فرهنگ فاطمي , شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده
4 ـ پيوندهاي معنوي و انس با عبادت و پرستش
حضور در محفل انس الهي و پرستش ذات مقدس خداوند
و شستشوي جان و دل بازلال ذكر و ياد حق و استشمام
رايحه هاي روح افزاي عشق و شور و ايمان , از رموز بزرگ بقا و
تداوم « فرهنگ فاطمي » محسوب مي شود.
شكوفه هاي دل انگيز و شاخ و برگ هاي انبوه و ميوه ها و
ثمرات فرهنگ فاطمي ريشه در بوستان هاي سرسبز و گلزارهاي
معطر « ذكر » و « نماز » و « پرستش » دارند و از خاك پاك آن
سرزمين پرفيض و بركت سر بر مي آورند و تا بلنداي ديوارهاي
شرف و عزت و آزادگي و تقدس دامن مي گسترند.
اگر مي بينيم فرهنگ فاطمي پس از قرنها همچنان زنده و
پويا , بالنده و استوار , حركت زا و تحول آفرين , و زندگي ساز و
انسان پرور است , علت اصلي آن را بايد استحكام پيوندهاي
اين فرهنگ با مبدا وجود و هستي بخش همه موجودات و
پديده ها دانست .
همين پيوندهاي متقن و استوار معنوي ـ كه هرگز
نمي گسلند و به سستي نمي گرايند و همواره رو به گسترش و
فزوني اند ـ استمرار بخش حضور و نقش آفريني فرهنگ فاطمي
در همه عرصه ها و شئون مختلف حيات انسان و راه گشا به
سعادت دنيا و رستگاري آخرت مي باشند.
در انديشه و تفكر اسلامي , عبادت وپرستش خدا يك
فريضه بزرگ با آثار سترگ و سرچشمه اصلي همه خيرها و
نيكي ها و ارزشهاي والاي اخلاقي و رفتاري در تمام
صحنه هاي حيات فردي و اجتماعي انسان محسوب مي شود.
بدون عبادت و پرستش ذات اقدس حضرت پروردگار همه
هستي پوچ و عبث مي نمايد و آفرينش معني و مفهوم نمي يابد و
هدف غايي و مقصد نهايي انسان نامعلوم مي گردد. آنچه به
هستي و خلقت و پديده هاي شگفت و زيبا و متنوع حيات ,
روح و جان مي دهد و جنبش و حركت ايجاد مي كند و عشق و
شوق و شور و سوز مي بخشد و رشد و كمال و پويايي و
سعادت و رستگاري به ارمغان مي آورد , همانا عبادت و پرستش
ذات حضرت خالق يكتاست .
قرآن كريم مي فرمايد :
« ذلكم الله ربكم لااله الا هو خالق كل شي فاعبدوه و هو علي
كل شي وكيل » (1 )
« اين خداي جامع صفات حسنا مي باشد كه پروردگار و
پرورش دهنده شماست و جز او كسي شايسته پرستش و بندگي
نمي باشد. او آفريننده تمام موجودات عالم است . پس شما اي
انسان ها به پرستش ذات مقدسش بپردازيد كه جهان آفرين و
حافظ ونگهدارنده تمام مخلوقات است . »
در اين آيه شريفه , پيامهاي زيبا وبيدار كننده اي نهفته
است كه شناخت و بصيرت مي آفريند و انگيزه هاي لازم براي
عبادت و پرستش خداوند را براي انسان به وجود مي آورد.
