در پنجاه و
نهمين سالروز تاسيس ارتش سوريه , موضع صريح خود را در باره مذاكره با
اسرائيل چنين بيان مي كند : « دمشق از حقوق خود عقب نشيني نخواهد كرد »
اسد افزود : از نظر ما صلحي كه همه ملتهاي منطقه از آن بهره مند خواهند ,
صلحي است كه به پايان اشغال سرزمينهاي اعراب منجر شود.
وي با اشاره به اشغال بخش اعظم جولان گفت : سوريه به توافقنامه هاي
صلح و قطعنامه هاي شوراي امنيت سازمان ملل متحد مبني بر اصل زمين در
مقابل صلح پايبند است و به هيچ وجه جنگ طلب نيست . (10 )
منابع :
1 ـ تلكس خبرگزاري جمهوري اسلامي شماره 103 ـ 83,5,23
2 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 83,10,28
3 ـ كتاب سبز دفتر مطالعات سياسي و بين المللي ـ مبحث سوريه 1375
4 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 78,10,30
5 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 79,10,22
6 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 79,5,8
7 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 74,4,24
8 ـ روزنامه انتخاب 82,10,23
9 ـ روزنامه كاروكارگر 75,7,18
10 ـ تلكس واحد مركزي خبر 83,5,12
رژيم صهيونيستي در سال 1346 مقدار 11,2 هزار كيلو
مترمربع از خاك جولان را اشغال كرد اما در جنگ 1352
سوريه توانست 664 كيلو مترمربع آن را آزاد كند . اسرائيل
هم اكنون يك سوم آب مورد نياز خود را از منابع آبي جولان
تامين مي كند. علاوه بر آن ارتفاعات بلند جولان از نقطه نظر
نظامي براي اسرائيل فوق العاده اهميت دارد. از اين منطقه
تحركات نظامي سوريه , لبنان ـ اردن و بخشي از خاك عراق
تحت كنترل رژيم صهيونيستي است
اسرائيل از طريق به نتيجه رساندن مذاكرات صلح با سوريه ,
تلاش دارد به دستاوردهائي از جمله خلع سلاح حزب الله لبنان و
مبارزان فلسطيني مستقر در دمشق ـ حضور فعال در بازار
بزرگ كشورهاي عربي ـ تسلط بر منابع اقتصادي منطقه از
طريق سرمايه گذاري ـ فروكش كردن انتفاضه فلسطين ـ خروج
30 هزار سرباز سوري از لبنان و ... دست يابد
