فرهنگ فاطمي , پرورش دهنده مصلحان بيدارگر
« تربيت و پرورش » يكي از ابعاد و جلوه هاي بزرگ و حائز
اهميت « فرهنگ فاطمي » محسوب مي شود و جايگاهي رفيع و
نقشي بسيار بنيادين و حياتي را به خود اختصاص مي دهد.
فرهنگ فاطمي در اين جلوه زيبا و تاثيرگذار در تمام شئون
و عرصه هاي حيات فردي , اجتماعي , سياسي , فرهنگي و
اقتصادي , با « سعادت دنيا » و « رستگاري آخرت » پيوند
مي خورد و تمام كساني كه به دنبال راهيابي به سلامت زندگي
دنيايي و فلاح حيات اخروي مي باشند بايد سرزمين جان و
روحشان را در معرض بارش باران هاي فيض و رحمتي قرار
دهند كه از ابرهاي پربار فرهنگ فاطمي فرو مي ريزد و نهال هاي
مهياي رشد را در زمين هاي خشك و تشنه جانهاي مشتاق
بارور مي سازد و سبزي و خرمي مي آفريند و شكوفايي و زيبايي
به ارمغان مي آورد.
در تفكر و انديشه اسلامي , تربيت و پرورش از مهم ترين
عوامل و انگيزه هاي « بعثت » محسوب مي شود , به گونه اي كه
قرآن كريم به صراحت تمام به اين انگيزه چنين اشاره مي نمايد :
لقد من الله علي المومنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم
يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب والحكمه . » (1 )
« خداوند بر اهل ايمان بخشش و نيكويي رواداشت كه
رسولي از خودشان در ميانشان برانگيخت تا بر آنان آيات الهي
را تلاوت كند و نفوسشان را با برنامه هاي تربيتي از هر نقص و
آلايش تزكيه نمايد و به آنها احكام شريعت و حقايق حكمت
بياموزد. »
براساس اين آيه شريفه بزرگترين فلسفه بعثت , تزكيه و
تربيت انسان و راه نمودن او به سوي رشد و بالندگي و كمال و
فلاح مي باشد و اين هدف با ايجاد تغيير و تحول روحي و
دروني صورت مي گيرد كه « شيوه هاي تربيتي اسلام » بسترساز
اصلي اين تحول هاي حياتي و بنيادين مي باشد.
تربيت و پرورش كه عبارت است از تلاش هاي خاص
علمي و عملي براي زمينه سازي هاي لازم به منظور شكوفايي
استعدادهاي بالقوه و دروني انسان ها , آنچنان در تفكر اسلامي
حائز اهميت است كه قرآن كريم در آيات متعدد به اين مهم
توجه مي دهد و انگيزه هاي لازم براي حركت و جنبش در مسير
تحقق اين هدف والا و مقدس را به وجود مي آورد.
علاوه بر آيه اي كه از نظر گذشت , در آيه شريفه ذيل , باز
هم به تربيت و پرورش به عنوان بزرگترين انگيزه بعثت اشاره
مي كند و مجددا آدميان را به تامل و پيام گيري هاي لازم دعوت
و ترغيب مي نمايد :
« اوست خدايي كه در ميان عرب امي , پيامبري از همان
مردم برانگيخت تا بر آنان آيات خدا را تلاوت كند و از اخلاق
و رفتار نكوهيده پاك و منزهشان سازد و تزكيه و تربيتشان
نمايد و كتاب و حكمت هاي زندگي ساز بياموزد . » (2 )
و ديگر بار , و براساس ضرورت , و براي برانگيختن افكار و
انديشه ها نسبت به جايگاه و نقش حياتي « تربيت » آيات زيباي
قرآني با محتواي غني و شگفت انگيز و بيداركننده خود , اين
گونه آدميان را به تعمق و تفكر و درس آموزي درباره اين
موضوع فرامي خواند :
« قسم به خورشيد و تابش هنگام رفعتش , قسم به ماه كه
پيرو آفتاب تابان است , قسم به روز هنگامي كه جهان را روشن
سازد , قسم به شب آنگاه كه دنيا را در پرده ظلمت و تاريكي
كشد , قسم به آسمان بلند و كسي كه اين بناي رفيع را بنيان
نهاد , قسم به زمين و كسي كه آن را بگسترد , قسم به نفس و
روح آدمي و كسي كه آن را نيكو و به حد كمال بيافريد و به او
خير و شر را الهام نمود , كه هر كس نفس و جان خود را تزكيه و
پرورش دهد و از پليدي ها و موانع كمال پاك سازد « رستگار »
مي شود , و هر كس آن را به ناپاكي و معصيت رها سازد و به
پليدي افكند , « زيانكار » خواهد گرديد . » (3 )
يك نگرش سريع و تامل و انديشه كوتاه در اين آيات
شريفه قرآن , به صراحت و روشني اهميت و نقش محوري
« تربيت و تزكيه » را مي نماياند و سوگندهاي عظيم خداوند به
پديده هاي بزرگ و زيبا و شگرف آفرينش را از مهم ترين علل
ارزشمندي و نقش آفريني اين اصل بنيادين در زندگي و حيات
آدميان معرفي مي كند.
