فرهنگ فاطمي , تعاون , شكيبايي و اشتراك مساعي
زندگي زناشويي با حضور و نقش آفريني موثر و مفيد « زن و
مرد » در تمام صحنه ها و عرصه هاي كانون « خانواده » به رشد و
بالندگي مي رسد.
زندگي زناشويي نه امري است « فردي و شخصي » كه بر
محور ذهنيات و تصورات يا آمال و آرزوهاي يك سويه
بچرخد , و نه امري است « نفساني » كه مدار حركت ها و
تلاش ها , تمايلات و هوسهاي فاقد معيارها و ضوابط شرعي و
عقلي باشد. نوع اول , به ديكتاتوري و زورگويي مرد يا زن
مي انجامد و ترويج كننده « مردسالاري » يا « زن سالاري »
مي باشد , و نوع دوم , به ابتذال و بي هويتي و پوچ گرايي و فساد
منتهي مي شود و مرد يا زن يا هر دو را در مهالك پليدي و
پلشتي مي افكند و از مسير انسانيت خارج مي نمايد.
زندگي زناشويي , « زندگي مشترك زن و مرد » است كه بايد
برمدار مصالح و سعادت « خانواده » به حركت و گردش درآيد و
همه تفكرات و انديشه ها و تلاش و عملكردها با هماهنگي و در
مسير واحد و براي ساختن و پروردن انسان هاي شايسته و پاك
كه در تمام ابعاد و شئون حيات مادي و معنوي و دنيايي و
اخروي منشا اثر و بسترساز خير و نيكي و بهزيستي باشند , به
خدمت گرفته شوند.
زندگي مشتركي كه مرد و زن مي آغازند , از ابتدا تا انتها ,
فراز و نشيب هايي به وجود مي آورد و صحنه ها و عرصه هايي را
مي گشايد كه براي عبور از آنها. « اشتراك مساعي » زن و مرد
ضروري و حياتي مي باشد.
اشتراك مساعي در زندگي , نه يكباره به وجود مي آيد , و نه
سهل و سريع رخ مي نمايد , بلكه در بستر زمان و در لحظات
حيات مشترك زن و مرد و با پشتوانه هاي بسيار متقن و نيرومند
فكري كه تضمين كننده موفقيت هاي منتهي به سعادت و سلامت
زندگي مي باشند , چهره ظاهر مي سازد.
اين پشتوانه هاي نيرومند كه در تعاليم و معارف قرآن كريم
به صراحت و روشني به عنوان يك « ضرورت » از آنها ياد شده
است , عبارتند از « تعاوني و همكاري » و « صبر و
شكيبايي » .
قرآن كريم اصل تعاون و همكاري را به عنوان يك ضرورت
مطرح مي نمايد و انسان ها را به بهره برداري از اين ارزش والا
در حيات دنيا فرمان مي دهد :
« تعاونوا علي البر و التقوي » . (1 )
« در نيكوكاري و تقوا , به تعاون و همكاري و ياري رساني
بپردازيد. »
« تعاون و همكاري » براساس « نيكوكاري » و « تقوا » , يك
اصل فراگير مي باشد و گستره اي وسيع را دربرمي گيرد و شامل
تمام جلوه هاي زندگي و حيات « مادي » و « معنوي » مي باشد.
اين وسعت و گستردگي هم به اصل تعاون و همكاري ارتباط
پيدا مي كند و هم نيكوكاري و تقوا را فرامي گيرد. به اين معني كه
تعاون و نيكوكاري را نمي توان در عرصه اي خاص محصور كرد
و نفوذ و نقش آفريني آن در ساير عرصه ها و صحنه هاي حيات
را به ديده اغماض نگريست . زيرا تمام فرازوفرودهاي زندگي
فردي و اجتماعي و اقتصادي و سياسي و فرهنگي مي تواند
بستر ظهور و بروز جلوه هاي مختلف تعاون و همكاري باشد.