پيام اول اين است كه خداوند متعال , « رب » يعني مالك و
تربيت كننده و پرورش دهنده انسان مي باشد , و هم اوست كه
در اوج رحمت و شفقت و مهرباني , در تمام مراحل خلق و
رشد و كمال آدمي , از ابتدا كه نطفه اي حقير وناچيز است و تا
مراحل بعد كه به مرور رشد مي كند و استخوان و گوشت بر آن
مي رويد و رگها و اعضا و جوارحش شكل مي گيرند و روح در
او دميده مي شود و وارد دوره هاي كودكي , نوجواني , جواني
وبزرگسالي مي شود , پروردن و به رشد و كمال رساندن آدمي را
عهده دار مي باشد و تمام نيازهاي جسمي و روحيش را مرتفع
مي سازد. پس اي انسان , تو از چنين پروردگار و مربي و تربيت
كننده رئوف و مهرورزي برخوردار هستي .
پيام دوم اين است كه جز او هيچ كس شايسته پرستش و
عبادت نمي باشد.
آيا جز اين است كه در برابر كسي بايد سر بر خاك سائيد و
به ذكر و مناجات و پرستش او پرداخت كه داراي ويژگي ها و
شايستگي هاي لازم براي اين امر مهم و حياتي وسرنوشت ساز
باشد تا انسان از اين طريق بر بلنداي قله تقوا و رشد و كمال
وفلاح قرار گيرد وبه سر منزل نهايي خلقت راه يابد چنين
موجود ومعبودي كه بايد خالق و قادر و رازق , عليم و حكيم
ورحيم , و خبير و محيط و مدبر باشد , كسي جز حضرت
پروردگار نيست .
پيام سوم اين است كه خداوند متعال , خالق و به وجود
آورنده همه موجودات و پديده هاي هستي در آسمان و زمين و
همه عوالم و جهان هاي گسترده مي باشد.
اگر انسان در اين پيام پاك , نيك بنگرد و كامل تامل ورزد و
انديشه و تفكر كند , بسيار سريع و صريح در مي يابد كه در
گستره هستي كسي را نمي يابد كه بتواند بر آستانش سر
فرودآورد و از ژرفاي دل او را بپرستد جز حضرت خالق يكتا.
زيرا هر چه كه در همه عوالم و جهان و كهكشان ها از جمله
آسمان و زمين وجود دارند همه « مخلوق » و « آفريده » مي باشند
و با قدرت مطلق حضرت پروردگار موجوديت پيدا كرده اند
وآدمي چسان اين آفريده ها را به خدايي انتخاب كند و در
برابرشان به سجده و عبادت افتد و حال آن كه آنها خدا نيستند
و فاقد شايستگي هاي پرستش و بندگي و ذكر و مناجات
مي باشند !
پيام چهارم اين است كه خداوند متعال « پناهگاه » و
« نگهدارنده » همه هستي از جمله انسان ها مي باشد.
ملجا و پناهگاه و در همان حال حافظ و نگهدارنده انسان
بودن , از صفات بزرگ حضرت پروردگار مي باشد. اين صفات
والا و بسيار شفقت خيز و موجب تداوم حيات وزندگي
انسان ها , از كسي و در موجودي است كه به نام خالق و
هستي بخش او را مي شناسيم . آيا انسان مي تواند پناهگاهي
مستحكم وجاودانه , و حافظ و نگاهدارنده اي هميشگي و
قدرتمند همچون خداوند متعال بيابد كه او را در برابر هجوم
وحشت زاي خوف و هراس , اضطراب و تشويش , نااميدي و
ضعف , و پريشاني و افسردگي « پناه » دهد و به « آرامش »
برساند آيا كسي جز اين موجود قدير و عليم و حفيظ مي تواند
انسان را از حوادث و رخدادهاي گوناگون كه در فراز و نشيب
زندگي دنيا چهره مي نمايند و رنج و استيصال مي آفرينند
حفاظت و نگهداري نمايد
قرآن كريم پس ازمطرح كردن اين پيام هاي چهارگانه در آيه
مزبور و در عبارت هايي چون , « الله ربكم » (خداوند تربيت
كننده و پرورش دهنده شماست ) « لااله الاهو » (كسي جز خدا
شايسته عبادت و پرستش نيست ) , « خالق كل شي » (او خالق
همه موجودات و پديده هاي گوناگون هستي مي باشد) , « هو
علي كل شي وكيل » (او پناهگاه و حافظ و نگهدارنده همه
موجودات است ) , سخن نهايي را با اين عبارت مطرح
مي نمايد :
« فاعبدوه »
« پس چنين خداي عظيم وجامع صفات عليا را عبادت و
پرستش كنيد. »
و اين نتيجه قطعي و يقيني را در مقابل ديدگان جان و روح
آدمي قرار مي دهد كه : چنين خدايي , با اين قدرت و عظمت و
صفات و ويژگي ها و شايستگي ها و مهر و شفقت هاي فراوان به
آدميان , بايد عبادت و پرستش شود و همه بيراهه هاي كفر و
شرك و نفاق و فساد و تباهي و خداگريزي ها و اسلام ستيزي ها
مسدود گردد.