اين كه خداوند و خالق قادر و متعال اين سوگندها را ذكر
مي كند , و نيز بزرگي و عظمت پديده هايي چون آسمان ,
خورشيد , ماه , زمين و شب و روز كه به آنها قسم و سوگند ياد
مي شود , به خوبي نشان مي دهد كه تربيت و تزكيه , امري بسيار
بزرگ و حياتي و موثر در سرنوشت نهايي انسان محسوب
مي شود و همچنان كه تحقق آن موجب سعادت و رستگاري
است , رهاسازي مسئوليت هاي محوله الهي براي به ثمر
نشستن اين اصل و قانون زندگي ساز , شقاوت و خسران به بار
خواهد آورد.
در متون و منابع روايي كه بخش مهمي از مواريث
ارزشمند علمي و نظري تفكر و انديشه اسلامي را در دل خود
جاي داده اند , جايگاه و نقش تربيت و ادب و پرورش , حياتي و
محوري معرفي مي شود.
آموزش هايي چون « ادب و تربيت نيكو از هر بستگي نسبي
و سببي شريف تر و افتخارآميزتر است » (4 ) , « رفتار تو درباره
فرزندت همانند رفتار مربي شايسته اي باشد كه تربيت
صحيحش در اين جهان مايه زيبايي و جمال اخلاقي فرزند
گردد و در پيشگاه الهي دليل وظيفه شناسيش باشد . » , (5 ) « هيچ
زيوري مانند تربيت و ادب نيست » (6 ) و « وسيله اصلي تزكيه و
پاكسازي اخلاق , تربيت مي باشد . » (7 ) نشان دهنده اوج اهميت
و ارزشي است كه اسلام براي تزكيه و تربيت قائل مي باشد.
خاستگاه اصلي « فرهنگي فاطمي » , تفكر اسلامي و معارف
و آموزشهاي بنيادين اين دين مبين و رهايي بخش مي باشد.
فرهنگ فاطمي , چشمه سار زلالي است كه از ژرفاي انديشه
اسلامي مي جوشد و بالا مي آيد و بر جان هاي سوزان و تشنه
معنويت جاري مي گردد و حيات و حركت رشد و بالندگي
مي آفريند.
« تربيت و پرورش » كه از ابعاد فكري محوري و جلوه هاي
زيباي عملي فرهنگ فاطمي است , با درون مايه هاي و محتواي
غني و نشات يافته از انديشه اسلامي , عامل بزرگ موفقيت هاي
حضرت زهراي بتول (س ) محسوب مي شود.
حضرت زهرا(س ) به تربيت و پرورش فرزندان اهميتي
خاص و ويژه قائل بود و لحظه اي از اين مسئوليت بزرگ كه با
سرنوشت يك نسل پيوند مي خورد , غفلت و تسامح
روانمي داشت .
بانوي بزرگوار و مطهر اسلام بهترين ايام و ليالي عمر
شريفش را در كنار فرزندان و در حال مراقبت و رسيدگي
مستمر و تربيت و ادب و علم آموزي و پرورش جامع شخصيت
آنان در تمام ابعاد فردي , اجتماعي , اعتقادي , اخلاقي , سياسي
و جسمي و روحي سپري مي ساخت .
