فرهنگ فاطمي , شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده
3 ـ علم آموزي و بينش آفريني هاي ديني
علم آموزي و دانش اندوزي در ابعاد گوناگون كه كسب بينش هاي جامع
ديني يكي از آنهاست , از اموري است كه به شدت مورد توجه اسلام قرار
دارد و جايگاه و نقش و اهميتي كه اين دين مبين و زندگي ساز براي اين اصل
و فريضه قائل است با هيچ يك از اديان قابل مقايسه نمي باشد.
وقتي قرآن كريم به پيامبر اكرم (ص ) اعلام مي نمايد : « به مردم بگو آيا
كساني كه علم و دانش اندوخته اند با كساني كه فاقد علم و آگاهي مي باشند
برابرو مساوي مي باشند » 1 و با اين استفهام جايگاه بلند علم و دانش و
برتري دانا و دانشمند را بر نادان و دانش نياموخته نشان مي دهد و به
صراحت متذكر مي شود : « تنها افراد عاقل و خردورز مي باشند كه به تفاوت
اساسي افراد دانش اندوخته با اشخاص فاقد علم و بينش وقوف و آگاهي
دارند . » 2 به سهولت مي توان به جايگاه و ارزش علم آموزي و بينش هاي
مبتني بر علوم و دانش هاي ديني واقف گرديد.
همچنين وقتي خداوند متعال به « قلم » كه ابزار علم و دانش است , و
« آنچه مي نگارد » كه يافته هاي علوم مي باشد « سوگند » ياد مي كند , مشخص
است كه دانش و بينش از چه جايگاه و اهميتي برخوردار است كه حضرت
پروردگار با عبارت و تعبير عميق و ژرف « سوگند به قلم و آنچه مي نگارد » 3 ,
آدميان را به بيداري و هشياري درباره جايگاه و نقش ارزنده آن فرا مي خواند
و به ارزش گذاري هاي شايسته نسبت به اين نعمت و عطيه الهي و
بهره برداري هاي گسترده از آن در تمام صحنه هاي مختلف حيات ترغيب
مي نمايد.
علاوه بر آيات قرآن , آموزش ها و معارف پيشوايان اسلام نيز نقش
محوري علم و دانش را مي نمايانند و ضرورت مطالعه و تدقيق و تحقيق
براي كسب آگاهي هاي مختلف را مطرح مي كنند و پيروان اسلام را به طور
مكرر به علم آموزي و معرفت اندوزي فرمان مي دهند.
اين سخن رسول گرامي اسلام (ص ) كه : « اطاعت از دستورات و قوانين
الهي و پرستش ذات مقدس او بر اثر علم است و خير دنيا و آخرت در پرتو
علم به دست مي آيد . » 4 و اين روايات شريف از اميرمومنان (ع ) كه : « علم ,
حيات است » 5 , و « دانش , چراغ عقل و چشمه سار فضل مي باشد » 6 و « به هر
نسبت كه علم آدمي فزوني يابد توجه خود را به نفس خويش بيشتر مي كند و
براي نيل به سعادت و صلاح , سعي و كوشش مي نمايد . » 7 , به خوبي نقش
محوري علم آموزي در حيات دنيايي انسان ها را آشكار و نمايان مي سازد.
همچنين از اين سخن حضرت امام جعفر صادق (ع ) كه مي فرمايد :
« مطالعه بسيار و پي گير در مسائل علمي باعث شكفتگي عقل و تقويت نيروي
فكر و فهم است » 8 , و نيز اين كلام نغز حضرت امام رضا(ع ) كه : « علم ,
خزائن كمال است و كليد اين خزائن و گنجينه ها , پرسش كردن مي باشد . » 9 ,
به وضوح ارزش خاص مطالعه و كنكاش هاي علمي و پرسش هاي گوناگون
براي راهيابي به خزائن علم و دانش نمايان مي گردد.
اهميت خاص و ارزش و منزلت شگرف و والايي كه انديشه و معارف
اسلامي براي علم آموزي و بينش اندوزي قائل است , ضرورت هاي ويژه اي را
براي آموزش هاي خاص علمي كودكان و نوجوانان به وجود
مي آورد.
دستورالعمل هاي ديني در متن منابع روايي اسلام , به اين ضرورت توجه
خاصي مبذول داشته اند و به طور جدي پيروان اسلام را به انجام وظايف و
مسئوليت هايشان نسبت به علم آموزي و بينش آفريني هاي ديني براي
فرزندانشان فرمان داده اند.
