سيد مهدي موسوي كاشمري
در باب نماز جمعه , گفتگو بسيار است . در اين مقاله كوتاه ,
در سه محور اساسي كه عناصر تشكيل دهنده اين عبادت
سياسي اجتماعي اسلام است بحث خواهيم كرد. در آغاز ,
شمه اي از اصل نماز و فلسفه آن خواهيم گفت و سپس به ارزش
حضور مردم در برگزاري آن مي پردازيم و آن گاه به خطبه ها كه
مهمترين ركن تاثيرگذار نماز جمعه در بين مردم و وظيفه امام
جمعه است اشاره مي كنيم .
معراج جمعي
بي شك يكي از بارزترين نمودهاي اعجاز محتوايي اسلام ,
توفيق شايسته ي آن در آميختن مفاهيم عالي معنوي و ارزشي با
جنبه هاي اجتماعي , سياسي و طبيعي بشر است . اسلام
برخلاف تفكر رايج پرپيشينه اي كه عروج انسان به قله هاي
معنويت و كمال انساني را در صومعه ها و ديرها و عزلت گزيني
جستجو مي كند , چنين سلوكي را ناكارآمد , آسيب پذير و ناقص
مي داند و هماره پيروان خود را از اتخاذ چنين شيوه اي در
عبادت و جهاد با نفس برحذر داشته است . (1 )
اسلام , تكامل معنوي بشر را از متن زندگي بشر مي خواهد
و پايگاه اصلي آن را , جماعت و اجتماعات مقرر كرده است .
نمازهاي روزانه را كه اذكار و حركاتي عبادي و فردي اند با
تاكيد فراوان و در حد امكان به گونه جماعت خواسته
است . (2 ) و حج و اعمال آن را كه آن هم در اصل , عملي
عبادي است , به صورتي سامان داده است كه اجتماعي عظيم و
بي نظير از آن پديد آيد كه خود مايه ايستادگي و برپايي امت
اسلامي باشد . (3 )
بالاتر اينكه اسلام , ركن اساسي نماز جمعه كه هفته اي يك
بار اقامه آن واجب است , را اجتماع مقرر كرده است . به اين
صورت كه در كمتر از پنج نفر اين نماز , مشروع نيست (4 ) و در
كمتر از هفت نفر , گرچه مستحب است , ولي واجب
نيست . (5 ) وقتي تعداد مسلمانان در نقطه اي به هفت نفر
رسيد . اين نماز ـ با شرايط خاصي (6 ) ـ واجب مي شود(7 ) .
حضرت امام خميني (ره ) در اين باره مي گويند : « اين نماز
جمعه يك نماز جمعه سياسي است , يك اجتماع سياسي است
كه مع الاسف , در سالهاي طولاني از دست ما رفته بود و مورد
طعن ديگران هم شده بود » . (8 )
همچنان كه اشاره شد , اسلام ديني اجتماعي , سياسي
است و لذا در متن تعليمات خود از تشكيل حكومت و دولت
سخن گفته است (9 ) , پشتوانه اصلي اين دولت , حضور مستمر
مردم در صحنه همراه با آگاهي و ژرف نگري نسبت به مسائل
اجتماعي و سياسي و شناخت دشمن است , اين حضور آگاهانه
زماني مي تواند مستمر وكارآمد باشد كه ريشه در باورها و
اعتقادات قلبي مردم داشته باشد.
نماز جمعه به همين منظور تدارك شده و منظور گرديده
است , تا چنين پشتوانه عظيمي براي نظام اسلامي باشد. ولذا
هم اجتماع در آن ركن است و هم دو خطبه در متن آن تعبيه
شده كه بدون آن نماز جمعه منعقد نمي شود و استماع آن لازم
شمرده شده است . (10 ) تا خطيب جمعه در آن دو به
روشنگري بپردازد و برگزاري آن نيز هفته اي يك بار فرض
گرديده است تا اين حضور انقطاع نيابد و ولي امر در ميدان
كارزار با دشمنان دين احساس تنهايي نكند. مطابق برخي
روايات (11 ) , در ركعت اول پس از قرائت حمد , سوره جمعه
خوانده مي شود و در ركعت دوم سوره منافقين , تا مومنان
همواره متوجه خطر منافقان و دشمنان نقاب دار خود باشند و
بدانند كه اينان با تحركات و اقدامات رنگارنگ , بدخواهانه و
تاثيرگذار خود , بزرگترين خطر براي نظام و پشتوانه مردمي آن
به حساب مي آيند.
