فرهنگ فاطمي , شيوه هاي تربيتي پايدار و بالنده
2 ـ فضاسازي براي بازي و نشاط كودكان
در فرهنگ فاطمي و در موضوع شيوه هاي تربيتي پايدار و
بالنده , فضاسازي هاي لازم براي بازي ونشاط كودكان , يك
اصل و روش حائز اهميت و موثر در پرورش صحيح محسوب
مي شود. اين اصل و شيوه , چه به صورت حضور والدين در
صحنه هاي بازي و نشاط كه معمولا با محرك ها و تمهيد
زمينه هاي اوليه توسط آنان صورت مي گيرد , و چه با
فضاسازي هاي به موقع و لازمي كه به بازي كودكان با يكديگر
مي انجامد و خالي از مشاركت مستقيم والدين مي باشد , بسيار
ضروري و داراي آثار ارزشمند و مرتبط با بهداشت رواني
فرزندان مي باشد.
در فرهنگ فاطمي به اين شيوه تربيتي توجه اي خاص
مبذول گشته است و به همين دليل لازم است ابتدادر
بنيان هاي فكري اين روش تامل ورزيم و سپس برخي از
جلوه هاي عملي آن را در رفتار و سلوك حضرت زهرا(س ) به
نظاره بنشينيم .
« بازي و نشاط » از عوامل مهم رشد و نمو كودكان و
نوجوانان در همه ابعاد فردي و اجتماعي و جسمي و روحي به
شمار مي رود.
اين يك اصل ثابت شده در علم روانشناسي تربيتي است
كه بازي و نشاط استعدادهاي بالقوه كودكان را بالفعل مي كند و
توانايي هايشان را به ظهور مي رساند و موجب رشد و شكوفايي
آنها مي شود.
بازي و سرگرمي هم در « جسم » كودكان تاثيرات مفيد بر
جاي مي نهد و آنان را توانمند مي سازد و اعضا و جوارحشان
را به تحرك و رشد وامي دارد , و هم بر « روح » كودك و نوجوان
اثربخش مي باشد و انبساط و بهجت رواني مي آفريند و آرامش
و سلامت روحي به ارمغان مي آورد.
مي توان بازي و تحرك كودكان را هم « ورزش جسمي »
ناميد و هم « ورزش فكري » و هم « ورزش روحي » .
« ورزش جسمي » از اين لحاظ كه اندامشان را از سكون و
خشكي مي رهاند و به حركت و تلاش درمي آورد و ضعفها و
كاستي ها را مرتفع و موجب قدرتمندي و رشد اعضاي بدن
مي گردد.
كودكي كه به وسيله بازي كردن به ورزش جسمي
مي پردازد , نسبت به كودكي كه خود را از بازي و تحرك محروم
مي دارد , توانمندتر مي باشد و از جسم و بدن سالمتري
برخوردار است و همواره آماده تلاش و فعاليت و تحرك
سازنده مي باشد.
« ورزش فكري » به اين دليل كه زمينه ساز رشد ذهني و
نيروي عقل و خرد و هوش كودك را فراهم مي آورد. كودكي كه
به موقع و منظم نيازهاي اساسي و غريزي اش به بازي و تحرك
تامين گردد , به طور مرتب و مكرر , « كنجكاوي » هايش به
جنبش و نقش آفريني درمي آيد و نيروي « ابتكار » در ابعاد و
زمينه هاي گوناگون در ذهن و فكرش فعال مي شود.
« ورزش روحي » از اين لحاظ كه به دليل ايجاد انبساط و
نشاط در جان و روان كودك , عواطف و احساسات او رادر
مسير بهره برداري هاي صحيح برمي انگيزاند و زمينه هاي بروز
افسردگي و عزلت و انزوا را مرتفع مي نمايد و آرامش روح و
روان و بهجت و آسايش خاطر كودك و نوجوان را تامين
مي كند.
مي بينيم كه بازي و نشاط ـ به آن دليل كه ورزش جسمي ,
ورزش فكري , و ورزش روحي كودكان و نوجوانان مي باشد و
سلامت و بهداشت تن و روان و رشد ذهني و ابتكار و خلاقيت
و كنجكاوي را در آنان برمي انگيزاند ـ حائز اهميت مي باشد و
براي تربيت و پرورش نونهالان يك ضرورت بزرگ محسوب
مي شود.
در روانشناسي تربيتي اسلام معارف و آموزش هايي
مي يابيم كه بر اهميت و نقش سازنده بازي با كودكان تاكيد و
توصيه دارند و والدين را به بهره برداري از آثار ارزشمند آن
سفارش مي كنند.