در منابع ديني هشدارهايي مي يابيم كه والدين را به انتقال علوم و معارف
ديني به كودكان و نوجوانان ترغيب مي نمايند و هرگونه قصور و غفلت در
اين امر حياتي را موجب از دست رفتن فرزندانشان توسط منحرفان فكري كه
همواره در كمين مي نشينند تا طعمه هاي مناسب را گرفتار سازند , مي دانند.
در اين منابع غني به اين نكته عميق واقف مي گرديم كه كودكان و
نوجوانان در شرايط سني خاصي قرار دارند كه براي پذيرش بذرهاي علم و
دانش و معارف و بينش هاي ديني بسيار مستعد مي باشند و به همين دليل
نبايد كوچك ترين غفلت و قصوري در انجام اين وظيفه و مسئوليت مهم
صورت بگيرد.
در اين سخن ژرف از حضرت علي (ع ) تامل ورزيم و درس و عبرت
بيندوزيم كه فرمود :
« دل نوجوان , مانند زمين آماده اي است كه از هر سبزه و گياهي خالي
مي باشد. هر بذري كه در آن افشانده شود مي پذيرد و در آغوش خود
مي پرورد . » 10
براساس اين سخن ژرف , دل و جان كودك و نوجوان سرزمين
حاصلخيز و مستعد و آماده رشد و نمو است و پذيراي بذرافشاني مي باشد.
به طور طبيعي اگر در اين سرزمين مهيا , بذرهاي علم و دانش و ايمان و تقوا
و عفاف افشانده شود , موجود شريف و پاك پرورده مي شود , و چنانچه
بذرهاي جهل و فساد و تباهي و ناپاكي افشانده شود , انسان ناصالح و ناسالم
پرورش مي يابد. ترديدي وجود ندارد كه مراقبت ها و تلاش ها و دقت هاي
والدين مي تواند اين بذرافشاني و رشد و نمو را در مسيري پاك و الهي به
بهره برداري برساند و مانع شود كه نونهالان و نوجوانان به دست افراد ناباب
و صاحبان افكار ناسالم به بيراهه و انحطاط و گمراهي بيفتند.
ائمه اطهار(ع ) به علم آموزي و كسب معارف ديني توسط فرزندان
مسلمين ارزش بسيار قائل بودند و هيچ گونه غفلت و قصوري را
نمي پذيرفتند.
حضرت امام جعفر صادق (ع ) با صراحت اعلام مي نمايد :
« دوست ندارم جواني را از شما مسلمانان ببينم مگر آن كه صبح كند و
رفت و آمدش در يكي از اين دو حالت باشد : يا تحصيل كرده و عالم باشد , يا
متعلم و علم آموز. كسي كه چنين نباشد از انجام وظيفه كوتاهي كرده و
خودداري از انجام وظيفه , تضييع حق انسانيت و موجب گناهكاري
است . » 11
مسئوليت كسب دانش ديني در نزد ائمه دين (ع ) از چنان اهميتي
برخوردار مي باشد و آنگونه حياتي و تاثيرگذار در ابعاد مختلف زندگي
دنيايي و موثر در شكل گيري حيات جاودان اخروي است كه حضرت امام
جعفر صادق (ع ) با جديت تمام در برابر غفلت و قصور فرزندان مسلمين در
انجام اين وظيفه چنين مي فرمايد :
« اگر يكي از نوجوانان شيعه را نزدم بياورند كه وظيفه خود در علم آموزي
و دين شناسي را انجام نمي دهد , او را تاديب مي كنم . » 12
همين مواجهه جدي و ضروري , در سخنان حضرت امام محمدباقر(ع )
و حضرت امام موسي بن جعفر(ع ) با شدت تنبيه بيشتري نهفته است , چنان
كه آن دو پيشواي معصوم (ع ) قصور و كوتاهي در انجام وظيفه علم آموزي و
دين شناسي جوانان مسلمان را با تنبيه هايي به صورت « مجازات دردناك » 13
و « زدن بيست تازيانه » 14 , پاسخ مي دهند .
در « فرهنگ فاطمي » اصل « علم آموزي و بينش آفريني هاي ديني » بسيار
درخشان و داراي جلوه هاي عملي بسيار زيبا مي باشد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) با معارف عميق و جامع « وحياني » ارتباط
داشت و از درجات و مراتب بسيار بالاي علم و دانش و شناخت و بينش
برخوردار بود و از همين رو در علم آموزي و معرفت آفريني براي فرزندان
عزيزش كه در آينده در كسوت و مسئوليت بزرگ رهبري و امامت و راهنمايي
و هدايت كاروان بشريت به سرمنزل مقصود ظاهر مي شدند , مراقبتي خاص
و تلاشي چشمگير و وقفه ناپذير مبذول مي داشت .