زهراي مرضيه (س ) به نيكي مي دانست كه پرورش نيكو و
صحيح و همه جانبه فرزندان مي تواند بزرگترين آثار و ارزشها
را در حيات يك جامعه و ملت و كشور ايجاد نمايد و رشد و
پيشرفت و بالندگي و كمال را در تمام شئون حيات مادي و
معنوي انسان به ارمغان آورد.
اين بانوي مطهر و مقدس با اين بينش و بصيرت ژرف و
عميق و در حالي كه خود داراي مباني فكري و اعتقادي راسخ و
مستحكم , و جان و روح پاك و زلال و وارسته از هر قيد و بند ,
و فضايل جامع و كامل اخلاقي , و جلوه هاي زيباي رفتار و
سلوك الهي بود , به تربيت و پرورش فرزندان خويش اهتمام
مي ورزيد.
در مكتب تربيتي حضرت فاطمه زهرا(س ) مصلحان و
بيدارگران بزرگي چون حضرت امام حسن مجتبي (ع ) و
حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) پرورش يافتند.
امام حسن مجتبي (ع ) مظهر كامل عصمت و پاكي و غيرت
و مقاومت بود و علاوه بر حضور مستمر و گسترده در تمام
ميادين و عرصه هاي نبرد حق عليه باطل در كنار پدر ارجمند و
بزرگوارش حضرت علي (ع ) , در صحنه هاي ياري رساني به
مظلومان و مقابله با ظالمان و رفع موانع رشد و كمال معنوي و
مرتفع كردن مضايق اقتصادي جامعه اسلامي همواره حاضر و
ياريگر و راهبر بود.
تعابير زيبا و شگفت انگيزي كه درباره شخصيت والا و
ملكوتي او در متون اسلامي ثبت شده است به خوبي
نشان دهنده اوج عظمت اين پيشواي بزرگ و پرورش يافته
مكتب تربيتي زهراي مرضيه (س ) مي باشد. « برگزيده خدا » ,
« تبيين كننده احكام الهي » , « امين وحي الهي » , « حجت
خدا » , « نور الهي » , « صراط خدا » و از جمله تعابير
ارزشمندي است كه درباره اين پيشواي بزرگ و محبوب ضبط
و ثبت گرديده است . (8 )
حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) كه دست پرورده ديگر
مكتب تربيتي حضرت فاطمه زهرا(س ) مي باشد , پيشوا و اسوه
و الگوي جامع و رهايي بخش براي همه عصرها و نسل ها
مي باشد. اين شخصيت والا و مقدس و عظيم و شگفتي ساز
تاريخ اسلام , نهضت سترگ و پرشوري را بنيان نهاد كه
زيباترين و متعالي ترين ارزش ها و تعاليم و پيامهاي
حركت آفرين و زندگي ساز را در متن خود ذخيره كرده است و
بشريت را در بستر زمان و گستره تاريخ به حيات عزتمند و
بالنده فرامي خواند.
ايمان و تقوا , ايثار و فداكاري , غيرت و شجاعت , پايداري
و مقاومت , جهاد و مبارزه , شرف و آزادگي , عشق و دلدادگي ,
عبادت و پرستش , جوانمردي و فتوت , ستيز با ظلم و جور ,
مبارزه با فساد و تباهي , و تقابل با سلطه جويي و بدعت و
تحريف و انحراف و انحطاط , از جمله تعاليم و ارزشهاي
والايي است كه در نهضت كربلا براي بهره گيري و هدايت و
راهيابي انسان ها در تمام اعصار و زمانها به وديعه نهاده شده
است .
حضرت زينب (س ) سومين تربيت يافته حضرت فاطمه
زهرا(س ) مي باشد. هم او كه « پيام رسان بزرگ نهضت عاشورا »
بود و حضور و نقش حياتي و تاثيرگذارش موجب انتقال آگاهي
و بينش هاي لازم درباره فلسفه انقلاب كربلا و اهداف و
انگيزه هاي حركت پرشور و تاريخي حضرت امام حسين (ع )
گرديد و خطبه هاي آگاهي بخش و تاريخي او به همراه
مقاومتهاي بزرگ و اعجاب برانگيزش باعث جاودانه شدن
نهضت مقدس عاشورا و ماندگاري آثار ارزشمند و ثمرات
زندگي ساز و رهايي بخش اين حركت بزرگ گرديد.