عبادت و پرستش خداوند داراي ابعاد و جلوه هاي مختلف
مي باشد كه ذكر و مناجات و نماز و روزه از آن
جمله اند.
آيات مربوط به ذكر و نماز و ساير جلوه هاي عبادت و
پرستش فراوان مي باشند و هر كدام از آن ها به زيبايي هر چه
تمامتر فلسفه و آثار شگرف عبادت خداوند را مطرح
مي نمايند . (2 )
در نظام تربيتي اسلام , « عبادت و پرستش » يك اصل
محوري و شيوه كارآمد و تاثيرگذار مي باشد و به ويژه زيباترين
جلوه آن يعني « نماز » , نقش مهمي در تربيت و پرورش كودكان
و نوجوانان ايفا مي نمايد.
اهميت خاص و نقش حياتي عبادت و پرستش در تربيت
فرزندان و ايجاد انس و الفت با خالق هستي موجب گرديده
است كه دستورالعمل هاي جامعي براي ايجاد شوق و شور لازم
در كودكان و نوجوانان در سنيني كه « تكليف » نمي باشند و
مسئوليت و وظيفه اي به صورت « واجب » بر عهده ندارند ,
زمينه هاي اوليه رشد و پرورش معنوي را در آنها آماده و مهيا
نمايد.
فلسفه اصلي اين دستورالعمل هاي ديني اين است كه انس
با خدا و تمايل و گرايش به عبادت و نماز و روزه و راز و نياز با
خالق يكتا از همان سنين اوليه زندگي در جان و روح نونهالان
ريشه بدواند و به مرور آنان را آماده ورود در سن تكليف نمايد.
به ويژه آنكه كودك و نوجوان در اين دوره مستعد پذيرش
تربيت هاي معنوي مي باشد و سريع و مشتاق به خدا روي
مي آورد و به ذكر و مناجات با او انس مي گيرد.
يكي از اين دستورالعمل ها از حضرت علي (ع ) است :
« به كودكان خود نماز را ياد دهيد و چون به حد بلوغ و
تكليف رسيدند , از آنها درباره آن مواخذه
كنيد » (3 )
دستورالعمل ديگر از حضرت امام جعفر صادق (ع ) است :
« زماني كه كودك به سن شش سالگي رسيد او را به
خواندن نماز عادت دهيد و چنانچه تحمل گرفتن روزه را
داشت , او را به انجام آن وادار نماييد » . (4 )
اين دو دستورالعمل تربيتي و ساير دستوراتي كه دراين
موضوع از جانب ائمه دين (ع ) ضبط و ثبت گرديده اند , به
وضوح و صراحت به نقش تربيتي پيوندهاي معنوي و انس و
الفت كودكان و نوجوانان با خداوند متعال تاكيد دارند و اين
شيوه و روش را براي بارور شدن بذرهاي اوليه عبادت و
پرستش و شوق و علاقه به نماز و روزه در سرزمين حاصلخيز و
مستعد جان و روحشان موثر ومفيد مي دانند.
« فرهنگ فاطمي » به اين روش تربيت عملي كودكان
ونوجوانان نظر و دقت خاصي روا مي دارد و والدين را در به
كارگيري اين شيوه كارآمد ترغيب مي نمايد.