همچنان كه نيكوكاري و تقوا را نمي توان در يك موضوع و در
يك صحنه و عرصه حيات محدود نمود , كه تمام صحنه ها و
ميادين زندگي فردي و اجتماعي محل ظهور و نقش آفريني
نيكوكاري ها و تقواپيشگي هاست .
يكي از مهم ترين و حساس ترين عرصه هاي نقش آفريني
« تعاون و همكاري » , عرصه بزرگ زندگي زناشويي است . در
اين عرصه و ميدان وسيع است كه زن و مرد براي « اشتراك
مساعي » به پشتوانه فكري و اخلاقي تعاون و همكاري به شدت
نيازمند مي باشند و از اين طريق و روش است كه مي توانند
موانع رشد و پويايي و پيشرفت زندگي مشترك را از مسير خود
مرتفع سازند.
اصل دوم براي شكل گيري مستحكم ترين اركان اشتراك
مساعي زن و مرد , « صبر و شكيبايي » است .
قرآن كريم درباره ضرورت تلاش انسان به منظور
ذخيره سازي صبر و شكيبايي براي مقابله با مشكلات و
رنج هايي كه جز با اشتراك مساعي زن و مرد از سر راه برداشته
نمي شوند , چنين مي فرمايد :
« و لنبلو نكم بشئي من الخوف و الجوع و نقص من الاموال و
الانفس و الثمرات و بشر الصابرين . » (2 )
« و البته شما را به سختي ها همچون ترس و گرسنگي و
نقصان اموال و نفوس و آفات زراعت بيازمائيم , و بشارت و
مژده آسايش و رهايي از آن سختي ها , براي صابران است . »
اين آيه شريفه , به روشني و صراحت تمام از آفات و
آسيب هاي جاني و مالي و كمبودها و فقر و تنگناها و خوف و
هراس هاي ناشي از آنها سخن به ميان مي آورد و به اين واقعيت
بزرگ اشاره مي كند كه آدميان در بستر همين رنج ها و سختي ها و
آفات رشد و نمو مي نمايند و چنانچه با عقل و تدبير و صبر و
شكيبايي به مقابله صحيح و منطقي با اين موانع رشد و سعادت
بپردازند , به طور قطع به پيروزي و موفقيت نائل مي آيند و از
آزمايش هاي گوناگون سربلند و سرافراز خارج
مي شوند.
طبيعي است كه بزرگترين صحنه ها و ميدان هاي ظهور
رنجها و سختي ها و آفات و زيان هايي چون فقر و تهي دستي را
در زندگي مشترك زنان و مردان شاهد مي باشيم و از همين
جاست كه آدمي بايد عزمها را جزم نمايد و پنجه در پنجه
شدايد و مضايق بيفكند , و در همين شرايط است كه يكي از
مهم ترين جلوه هاو مصداق هاي اشتراك مساعي زن و شوهر رخ
مي نمايد و براي نيل به موفقيت چاره ساز مي شود.
در زندگي زناشويي , اگرچه زن و مرد هر دو براي عبور از
سختي ها و رنج ها داراي نقش مي باشند , لكن نقش زنان به آن
دليل كه اداره امور داخلي خانواده را به عهده دارند حساس تر
و موثرتر مي باشد.
در زندگي مشترك حضرت فاطمه زهرا(س ) و حضرت
علي (ع ) , به وضوح اين دو موجود پاك و والا و شريف را دوش
به دوش هم براي مقابله با مضايق و تنگناها سهيم و شريك
مي يابيم و تلاش هاي سازنده آنان براي عبور از فراز و نشيب ها
و مراحل سخت و رنجزاي زندگي مشترك . اعجاب برانگيز و
ستودني است . در عين حال , به دليل كار و جهادهاي مكرر
اميرمومنان (ع ) در محيط هاي سياسي و حكومتي و اجتماعي و
نظامي و حضور بيشتر حضرت زهرا(س ) در خانه براي اداره
امور داخلي , نقش آن بانوي مطهر و مقدس برجسته تر
مي باشد.