حضرت امام جعفر صادق (ع ) مي فرمايد :
« طفل بايد هفت سال بازي كند , هفت سال خواندن و نوشتن
بياموزد , هفت سال مقررات زندگي و حلال وحرام را ياد
بگيرد . » (1 )
براساس كلام عميق حضرت امام جعفر صادق (ع ) دوره
زندگي حساس هر انسان كه در مجموع بايد به شكل گيري
ساختار شخصيت او منتهي گردد و آمادگي هايش را براي
حضور در صحنه ها و عرصه هاي مهم زندگي اجتماعي تامين
نمايد , به سه بخش تقسيم بندي مي شود.
دوره اول كه هفت سال به طول مي انجامد بايد با بازي هاي
كودكانه سپري شود. در اين دوره بيشترين زمان هاي حيات
كودك به بازي و سرگرمي اختصاص مي يابد.
دوره هفت ساله دوم با خواندن و نوشتن كودكان سپري
مي شود. در اين دوره اگر چه بيشترين لحظات به يادگيري و
آموزش طي مي گردد , بازي ها و نشاطهاي دوره قبل نيز تداوم
مي يابد , لكن زمان محدودتري را به خود اختصاص مي دهد.
در هفت ساله سوم , كه دوره « بلوغ » و « تكليف » مي باشد ,
كودكان و نوجوانان با مقررات و احكام و قوانين ديني آشنا
مي شوند و نسبت به رفتار و اخلاق و عملكردهاي « حلال و
حرام » در ابعاد مختلف حيات فردي و اجتماعي و سياسي و
اقتصادي شناخت و بينش پيدا مي كنند. در اين دوره نيز , رابطه
كودك و نوجوان با بازي و نشاط و سرگرمي منقطع نمي شود ,
لكن كمتر و محدودتر مي تواند به بازي و تفريح بپردازد , زيرا
مسائل و موضوعات جديد و تازه اي همچون تحصيل و كسب
بينش هاي ديني و آماده شدن براي طي مراحل بعدي زندگي ,
وقت و انرژي او را به نظم و سامان و تقسيم بندي كشانده و
براي هر چيز سهمي مشخص و محدود معين كرده است .
در روانشناسي تربيتي اسلام دستور العمل هاي زيباي
ديگري نيز درباره بازي با كودكان مي يابيم كه اوج اهميت اين
شيوه تربيت و پرورش را در تعاليم و آموزش هاي اسلامي به
نمايش مي گذارد.
يكي از اين آموزش هاي تربيتي در سخن ژرف رسول گرامي
اسلام (ص ) نهفته است :
« من كان عنده صبي , فليتصاب له » (2 )
« آن كس كه صاحب كودكي مي باشد , بايد در پرورش او ,
كودكانه رفتار نمايد. »
اين روايت شريف , به بازي با كودكان اشارت دارد و به اين
نكته عميق توجه مي دهد كه براي تربيت و پرورش كودك بايد
به بازي هاي كودكانه با او بپردازي , كه در اين عرصه و صحنه در
هر كسوت و جامه اي كه هستي و هر مقام و منزلتي كه داري ,
بايد فروتنانه خود را كوچك و كودك سازي و با نونهالان
همچون خود آنان بازي كني .
در اين روش تربيتي , زبان انسان و حركات و حالات و
رفتار او همه تنزل مي يابد و كودكانه مي شود. گاهي بازبان
كودكي سخن مي گويد و واژه ها و جملات شبيه به تكلم هاي او
بر زبان جاري مي سازد , و زماني خود را به شكل چهار پايان
درمي آورد تا كودك بر او سوار شود , و گاهي به همان بازي هاي
كودكانه مرسوم و متداول بين خود آنها روي مي آورد تا به اين
وسيله از شيوه تربيتي « بازي » با كودك , حداكثر بهره برداري را
به عمل آورد.
اين شيوه تربيتي به دليل اهميت خاص آن , در سخنان ائمه
اطهار(ع ) نيز تجلي يافته است , چنان كه حضرت علي (ع ) نيز
به صراحت و روشني چنين اعلام مي نمايد :
« من كان له ولد , صبا » (3 )
« كسي كه كودكي دارد , بايد در راه تربيت او خود را تا سر
حد طفوليت و كودكي تنزل دهد. »
در « فرهنگ فاطمي » و در موضوع حياتي تربيت و پرورش ,
يكي از شيوه هاي عملي و موثردر پروردن و به رشد و كمال
رساندن فرزندان , بازي و نشاط آفريني هاي لازم و ضروري
براي حيات بالنده و سالم آنان مي باشد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) در كنار به كارگيري شيوه هاي
عملي تربيتي براي فرزندان عزيز و دلبند خويش , بازي كودكانه
با آنان را نيز بسيار ضروري و كارآمد مي دانست و پرورش
جسم و روح نونهالانش را به ميزان قابل توجه اي با اين روش
تربيتي مرتبط و پيوند خورده مي يافت .