ارزش حضور
گفتم وقتي تعداد مسلمانان در نقطه اي به هفت رسيد ـ با
شرايط خاص آن ـ نماز جمعه واجب مي شود. اين رقم , عدد
پايه است و همچون برخي اعداد ديگر , دلالت بر كثرت دارد و
نشان مي دهد كه اساسا در اين فريضه انبوهي جمعيت مطلوب
است , كه هرچه دافعه شركت مردم در برگزاري آن گسترده تر
باشد , خشنودي الهي و رضايت او بيشتر كسب شده است و
لذا روايات بسياري در تشويق و ترغيب مسلمانان , نسبت به
حضور در اين فريضه بزرگ الهي وارد شده است كه نمونه هايي
از آن ذكر مي شود.
1 ـ جابربن يزيد از امام باقر عليه السلام نقل مي كند : « قال
قلت له : قول اله عزوجل « فاسعوا الي ذكر الله » قال : قال : اعملوا
و عجلوا فانه يوم مضيق علي المسلمين فيه و ثواب اعمال
المسلمين فيه علي قدر ماضيق عليهم والحسنه والسئيته
تتضاعف فيه , قال و قال ابوجعفر عليه السلام والله لقد بلغني ان
اصحاب النبي « صر » كانوايتجهزون للجمعه يوم الخميس لانه
مضيق علي المسلمين » .
او مي گويد از امام باقر(ع ) درباره آيه « پس بشتابيد به سوي
ذكر خداوند » پرسيدم . در جواب فرمود : عمل كنيد و بشتابيد.
به يقين روز جمعه بر مسلمانان تنگ و فشرده است و ثواب
عملهاي آنان در اين روز به مقدار فشردگي آن است . كار خوب
و بد در آن چند برابر مي شود. به خدا سوگند به من گزارش شده
است كه ياران رسول خدا صلي الله عليه و آله همواره خود را
براي اعمال جمعه مهيا مي كردند و روز پنجشنبه به تدارك آن
روز مي پرداختند . » (12 )
و اين نظير آن چيزي است كه قرآن كريم درباره
« ليله القدر » مي گويد كه برابر با هزار ماه بلكه بالاتر است (13 )
و پاداش حسنات و اعمال در آن شب , به تناسب فشردگي و
ضيق آن شب است . و مطابق برخي روايات , عمل صالح در آن ,
مساوي با عمل صالح هزار ماه است كه در آن ليله القدر
نباشد(14 ) . و اين از لطف خداوندي بر بندگان است كه با
توجه به قصور و تقصيرهاي آنان و طولاني بودن راه پيش رو كه
به زندگي ابدي منتهي مي شود و نياز مبرم به توشه راه و آن
زندگي جاودانه , روز جمعه و مانند آن بويژه ليله القدر را آن قدر
فشرده و مجمل مي كند , تا آن كساني كه لايق و قدرشناس و اهل
دل و بينش اند , از اين فرصتهاي ممتاز و پرارج خداوندي ,
بهره ها گيرند و ره صد ساله را يك شبه طي كنند.
2 ـ عبدالله بن سنان مي گويد : « قال ابوعبدالله عليه السلام :
فضل الله يوم الجمعه علي غيرها من الايام و ان الخبان
لتزخرف و تزين يوم الجمعه لمن اتاها و انكم تتسابقون الي
الجنه علي قدر سبقكم الي الجمعه و ان ابواب السما لتفتح
لصعود اعمال العباد » .
امام صادق عليه السلام مي فرمايند : « خداوند روز جمعه را
بر روزهاي ديگر برتري داده است و بهشت خود را براي كسي
كه به اعمال جمعه روي آورد مي آرايد و شما به مقداري كه به
سوي نماز جمعه مي شتابيد به جانب بهشت سبقت مي گيريد و
يقينا درهاي آسمان ـ در اين روز ـ براي صعود اعمال بندگان باز
است . (15 )
ظاهرا مقصود روايت , انحلالي بودن و تجزيه پذير بودن
ثواب نماز جمعه است و به عبادت ديگر پاداش نماز جمعه به
همان مقداري است كه از آن نماز درك مي شود , بنابر اين كسي
كه از ابتداي خطبه اول در مراسم حضور داشته , تا كسي كه به
اصل نماز يا قسمتي از آن رسيده است . گرچه در اصل ثواب
شريكند , ولي تفاوت بين آن دو بسيار است .