صحنه هاي بسيار عبرت زا و درس آموز از تعاون و همكاري
و صبر و شكيبايي و اشتراك مساعي اين زوج بزرگوار را به
نظاره مي نشينيم .
1 ـ حضرت فاطمه (س ) در امور خانه با تراكم كار مواجه بود . از
طرفي بايد به فرزندان مي رسيد و شست وشو و نظافت و تغذيه
و بازي و تفريح آنان را تامين مي كرد , و از طرفي ديگر به
بهداشت داخل خانه رسيدگي مي نمود , و از سوي ديگر تهيه
آرد و نان و غذا را به عهده مي گرفت .
اميرمومنان (ع ) رنج و مشقت و كارهاي طاقت فرساي
همسرش را اين گونه توصيف مي نمايد :
« فاطمه (س ) با اين كه از محبوب ترين افراد در نزد رسول
خدا(ص ) بود , آنقدر با مشك آب كشيد و حمل كرد كه اثر بند
مشك در شانه اش نمايان شد , و آنقدر خانه را جارو كرد كه
لباس هايش غبارآلود شد , و آنقدر زير ديگ آتش افروخت كه
رنگ لباسش تغيير كرد . » (3 )
حضرت علي (ع ) با مشاهده فداكاري هاي فاطمه زهرا(س )
در اداره امور داخلي زندگي , خود را موظف به انجام اصل
« اشتراك مساعي » مي دانست و براي نيل به اين هدف , در
مواقعي كه در منزل حضور داشت به تعاون و همكاري
مي پرداخت و همسر رئوف و پاكمهر و ايثارگرش را ياري
مي رساند و بخشي از كارهاي خانه را متواضعانه و با كمال ميل
و اشتياق انجام مي داد.
روزي رسول گرامي اسلام (ص ) به خانه دخترش حضرت
زهرا(س ) آمد و مشاهده نمود كه فاطمه (س ) و علي (ع ) هر دو
به انجام كارهاي خانه اشتغال دارند. آن دو بزرگوار در حال
تهيه مقدمات پختن نان بودند.
پيامبر خدا(ص ) پرسيد :
« كدام يك خسته تر هستيد »
حضرت علي (ع ) پاسخ داد : فاطمه .
رسول اكرم (ص ) برزمين نشست و به كمك حضرت
زهرا(س ) پرداخت . (4 )
از حضرت امام جعفر صادق (ع ) نقل است كه در اين امر
مشترك به عنوان يكي از جلوه هاي زيباي تعاون و همكاري و
اشتراك مساعي در زندگي زناشويي , حضرت علي (ع ) هيزم و
آب را آماده مي نمود و حضرت زهرا(س ) گندم و جو را آسيا
مي كرد و سپس خمير مي نمود و نان مي پخت . (5 )
2 ـ حضرت علي (ع ) تحت تاثير جاذبه هاي اخلاقي و صفات و
خصال نيكوي حضرت فاطمه زهرا(س ) از زندگي و حياتي
سرشار از آرامش و سعادت برخوردار بود و هيچ رنج و ملالتي
احساس نمي نمود.
صبر و شكيبايي و سازگاري حضرت فاطمه (س ) بر فقر و
ناداري حضرت علي (ع ) و دم فروبستن و زبان به اعتراض
نگشودن در برابر تلخي اين واقعيت كه براي آن بانوي صابر و
فداكار رنج و مشقت مي آفريد , يكي از جلوه هاي مهم مقاومت
و پايداري زهراي مرضيه (س ) محسوب مي شود.