حضرت زهرا(س ) خود را موظف مي يافت كه در سنين
كودكي و نوجواني و قبل از فرارسيدن دوره تكليف فرزندانش ,
آنان را به عبادت و پرستش خدا انس دهد و جان و روحشان را
با شميم دل انگيز ذكر و مناجات و نماز و نيايش به نوازش در
آورد.
حضرت زهرا(س ) علاوه بر اين كه همواره به طور منظم در
حضور فرزندانش به ذكر و راز و نياز و عبادت و نماز مشغول
مي شد و از اين طريق به طور مشهود « الگوي عملي » براي
تبعيت وپيروي آنان از سيره و روش پاك معنوي خود محسوب
مي گرديد , با مراقبت هاي ويژه مخصوص خود زمينه ساز انس و
الفت نونهالان خويش با حضرت پروردگار مي شد و به اين
ترتيب هم صحنه هاي ذكر و راز و نيازهاي اين بانوي مطهر
اشتياق به عبادت و پرستش را در كودكان برمي انگيخت و هم
توصيه ها وتشويق و ترغيب هاي زباني او كه با مواجهات زيبا
همراه بود , عامل گرايش فرزندان به انس و الفت با خدا و ذكر و
عبادت بود.
مراقبت هاي ويژه حضرت فاطمه زهرا(س ) در ايجاد
پيوندهاي معنوي و انس فرزندانش با خداوند متعال با محاسبه
دقيق انجام مي شد و با رعايت تمام جوانب به عينيت در
مي آمد. آن بانوي بزرگوار به خوبي توان وظرفيت كودكان و
نوجوانانش را مي سنجيد و بر اساس آن برنامه ريزي مي كرد و
آنان را به مناجات و پرستش ترغيب مي نمود و به مرور آماده
ورود در سنين بلوغ و تكليف مي كرد.
حضرت زهرا(س ) علاوه بر زمينه سازي هاي لازمي كه
منجر به تمايل و اشتياق فرزندانش به « نماز » مي شد , نسبت به
عبادت بزرگ « روزه » نيز فضاسازي هاي محبت آميز داشت و در
صورت مشاهده تاب و توان لازم در نونهالانش , آنان را به
گرفتن روزه تشويق مي نمود.
علاوه بر موارد مزبور , بهره برداري از لحظات بي نظير و
استثنايي « ليالي قدر » و آماده كردن فرزندان براي بيداري و
شب زنده داري و حضور در محفل انسان و قرب الهي , مورد
توجه و مراقبت خاص آن بانوي مطهر بود.
حضرت فاطمه زهرا(س ) به منظور تمهيد زمينه هاي لازم
براي بهره برداري كودكان و نوجوانانش در شب هاي قدر , سعي
مي نمود آنان را در روز از خواب و استراحت لازم و استفاده
كمتر از غذا عادت دهد تا به بيداري و شب زنده داري و ذكر و
مناجات در شب قدر قادر باشند. او با اعلام اين واقعيت كه
« محروم است كسي كه از بركات شب قدر باز بماند » (5 ) ,
فرزندانش را موفق ومفتخر به حضور در لحظات پاك و مقدس
شب قدر مي نمود و جان و روحشان را در معرض بارش انوار
فيض و محبت و رحمت الهي قرار مي داد.
امروز , شيوه هاي پرورشي زيبا و كارآمد حضرت زهرا(س )
كه از فرهنگ جامع و پوياي فاطمي سرچشمه مي گيرند و
تضمين كننده تحقق همه جانبه « تربيت پايدار و بالنده »
مي باشند , فراروي خانواده هاست و والدين به ويژه « مادران » را
درنيل به اهداف پاك و والا در پرورش هاي صحيح و كامل
فرزندان , راهگشا و راهنما مي باشند.