3 ـ امام صادق عليه السلام از پدر گرامي شان و ايشان از
جد بزرگوارشان حضرت امام حسين عليه السلام نقل مي كنند
كه : « جا اعرابي الي النبي صلي اله عليه و آله يقال له : قليب ,
فقال : يا رسول الله اني نهيات الي الحج كذا و كذامره فما
قدرلي , فقال : يا قليب عليك بالجمعه فانها حج المساكين » .
شخصي بيابان نشين به نام قليب به حضور پيامبر
گرامي (ص ) رسيد و به آن حضرت عرض كرد من چندين بار ,
خود را براي اعمال حج آماده كردم , ولي هرگز موفق به آن
نشدم . آن حضرت در پاسخ گفتند : بر تو باد نمازجمعه , زيرا
نمازجمعه حج مستمندان است . (16 )
حضور در نمازجمعه , همچون حج گذاردن بر هر كسي كه
توانايي و استطاعت آن را داشته باشد به جز گروههاي
خاصي (17 ) ـ واجب است . (18 )
و نيز همچون مراسم حج , از هر طرف تا دو فرسخ , همگان
در يك نقطه اجتماع مي كنند و از هر كوي و برزن , در مكاني
واحد گرد هم مي آيند. و درست مانند حج , اجتماعي عظيم
گرچه در مقياسي كوچكتر از آن تشكيل مي دهند تا همچون آن
مراسم , (19 ) منابع و مصالح امت اسلامي را بازگو كنند و شاهد
باشند.
4 ـ اهميت و جايگاه نمازجمعه موجب شده است به
مسلمانان توصيه شود , روز جمعه تا حد امكان از رفتن به
مسافرتي كه آنان را از شركت در نمازجمعه بازدارد , خودداري
كنند.
ابراهيم بن علي كفعمي از حضرت امام رضا عليه السلام نقل
مي كند : « ما يومن من سافر يوم الجمعه قبل الصلاه ان لا يحفظه
الله في سفر ولا يخلفه في اهله و لا يرزقه من فضله » .
كسي كه روز جمعه پيش از نمازجمعه به مسافرت برود ,
ايمن نيست از اين كه خداوند متعال او را در سفر محافظت
نكند و جانشين او در اهل و عيالش نباشد و از فضل خود به او
روزي نرساند . (20 )
دستور قرآن به مومنان اين است كه پيش از ظهر جمعه را
براي شركت در نمازجمعه در نظر گيرند , تا با توجه به دوري
مسافت در برخي مناطق و موانع ديگر به محض آغاز فراخواني
و آغاز نماز , همگان به موقع در مكان اقامه آن حاضر شوند و
مسافرت و كارهاي شخصي و خانوادگي خود و كسب و روزي
را به پس از برگزاري و انقضاي آن وانهند . (21 ) بديهي است , اگر
برنامه زندگي و اقدامات ما , برگرفته از دستورات قرآني باشد ,
هدايتها , كمكها و تاييدات الهي نيز ما را همراهي و مساعدت
خواهد كرد و در غير اين صورت , چنين تاميني وجود ندارد.
از حضرت امام خميني (ره ) در اين باره توصيه ها و
سفارشهايي ماندگار برجاي مانده است كه به نمونه هايي از آن
اشاره مي كنيم .