حضرت فاطمه زهرا(س ) واقعيت هاي موجود زندگي
مشترك خود با مولاي متقيان حضرت علي (ع ) را درك مي كرد
و سعي مي نمود خود را با اين شرايط اجتناب ناپذير هماهنگ
سازد تا او و همسرش فرصت ها و شرايطي به دست آورند كه
رفاه نسبي و متوسطي براي آنان فراهم آيد.
در زندگي حضرت فاطمه (س ) فراوان صحنه هايي را
مي يابيم كه آن بزرگوار در برابر موقعيت نامناسب اقتصادي
شوهرش به ايثار و فداكاري و صبر و بردباري مي پردازد. يك
روز وقتي اميرمومنان (ع ) از همسرش براي رفع گرسنگي
تقاضاي غذا مي كند , پاسخي كه مي شنود اين است : « خود دو
روز است كه چيزي نخورده ام و هرچه در خانه بود براي
مصرف شما و فرزندان آوردم » .
آن گاه كه حضرت علي (ع ) از رنج گرسنگي همسرش اطلاع
حاصل مي كند و از صبر و شكيبايي او به شگفتي مي افتد و از او
مي پرسد : « چرا مرا آگاه نساختي تا براي تهيه غذا چاره اي
بينديشم » , پاسخي كه از همسر فداكارش مي شنود , چنين است :
« از خداي خود شرم كردم كه چيزي از تو بخواهم كه تهيه
آن برايت سخت و دشوار باشد . » (6 )
مي بينيم كه زهراي اطهر(س ) نه تنها در برابر رنج فقر زبان
به گلايه و اعتراض نمي گشايد و شوهرش را به سختي و مشقت
نمي افكند و خارج از توان اقتصاديش چيزي از او نمي طلبد ,
بلكه از به زبان آوردن نياز طبيعي و متداول زندگي كه خوراك و
غذاي روزمره است نيز اجتناب مي ورزد كه مبادا چيزي تقاضا
نمايد كه اميرمومنان (ع ) از تهيه آن عاجز و ناتوان باشد.
3 ـ حضرت فاطمه (س ) همسري شايسته و ياري رسان و ايثارگر
براي اميرمومنان (ع ) محسوب مي شد. او همواره خود را در
غم ها و شادي ها و سختي ها و آسايش هاي حضرت علي (ع )
سهيم مي ساخت و لحظه اي از حال و موقعيت و رنج و
تلاش هاي شوهرش غفلت نمي ورزيد و سعي مي كرد تمام
وظايف الهي خويش را نسبت به او انجام دهد.
حضرت فاطمه زهرا(س ) عمل دقيق به تمام احكام و
قوانين و دستورالعمل هاي زندگي ساز اسلام را « عبادت »
مي دانست و گستره طاعت و بندگي براي حضرت پروردگار را
بسيار وسيع مي يافت و به همين دليل هرگونه ياري رساني به
علي (ع ) را جلوه و مصداقي از طاعت و عبادت الهي و موجب
تقرب خود به درگاه حضرت احديت مي دانست .
يك روز پيامبر گرامي اسلام حضرت محمد(ص ) از
اميرمومنان حضرت علي (ع ) پرسيد :
« زهرا را چگونه همسري يافتي »
حضرت علي عليه السلام بدون درنگ پاسخ داد :
« او را در مسير اطاعت خداوند , ياوري نيكو يافتم . » (7 )
پاسخ حضرت علي (ع ) به خوبي نشان مي دهد كه زهراي
مرضيه (س ) براي نيل به تقرب حضرت حق و انجام طاعات
الهي در همه ابعاد و مصاديق , ياري رساني به همسرش در تمام
امور را عبادت خدا و يكي از مهم ترين جلوه هاي طاعت و
بندگي مي دانست و از همين رو تا آخرين حد توان و قدرت ,
شوهر بزرگوارش را در تلاش ها و فعاليت هاي مستمر و
وقفه ناپذيرش مساعدت مي نمود.