« ام كلثوم » چهارمين دست پرورده و تربيت يافته حضرت
زهرا(س ) مي باشد. او نيز همچون حضرت زينب (س )
اسلام شناس و آگاه و عالم و بصير و مفسر قرآن و مدافع اسلام
و همراه با حضرت زينب (س ) و حاضر در عرصه هاي جهاد و
مقاومت و ياري رسان او در انتقال اهداف و انگيزه هاي نهضت
عاشورا به توده هاي مردم جامعه بود.
« فرهنگ فاطمي » اين گونه انسان مي پرورد و اسوه و الگو
تربيت مي كند و نسل هاي بشر را به رشد و كمال مي رساند و به
سعادت و رستگاري در دنيا و آخرت رهنمون مي شود.
به ياد بياوريم اين سخن عميق و زيباي حضرت امام
خميني را كه با عباراتي كوتاه و در عين حال بسيار راهگشا و
رهنمون كننده به شناخت و معرفت , جايگاه و نقش مكتب
تربيتي حضرت فاطمه زهرا(س ) را اين گونه توصيف مي نمايد :
« ..... زني كه در حجره اي كوچك و خانه اي محقر ,
انسان هايي تربيت كرد كه نورشان از بسيط خاك تا آن سوي
افلاك , و از عالم ملك تا آن سوي ملكوت اعلي مي درخشد.
صلوات و سلام خداوند تعالي بر اين حجره محقري كه
جلوه گاه نور عظمت الهي و پرورشگاه زبدگان اولاد آدم
است . » (9 )
پي نوشت ها :
1 ـ قرآن كريم , سوره آل عمران , آيه 164
2 ـ قرآن كريم , سوره جمعه , آيه 2
3 ـ قرآن كريم , سوره شمس , آيات اول تا دهم
4 ـ غررالحكم , ج 2
5 ـ تحف العقول , ص 269
6 ـ غررالحكم , ترجمه موضوعي , سيد هاشم رسولي
محلاتي , دفتر نشر فرهنگ اسلامي , ج 1 , ص 82
7 ـ همان مدرك , ج 1 , ص 80
8 ـ رجوع شود به متن زيارت روز « دوشنبه » در
مفاتيح الجنان كه مربوط به حضرت امام حسن مجتبي (ع ) و
حضرت امام حسين (ع ) مي باشد.
9 ـ صحيفه نور , ج 16 , ص 125
تمام كساني كه به دنبال راهيابي به سلامت
زندگي دنيايي و فلاح حيات اخروي مي باشند بايد
سرزمين جان و روحشان را در معرض بارش
باران هاي فيض و رحمتي قرار دهند كه از ابرهاي
پربار « فرهنگ فاطمي » فرو مي ريزد و نهال هاي
مهياي رشد را در زمين هاي خشك و تشنه جان هاي
مشتاق بارور مي سازد و سبزي و خرمي مي آفريند و
شكوفايي و زيبايي به ارمغان مي آورد.
تربيت و پرورش كه عبارت است از تلاش هاي
خاص علمي و عملي براي زمينه سازي هاي لازم به
منظور شكوفايي استعدادهاي بالقوه و دروني
انسان ها , آن چنان در تفكر اسلامي حائز اهميت
است كه قرآن كريم در آيات متعدد به اين مهم توجه
مي دهد و انگيزه هاي لازم براي حركت در مسير
تحقق اين هدف والا و مقدس را به وجود
مي آورد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) با بينش و بصيرت ژرف
و عميق درباره جايگاه و نقش محوري « تربيت » و
درحالي كه خود داراي مباني فكري و اعتقادي
راسخ و مستحكم , و جان و روح پاك و زلال و وارسته
از هر قيد و بند , و فضايل جامع و كامل اخلاقي , و
جلوه هاي زيباي رفتار و سلوك الهي بود , به تربيت و
پرورش فرزندان خويش اهتمام مي ورزيد.