در زندگاني پاك و پربركت زهراي مرضيه (س ) زمان و
وقت و انرژي هاي مشخصي به اين مهم اختصاص مي يافت و
آن بانوي مطهر با حوصله و سعه صدر و خوشرويي و
شادماني , نياز به بازي و نشاط را در فرزندانش تامين مي نمود.
برخي از صحنه هاي تعامل نشاط انگيز و بازي هاي كودكانه
حضرت زهرا(س ) با فرزندانش اينگونه ثبت شده
است :
حضرت فاطمه زهرا(س ) فرزندش حسن (ع ) را به روي
دستهايش مي گرفت و پي در پي او را به بالا مي انداخت و به
حركت درمي آورد و اين اشعار را در حين بازي با او
مي سرود :
اشبه اباك يا حسن واخلع عن الحق الرسن
و اعبد الها ذامنن و لاتوال ذا الاحن
« اي حسن , نظير پدرت باش , و ريسمان ظلم و جور از
گردن حق دور كن .
و خداوندي را كه صاحب همه نعمتهاست پرستش كن , و
با افراد تيره دل دوست مباش » (4 )
همچنين نقل است كه حضرت فاطمه زهرا(س ) با فرزندش
حسين (ع ) بازي مي كرد و او را مسرور و شاد مي ساخت و در
ضمن بازي , اين بيت را براي او مي سرود :
انت شبيه بابي لست شبيها بعلي
« تو همانند و شبيه به پدرم هستي , و شبيه و همانند علي
نيستي »
حضرت علي (ع ) كه شاهد بازي و شادماني ورزيدن
حضرت فاطمه زهرا(س ) با فرزند كوچكش حسين (ع ) بود و
اين جملات را در قالب شعر از زبان همسرش مي شنيد , مسرور
و شادمان مي گشت و مي خنديد . (5 )
بدين ترتيب حضرت فاطمه زهرا(س ) در اوج علم و آگاهي
و بينش هاي لازم در موضوع تربيت و پرورش و با به كارگيري
بهترين شيوه هاي كارآمد , « بازي و نشاط آفريني » براي كودكان
را به نحو احسن در رفتار و عملكردهاي خويش به تجلي
مي رساند و اين شيوه تربيتي را در موقعيت هاي بي شمار و به
طور مكرر زمينه ساز به وجود آمدن فضاي بسيار نشاط آفرين و
بهجت زا براي رشد جسمي و روحي و فكري كودكان خويش
مي ساخت .
حضرت فاطمه زهرا(س ) اين شيوه تربيتي را به همان
اندازه موثر و مفيد مي دانست كه ساير روش ها همچون مهر
ورزي و محبت با كودك را لازم و سازنده مي يافت و به همين
دليل هيچ گاه در به كارگيري اين شيوه غفلت نمي ورزيد.
پي نوشت ها :
1 ـ الحديث , ج 3 , ص 34
2 ـ وسائل , ج 5 , ص 126
3 ـ مستدرك , ج 2 , ص 626 , الحديث , ج 3 , ص 70
4 ـ بحارالانوار , ج 43 , ص 286
5 ـ اعيان الشيعه , ج 1 , ص 563 , بحارالانوار , ج 43 , ص
287
آموزش هاي روانشناسي تربيتي اسلام به اين
نكته عميق توجه مي دهد كه براي تربيت و پرورش
كودك بايد به بازي هاي كودكانه با او بپردازي , كه
در اين عرصه و صحنه در هر كسوت و جامه اي كه
هستي و هر مقام و منزلتي كه داري , بايد فروتنانه
خود را « كوچك » و « كودك » سازي و با نونهالان
همچون خود آنان بازي كني .
در « فرهنگ فاطمي » و در موضوع حياتي تربيت و
پرورش , نشاط آفريني و بازي با كودكان يك شيوه
عملي و موثر در پروردن و به رشد و كمال رساندن
محسوب مي شود. حضرت زهرا(س ) وقت و
انرژي هاي مشخصي را به اين امر اختصاص مي داد
و با حوصله و سعه صدر و خوشرويي و شادماني , نياز
به بازي و نشاط فرزندانش را تامين مي نمود.
بازي و نشاط ـ به آن دليل كه ورزش جسمي ,
ورزش فكري , و ورزش روحي كودكان و نوجوانان
مي باشد و سلامت تن و بهداشت روح و رشد ذهني و
كنجكاوي و ابتكار و خلاقيت را در آنها بر
مي انگيزاند ـ حائز اهميت مي باشد و براي تربيت و
پرورش نونهالان يك ضرورت بزرگ محسوب
مي شود.