در نقطه مقابل , اميرالمومنين (ع ) نيز سعي وافر و مراقبت
كامل داشت تا نيكي ها و ياري رساني هاي حضرت زهرا(س ) را
به خوبي پاسخگو باشد و وظايف خويش را به عنوان يك
شوهر نمونه به نحو احسن و براساس رضايتمندي حضرت
پروردگار به منصه ظهور برساند.
روزي رسول اكرم (ص ) از حضرت زهرا(س ) اين گونه
پرسش نمود :
« شوهرت را چگونه يافتي »
حضرت فاطمه زهرا(س ) در پاسخ به پدرش عرض كرد :
« او را بهترين شوهر يافتم . » (8 )
4 ـ رنجش و آزردگي , اجبار و فشار , و خشم و تندخويي , از
آفات خطرناك و زيان آفرين زندگي مشترك زن و مرد مي باشد.
بسياري از كانون هاي گرم خانواده در اثر شدت يافتن اين آفات
و زيان ها به سردي گرائيده و بيماري هاي روحي و رواني
ازجمله افسردگي بر آنها حاكم و مسلط شده است .
اين تنش ها و گرفتاري هاي ناشي از آفات و زيان هاي مزبور
وقتي به حالت بحراني و بدون مهار درآيد , به گسيختن تاروپود
زندگي هاي مشترك مي انجامد و زن و مرد را از هم جدا
مي سازد و آتشي سوزان بر خرمن كانون خانواده مي افكند و
فرزندان را با خطرات بزرگ و زيان هاي جبران ناپذير مواجه
مي سازد.
هراندازه كه زندگي مشترك زن و مرد از رنجش ها و
اجبارها و خشم و عصبانيت ها و درگيري و تنش ها فاصله
بگيرد , به سمت و سوي آرامش و محبت و صميميت گام
مي سپرد و لحظات زندگي سرشار از مهر و صفا و مودت
مي گردد.
ترديدي وجود ندارد كه رهاسازي رنجش ها و اجبارها و
تندي ها در لفظ و سخن سهل و آسان مي نمايد , لكن در مقام
عمل و اجرا , ساده نيست و نبايد آن را كوچك و حقير شمرد.
بلكه اين مهم در پرتو مراقبت و تلاش و فداكاري به دست
مي آيد و ساده انديشي ها و سطحي نگري ها نمي توانند زمينه ساز
طرد و نفي اين ناملايمات و سنگلاخ ها گردند و آرامش و
صميميت به ارمغان آورند.
زن و مرد بايد در كنار هم و تا حد ايثار و فداكاري و همراه
با سعه صدر و ملايمت , شرايط و زمينه هاي مساعد را براي
زدوده شدن زنگارهاي رنجش و اجبار و تندخويي از آئينه
زندگي مهيا سازند. در غير اين صورت هرگز اين ناملايمات و
آزردگي ها ـ كه زمينه ساز بروز و ظهور آلام و دردها و
بيماري هاي روحي و جسمي مي شوند و جان و روان را
مي فرسايند واز بين مي برند ـ رخت برنمي بندند و از فضاي
زندگي مشترك خارج نمي شوند.
حضرت فاطمه زهرا(س ) يكي از وظايف و مسئوليت هاي
بزرگ خويش را فضاسازي هاي لازم براي رشد و گسترش صفا
و صميميت در زندگي با حضرت علي (ع ) مي دانست و به طور
طبيعي وقتي با فعاليت هاي مستمر اين بانوي فداكار و مقاوم
اين فضاي پاك پديد آمد , هيچ روزنه اي براي نفوذ رنجش و
آزردگي و اجبار و فشار و خشونت و تندخويي گشوده نگرديد و
تمام لحظات عمر پاك اين زوج بزرگ درخرمي و صميميت و
صفا سپري شد.