در اين باره مي گويند : « اگر هر روز جمعه مجتمع مي شدند
و مشكلات عمومي مسلمانان را به ياد مي آوردند و رفع
مي كردند , يا تصميم به رفع آن مي گرفتند , كار به اين جا
نمي كشيد. امروز بايد با جديت , اين اجتماعات را ترتيب دهيم
و از آن براي تبليغات و تعليمات استفاده كنيم . به اين ترتيب
نهضت اعتقادي و سياسي اسلام وسعت پيدا مي كند و اوج
مي گيرد . » (22 )
باز مي گويند : « نمازجمعه با شكوهمندي كه دارد , براي
نهضت كوتاه عمر ما , يك پشتوانه محكم و در پيشبرد انقلاب
اسلامي ما , عامل موثر و بزرگي است » . (23 )
هميشان بازمي گويند : « ملت عظيم و عزيز , با شركت خود
بايد اين سنگر اسلامي را هر چه عظيمتر و بلندپايه تر حفظ
نمايند , تا به بركت آن , توطئه هاي خائنانه و دسيسه هاي
مفسدان خنثي شود » . (24 )
امام جمعه و خطبه ها
از حضرت امام رضا عليه السلام در بيان علت واجب شدن
دو خطبه در نمازجمعه آمده است : « انما جعلت الخطبه
يوم الجمعه , لان الجمعه مشهد عام فاراد ان يكون للامير سبب
الي موعظتهم و ترغيبهم في الطاعه و ترهيبهم من المعصيه و
توقيفهم علي ما اراد من مصلحه دينهم و دنياهم و يجزهم بما
ورد عليهم من الا فاق (و) من الاهوال التي لهم فيها المضره
والمنفعه ... » خطبه نمازجمعه قرار داده شده است , زيرا جمعه
مجمع عمومي و حضور همگاني است , خداوند خواسته است
تا براي حاكم فرصت و وسيله اي باشد تا با مردم سخن بگويد و
آنان را نسبت به طاعت الهي و پرهيز از معصيت پند و اندرز
دهد و آنان را بار آنچه مصلحت دين و دنياي آنان است , آشنا
سازد و اخبار و گزارشهاي پراهميتي كه از سرتاسر دنيا به سود
و زيان مسلمانان مربوط است , به اطلاع آنان برساند . (25 )
از اين حديث استفاده مي شود كه امامت جمعه منصبي
حكومتي است و نويد نكته اي است كه پيش از اين اشاره كرديم
كه اساسا نمازجمعه , با اين كيفيت و شرايط به عنوان
پشتوانه اي براي نظام و دولت اسلامي بوده است , تا تضميني
باشد بر حضور هميشگي و آگاهانه مردم در پشتيباني از ولايت
و نظام اسلامي .
خليفه دوم در دوران زمامداري خود , عمار ياسر را والي
خويش در كوفه قرارداد و همراه او عبدالله بن مسعود را براي
همكاري با او و تعليم و آموزش مردم فرستاد. ابن مسعود روز
پنجشنبه براي مردم سخن مي گفت و امامت جمعه و خطبه هاي
آن را به عمار واگذار مي كرد . (26 )
نكته ديگر اين كه برخلاف تفكر برخي كه انديشه ديني را
جداي از سياست مي دانند و معتقدند اساسا رسالت دين
محدود به حوزه امور فردي و تامين كننده نيازهاي روحي او در
دايره رابطه شخصي بين انسان و خداست , نمازجمعه به عنوان
عملي عبادي , اجتماعي و سياسي معرفي شده است و حضرت
رضا عليه السلام با بيان اين نكته كه بايد محتواي خطبه ها , هم
دعوت گر مردم به سوي تقوا و ارزشهاي معنوي و هم روشنگر
مردم نسبت به مشكلات و مسايل مهم سياسي و اجتماعي , كه
در زندگي مردم اثرگذار است , باشد , بر همين اصل تاكيد
فرموده اند.
امام خميني , در اين باره نظر فقهي روشني دارند كه
اينست : « سزاوار است خطيب جمعه , ضمن خطبه اش مردم را
نسبت به مصالح مسلمانان و آن چه به دين و دنياي آنان
برمي گردد و در بلاد اسلامي جريان مي يابد و آن چه از او در
سياسي و اقتصادي كه در استقلال و برپايي آنان بدان نياز است
و چگونگي رفتار آنها با ساير ملتها و برحذر بودن مسلمانان از
دخالت دولتهاي متجاوز و استعمارگر كه به وابستگي آن به آنها
منتهي مي شود , آگاه كند و خلاصه اين كه نمازجمعه و دو
خطبه اش از مراسم و موقف هاي عظيمي همچون حج و عيد
قربان و فطر است , كه متاسفانه مسلمانان از وظايف مهم
سياسي آن , همچون ساير مسايل سياسي اسلام , غافل
مانده اند , پس اسلام با تمام شئون آن دين سياست است و اين
براي كسي كه كمترين تاملي و قوانين حكومتي , سياسي ,
اجتماعي و اقتصادي اسلام داشته باشد روشن است . پس كسي
كه مي پندارد دين , جداي از سياست است , انسان ناداني است
كه نه اسلام را شناخته است و نه سياست
را » (27 ) .