حضرت زهراي بتول (ع ) براي آموزش هاي فرزندانش برنامه هاي متنوع
و مختلفي داشت و روشهاي گوناگوني را به اجرا در مي آورد و حداكثر
فعاليت و كوشش را در انتقال علم و آگاهي و معرفت و بينش ديني در همه
ابعاد اعتقادي , فكري , تربيتي , اخلاقي , سياسي , اجتماعي و فرهنگي به كار
مي گرفت .
آن بانوي مطهر و مقدس و آشنا و آگاه به همه ظرافت هاي
بينش آفريني هاي مختلف ديني , حتي در موقعيت بازي و نشاط كودكانش از
اين مهم غفلت نمي ورزيد و با توجه به اين اصل و آموزش اسلامي كه
علم آموزي را از « گهواره » تا « گور » لازم و ضروري مي داند15 , در سنين
پائين كودكي و آن گاه كه فرزندش « حسن » را به بالا مي انداخت و به حركت
در مي آورد , در حين بازي با او در قالب اشعاري كه مي سرود , مي فرمود : « اي
حسن , نظير پدر خود باش و ريسمان ظلم از گردن حق دور كن , و خداوندي
را كه صاحب همه نعمتهاست پرستش نما , و با افراد ظالم و تيره دل دوستي و
مراوده نداشته باش . » 16
حضرت زهرا(س ) با اين عبارت , چند آموزش و آگاهي و بينش را به
فرزندش القا مي نمود.
آموزش اول , الگو قرار دادن حضرت علي (ع ) در تمام صحنه ها و
عرصه هاي زندگي فردي و اجتماعي و سياسي است , كه او جامع و كامل ترين
اسوه و سرمشق براي فرزند زهرا(س ) محسوب مي شد و حركت در مسير او
عين رشد و كمال و سعادت و رستگاري بود.
آموزش دوم , با ظلم و جور مبارزه كردن و همچون پدر كه تمام لحظات
عمر و زندگي پربارش در انجام صحيح اين مسئوليت سپري گرديد , به ياري
حق شتافتن و به گسيختن ريسمان جور از آن اهتمام ورزيدن است , كه بقاي
دين و نظام سياسي و حكومتي اسلام با اين معارضه و مبارزه وقفه ناپذير
پيوند مي خورد.
آموزش سوم , پرستش ذات مقدس حضرت پروردگار است , هم او كه
نعمت هاي الوان و موجب بقا و حيات انسان در كره ارض را آفريده و در
اختيار آدميان قرار داده و همواره شايسته عبادت و پرستش و اطاعت و
فرمانبرداري مي باشد.
آموزش چهارم اجتناب از دوستي و مراوده و معاشرت با اهل جور و
تباهي و تيره دلي است , كه دوستي و ارتباط با آنها بسيار زيانبار و موجب
آفات فراوان در زندگي دنيا و آخرت مي باشد و به هلاكت و تباهي انسان
منتهي مي شود.
يكي ديگر از شيوه هاي علم آموزي و بينش آفريني ديني حضرت
زهرا(س ) براي فرزندانش اين بود كه زمينه هاي لازم را براي تحرك و تلاش
خود آنان به منظور كسب دانش و آگاهي فراهم مي آورد.
يكي از نمونه و مصداق ها براي نشان دادن اين شيوه بينش آفريني و
دين شناسي اين بود كه حضرت زهرا(س ) به فرزندش حسن (ع ) كه هفت ساله
بود مي فرمود :
« به مسجد برو , و آنچه را از پيامبر(ص ) شنيدي فراگير و نزد من بيا و
برايم بازگو كن . »
فرزند پاك زهرا(س ) به دستور مادرش عمل مي كرد و خود را به مسجد
مي رساند و بيانات جدش رسول اكرم (ص ) را استماع مي نمود و به خوبي فرا
مي گرفت و سپس به خانه باز مي گشت و با بياني بسيار شيوا و شيرين براي
مادر گرامي خود توضيح مي داد.
اميرمومنان حضرت علي (ع ) هرگاه به منزل مي آمد , حضرت فاطمه (س )
را حافظ آياتي از قرآن كريم كه تازه نازل شده بود مي يافت و با شگفتي
مي پرسيد :
« اين آيات و علوم تازه را از چه طريق دريافت نمودي »
حضرت فاطمه زهرا(س ) در پاسخ مي فرمود :
« از پسرت حسن (ع ) » 17
اين روش علم آموزي باعث مي شد كودك و نوجوان به طور خودجوش
به دنبال كسب دانش و بينش برود و با شوق و علاقه خاصي به تحصيل علم
بپردازد. اين روش غيرمستقيم , در كنار روشهاي حضوري و مستقيمي كه
حضرت فاطمه زهرا(س ) در آموزش علم و معرفت ديني به كار مي برد ,
موجب رشد آگاهي هاي ديني همه جانبه در فرزندان پاك و دلبندش مي شد.