در كنار مراقبت ويژه اي كه حضرت زهراي مرضيه (س )
براي طرد و نفي اين آفات و زيان ها مبذول مي داشت , حضرت
علي (ع ) نيز براساس اصل ضرورت اشتراك مساعي , سعي
مي نمود در اين فضاسازي پاك سهيم باشد و همسرش را در
انجام اين وظيفه الهي مساعدت نمايد.
حاصل و نتيجه نهايي مراقبت ها و تلاش هاي عملي اين
زوج مطهر و مقدس را براي طرد و نفي اين آفات زيانبخش , در
كلام دلنشين حضرت علي (ع ) مشاهده مي نمائيم :
هيچ گاه فاطمه از من نرنجيد , و او نيز مرا نرنجانيد. او را به
هيچ كاري مجبور نكردم و او نيز مرا آزرده نساخت و در هيچ
امري , قدمي برخلاف ميل باطني من برنداشت (9 )
به خدا قسم , هرگز كاري نكردم كه فاطمه خشمگين شود. او
نيز هيچ گاه مرا خشمگين نكرد . (10 )
جلوه ها و مصداق هاي عيني و عملي تعاون و همكاري و
صبر و شكيبايي و اشتراك مساعي حضرت زهرا(س ) در زندگي
با حضرت علي (ع ) و تلاش مولاي متقيان براي جبران اين
مراقبت ها و مقاومت ها و مساعدت ها , به موارد چهارگانه اي كه
به آنها اشارت رفت , خلاصه و محدود نمي شود.
اگر پيام گير و عبرت آموز و شيعه صادق و خالص باشيم ,
اين جلوه ها و مصداق ها به سرعت ما را به مقصد و هدف
نزديك مي گرداند.
پي نوشت ها :
1 ـ قرآن كريم , سوره مائده , آيه 2
2 ـ قرآن كريم , سوره بقره , آيه 155
3 ـ بحارالانوار , ج 43 , ص 83
4 ـ رياحين الشريعه , ج 1 , ص 178
5 ـ بحارالانوار , ج 43 , ص 151
6 ـ همان منبع , ج 43 , ص 60
7 ـ همان منبع , ج 43 , ص 117
8 ـ كشف الغمه , ج 1 , ص 491
9 ـ بحارالانوار , ج 43 , ص 123
10 ـ كشف الغمه , ج 1 , ص 363
زندگي زناشويي , نه امري است « فردي و شخصي » كه بر محور
ذهنيات و تصورات يا آمال و آرزوهاي يك سويه بچرخد , و نه امري
است « نفساني » كه مدار حركت ها و تلاش ها , تمايلات و هوس هاي
فاقد معيارها و ضوابط شرعي و عقلي باشد. نوع اول , به ديكتاتوري و
زورگويي مرد يا زن مي انجامد و ترويج كننده « مردسالاري » يا
« زن سالاري » مي باشد و نوع دوم , به ابتذال و بي هويتي و پوچ گرايي
و فساد منتهي مي شد و مرد يا زن يا هر دو را در مهالك پليدي و پلشتي
مي افكند و از مسير انسانيت خارج مي نمايد
تنش ها و گرفتاري هاي ناشي از آفات و زيان هايي چون رنجش و
آزردگي , اجبار و فشار و خشم و تندخويي وقتي به حالت بحراني و
بدون مهار درآيند , به گسيختن تار و پود زندگي هاي مشترك
مي انجامد و زن و مرد را از هم جدا مي سازد و آتشي سوزان بر
خرمن كانون خانواده مي افكند و فرزندان را با خطرات بزرگ و
زيان هاي جبران ناپذير مواجه مي سازد
حضرت علي (ع ) :
هيچ گاه فاطمه از من نرنجيد , و او نيز مرا نرنجاند. او را به هيچ
كاري مجبور نكردم و او نيز مرا آزرده نساخت و در هيچ امري قدمي
بر خلاف ميل باطني من برنداشت
به خدا قسم , هرگز كاري نكردم كه فاطمه خشمگين شود. او نيز
هيچ گاه مرا خشمگين نكرد