بي ترديد , از خدمات ارزشمند انقلاب اسلامي , پيوند
عيني دين و سياست و تجديد حيات نمازجمعه , به عنوان
استوارترين قلعه بان هويت ديني و سياسي امت اسلامي است ,
كه آثار و بركات آن در تداوم و توسعه نهضت سياسي و فرهنگي
اسلام بر كسي پوشيده نيست .
پاورقي :
(1 ) ـ ن . ك محدث قمي , سفينه البحار , كتابخانه سنايي ,
ج 1 , ص 540 , ماده رهب .
(2 ) ـ وسايل الشيعه , كتابفروشي اسلاميه , تهران , ج 5 ,
ابواب صلاه الجماعه , باب 1 ـ .3
(3 ) ـ سوره مائده , آيه .97
(4 ) ـ وسايل الشيعه , ج 5 ابواب صلاه الجمعه , باب 2 , ج
4 , 5 , 7 , .8
(5 ) ـ همان , عنوان باب 5 , آن چه ذكر شد نتيجه جمع بين
روايات اين باب است .
(6 ) ـ بنگريد : تحريرالوسيله , ج 1 , ص 232 ـ.23 آن چه
گفتيم كه در عدد هفت , نمازجمعه واجب مي شود , وقتي است
كه نمازجمعه واجب تعيين باشد , ولي در قبل زمان ما كه
بسياري از فقها آن را واجب تخييري مي دانند , تفصيل مذكور
بين عدد پنج و هفت , موضوعيت ندارد.
(7 ) ـ وسايل الشيعه , ج 5 , همان , ج 9 , 10 , .4
(8 ) ـ صحيفه نور , ج 13 , ص .124
(9 ) ـ براي نمونه بنگريد : سوره مائده آيه 55 , نسا , آيه
59 , سوره حديد , آيه .25
(10 ) ـ امام خميني (ره ) تحريرالوسيله , اسماعيليان قم ,
ج 1 , ص 232 و ص 235 , مساله .14
(11 ) ـ وسايل الشيعه , ج 5 , ابواب صلاه الجمعه , باب
25 , ج 2 و .3
(12 ) ـ همان , باب 31 , ج .1
(13 ) ـ سوره ليله القدر .
(14 ) ـ وسايل الشيعه , ج 7 , ابواب احكام شهر رمضان ,
باب 31 , ص 256 ج 2 , .3
(15 ) ـ وسايل الشيعه , ج 5 , ابواب صلاه الجمعه , باب 42
ص 70 , ج .1
(16 ) ـ همان , باب 1 , ج .7
(17 ) ـ همان جا , ج .1
(18 ) ـ به فتواي حضرت امام (ره ) نمازجمعه در زمان
غيبت امام معصوم , واجب تخييري است , گرچه در وقت
حضور امام عليه السلام , وجوب تعييني دارد. ن .ك
تحريرالوسيله , ج 1 , ص 231 , مساله .1
(19 ) ـ سوره حج , آيات 27 ـ.28
(20 ) ـ وسايل الشيعه , همان , باب 52 , ص 86 , ج .5
(21 ) ـ سوره جمعه , آيات 9 ـ.10
(22 ) ـ ولايت فقيه , ص .158
(23 ) ـ صحيفه نور , ج 9 , ص .97
(24 ) ـ همان جا .
(25 ) ـ وسايل الشيعه , ج 5 , باب 25 , ص 39 , ج
.6
(26 ) ـ احمد بن يحيي بلاذري , انساب الاشراف ,
دارالفكر , بيروت , ج 1 , ص 185 ـ .186
(27 ) ـ تحريرالوسيله , ج 1 , ص 234 , مساله .9
امام خميني : نمازجمعه يك اجتماع سياسي است
كه مع الاسف , در سالهاي طولاني , از دست ما رفته
بود و ملت عظيم و عزيز , با شركت خود بايد اين
سنگر اسلامي را هر چه عظيمتر و بلندپايه تر حفظ
نمايند , تا به بركت آن , توطئه هاي خائنانه و
دسيسه هاي مفسدان خنثي شود.
بي ترديد , از خدمات ارزشمند انقلاب اسلامي به
رهبري امام خميني , پيوند عيني دين و سياست و
تجديد حيات نمازجمعه به عنوان استوارترين قلعه
بان هويت ديني و سياسي امت اسلامي است كه آثار
و بركات آن در تداوم و توسعه نهضت سياسي و
فرهنگي اسلام بر كسي پوشيده نيست .