چهار فرزند مطهر حضرت فاطمه زهرا(س ) يعني امام حسن
مجتبي (ع ) , حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) , حضرت زينب (س ) و ام كلثوم ,
هر كدام پرورش يافته تعاليم و آموزش هاي ژرف و جامع حضرت زهرا(س )
مي باشند و در مكتب تربيتي آن بانوي بزرگوار با شيوه هاي علم آموزي و
بينش آفريني هاي او به مراحل و درجات بالاي علم و آگاهي و معرفت ديني
صعود نمودند.
« فرهنگ فاطمي » , فرهنگ پويا و بالنده اي است كه علم و دانش و معرفت
و شناخت ديني را جز لاينفك و جدايي ناپذير تربيت و پرورش صحيح و
جامع مي داند. در منظر اين فرهنگ سترگ و حيات آفرين , انسان فاقد آگاهي
و دانش و بينش نمي تواند در عمق و ژرفاي اسلام بينديشد و زيبايي هاي اين
دين رهايي بخش را دريابد و احكام و قوانين و ارزشهاي والاي آن را در
صحنه ها و عرصه هاي مختلف حيات فردي و اجتماعيش جاري نمايد.
پي نوشت ها :
1 ـ قرآن كريم , سوره زمر , آيه 9
2 ـ قرآن كريم , سوره زمر , آيه 9
3 ـ قرآن كريم , سوره قلم , آيه 1
4 ـ بحارالانوار , ج 1 , ص 64
5 ـ غررالحكم , ترجمه و تنظيم موضوعي , سيدهاشم رسولي محلاتي ,
انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامي , ج 2 , ص 161
6 ـ همان مدرك , ج 2 , ص 164
7 ـ مستدرك , ج 2 , ص 310 , الحديث , ج 2 , ص 3
8 ـ همان مدرك , ج 2 , ص 282
9 ـ عيون اخبارالرضا , باب 30 , الحديث , ج 2 , ص 12
10 ـ نهج البلاغه , نامه 31
11 ـ بحارالانوار , ج 1 , ص 55 , الحديث , ج 1 , ص 351
12 ـ همان مدرك , ج 1 , ص 66
13 ـ همان مدرك , ج 1 , ص 66
14 ـ همان مدرك , ج 17 , ص 208
15 ـ اطلبوالعلم من المهد الي اللحد »
« از گهواره تا گور , علم ودانش بجوئيد. »
نهج الفصاحه , حديث 327 ـ
16 ـ بحارالانوار , ج 43 , ص 286
17 ـ همان مدرك , ج 43 , ص 238
وقتي خداوند متعال به « قلم » كه ابزار علم و دانش است , و
« آنچه مي نگارد » كه يافته هاي علوم مي باشد « سوگند » ياد
مي كند , مشخص است كه دانش و بينش از چه جايگاه و اهميتي
برخوردار است كه حضرت پروردگار با عبارت و تعبير عميق و
ژرف « سوگند به قلم و آنچه مي نگارد » آدميان را به
ارزش گذاري هاي شايسته نسبت به اين نعمت و عطيه الهي و
بهره برداري هاي گسترده از آن در صحنه هاي مختلف حيات
ترغيب مي نمايد.
دل و جان كودك و نوجوان سرزمين حاصلخيز و مستعد و
آماده رشد و نمو است و پذيراي هر نوع بذرافشاني حق و باطل
مي باشد. مراقب ها و تلاش و دقت هاي والدين مي تواند اين
بذرافشاني و رشد و نمو را در مسيري پاك و الهي به بهره وري
برساند و مانع شود كه نونهالان و نوجوانان به دست افراد ناباب
و صاحبان افكار ناسالم به بيراهه و انحطاط بيفتند.
« فرهنگ فاطمي » علم و دانش و معرفت و شناخت ديني را
جز لاينفك و جدايي ناپذير تربيت و پرورش صحيح و جامع
مي داند. در منظر اين فرهنگ سترگ و حيات آفرين , انسان
فاقد دانش و بينش نمي تواند در عمق و ژرفاي اسلام بينديشد و
زيبايي هاي اين دين رهايي بخش را دريابد و قوانين و
ارزشهاي والاي آن را در عرصه هاي مختلف حيات فردي و
اجتماعيش جاري نمايد.