زمينه سازي براي پيوندهاي معنوي و انس و الفت كودكان
و نوجوانان با پروردگار جهان و اشتياق به ذكر و مناجات و
عبادت و پرستش ذات مقدس او , از جمله شيوه هاي محوري و
پايدار و سازنده مكتب تربيتي حضرت زهرا(س ) مي باشد كه
چنانچه به موقع و به نحو احسن توسط والدين به بهره وري
برسد , آثار ارزشمند و گسترده آن را در تمام شئون زندگي و
حيات كودكان و نوجوانان خويش مشاهده خواهند نمود.
پي نوشت ها :
1 ـ قرآن كريم , سوره انعام , آيه 102
2 ـ يكي از اين آيات زيبا و پيام آور تاثير عميق ذكر و ياد
خداوند در بهداشت رواني انسان و تامين آرامش روح به
عنوان اساسي ترين نياز براي حيات سالم و سرشار از اميد
ونشاط را در سوره « رعد » مشاهده مي نمائيم :
« الذين آمنوا و تطمئن قلوبهم بذكرالله , الابذكرالله تطمئن
القلوب »
« مومنين واقعي با ياد و ذكر خدا , دلي آرام و مطمئن دارند.
آگاه باشيد كه تنها با ياد خدا و ذكر و عبادت او , دلهاي مردم به
آرامش مي رسد وقرار و اطمينان مي يابد. »
سوره رعد , آيه 28 ـ
يكي ديگر از آيات الهي , به « نماز » مي پردازد و يكي از
فلسفه ها و آثار بزرگ آن را كه پاك كردن انسان از آلودگي ها و
بازداشتن او از معاصي و گناهان مي باشد , يادآور مي گردد :
« ان الصلوه تنهي عن الفحشا والمنكر »
« به درستي كه نماز و پرستش خدا , آدمي را از آلودگي ها
مي زدايد و از فحشا و مفاسد ومعاصي باز مي دارد. »
ـ سوره عنكبوت , آيه 45 ـ
3 ـ غررالحكم , ترجمه وتنظيم موضوعي , سيدهاشم رسولي
محلاتي , دفتر نشر فرهنگ اسلامي , ج 1 , ص 651
4 ـ وسايل الشيعه , ج 2 , ص 13
5 ـ دعائم الاسلام , ج 1 , ص 282
شكوفه هاي دل انگيز وشاخ و برگ هاي انبوه و
ميوه ها و ثمرات « فرهنگ فاطمي » ريشه در
بوستان هاي سرسبز و گلزارهاي معطر « ذكر » و
« نماز » و « پرستش » دارند و از خاك پاك آن
سرزمين پرفيض و بركت سر بر مي آورند و تا بلنداي
ديوارهاي شرف و عزت و آزادگي و تقدس دامن
مي گسترند.
زمينه سازي براي پيوندهاي معنوي و انس و الفت
كودكان و نوجوانان با پروردگار جهان و اشتياق به
مناجات و عبادت و پرستش ذات مقدس او , از جمله
شيوه هاي محوري و پايدار و سازنده مكتب تربيتي
حضرت زهرا(س ) مي باشد كه چنانچه به موقع و به
نحو احسن توسط والدين به بهره وري برسد , آثار
ارزشمند و گسترده آن را در تمام شئون زندگي و
حيات كودكان و نوجوانان خويش مشاهده خواهند
نمود.
همچنان كه بدون پرستش ذات حضرت پروردگار
همه هستي پوچ وعبث مي نمايد و آفرينش معني و
مفهوم نمي يابد و هدف غايي و مقصد نهايي انسان
نامعلوم مي گردد , آنچه به هستي و خلقت و
پديده هاي شگفت و زيبا و متنوع حيات , روح و جان
مي دهد و جنبش و حركت ايجاد مي كند و عشق و
شوق و شور و سوز مي بخشد و رشد و كمال و پويايي
و سعادت و رستگاري به ارمغان مي آورد , همانا
عبادت و پرستش ذات خالق يكتاست .
