محمد مهدي فجري
با بررسي اوضاع جوامع , چه پيشرفته و چه عقب مانده ,
مي توان مشكلات گوناگوني را در عرصه هاي اجتماعي ,
اقتصادي , فرهنگي و... مشاهده كرد كه جاي بحث و بررسي
فراوان دارد. از جمله اينكه : علل پيدايش اين مشكلات
چيست راه حل آن كدام است از منظر ديني , چه تدابيري
براي پيشگيري و درمان اين آفات و مشكلات مطرح شده
است
يكي از مشكلات اقتصادي جوامع (يا به تعبيري يكي از
مسائل اقتصادي در هر جامعه ) وجود فقر در همه ابعاد مادي ,
فرهنگي , اجتماعي آن است , كه البته اسلام , ديني كه به حق
داعيه جهاني بودن و كاملترين بودن را دارد , تدابير و
توصيه هاي گوناگوني براي پيشگيري يا درمان آن طرح نموده
است .
سفارش اكيد اسلام به كار و تلاش و تحصيل درآمد حلال ,
توصيه به پرداخت زكات مال 1 يا زكات بدن 2 يا صدقات و
زكات مستحبي و دستگيري از مستمندان و ايتام و همچنين
پرداخت خمس , از همين نمونه است .
سفارش دين اسلام به امر زكات و تشويق هاي گوناگون
براي جلب توجه مسلمين به موضوع پرداخت زكات و نيز بيان
آثار و فوائد آن , در قرآن و روايات معصومين , با تعابير
متفاوت , به چشم مي خورد.
مويد اين امر كه اسلام , توجهي خاص به زكات دارد ,
اينكه :
1 ـ در اكثر آياتي كه امر به نماز شده , امر به پرداخت زكات
را نيز مشاهده مي كنيم , به اين معنا كه توجه به امور معنوي
همراه با توجه و تاكيد بر امور اقتصادي و معيشتي مردم
مي باشد.
2 ـ اسلام به حاكم جامعه اجازه مي دهد مردم را وادار به
پرداخت زكات نمايد و ماموراني را براي اين كار به مناطق
مختلف گسيل دارد و حتي با كساني كه زكات واجبشان را
نمي دهند و در مقابل نظام اسلامي جبهه مي گيرند وارد جنگ
شود , جنگ اصحاب رده كه درزمان يكي از خلفا اتفاق افتاد و
حضرت علي (ع ) آن را امضا و حتي شخصا يكي از
پرچمداران اين جنگ بود , در همين راستا است .
3 ـ عدم پرداخت زكات از اوصاف مشركين
ويل للمشركين الذين لايوتون الزكوه و هم بالاخره هم
كافرون 3
قرآن كريم دو امر و خصوصيت را معرف مشركان دانسته است :
الف : ترك زكات ب : انكار معاد
خداوند متعال اين گروه را به واسطه اين دو صفت مورد
توبيخ قرار مي دهد و مي فرمايد : واي به حال مشركان , آن
كساني كه هرگز زكات نمي دهند و به عالم آخرت (و جهان
ابدي ) به كلي كافرند.
در اين نوشتار در مقام آن هستيم تا بخشي از جايگاه زكات
را از منظر قرآن بررسي كنيم . چرا كه از يك سو , اين كتاب
بي نظير آسماني , راهنماي زندگي و درمان همه دردهاي اجتماع
ماست , و از سوي ديگر , آنچه امروز در جامعه اسلامي مشاهده
مي كنيم غير از آن جامعه ايده آلي است كه اسلام براي ما ترسيم
كرده است و هنوز فقر به عنوان يكي از بزرگترين مشكلات
جامعه مطرح است , در حاليكه اسلام زكات را مهمترين راه
براي ريشه كني فقر معرفي كرده و آن را هم رديف نماز مي داند ,
ولي متاسفانه اين فريضه الهي در جوامع اسلامي بخصوص در
نظام مقدس جمهوري اسلامي به درستي و كمال , شناخته
نشده و يا جلوه ضعيفي داشته است . و اگر چه مدتي است كه
ستاد احياي زكات , در راستاي احيا و ترويج اين فريضه الهي
شروع بكار كرده است , ولي عزمي ملي لازم است تا اين فريضه
جايگاه خاص خود را پيدا كند.
اولين نكته اي كه از آيات قرآن بدست مي آيد , فراگير بودن
زكات در تمام اديان الهي است چنانكه حضرت عيسي (ع ) در
گهواره به سخن آمد و گفت : و اوصاني بالصلوه و الزكاه ما دمت
حيا4 خداوند مادامي كه زنده هستم مرا به نماز و زكات
سفارش كرده است .
حضرت موسي (ع ) نيز خطاب به بني اسرائيل مي فرمايد :
اقيموا الصلوه و آتوا الزكوه 5 نماز را به پا داشته و زكات
بپردازيد.
پيامبران ديگر نيز به اين امر سفارش داشته اند : وجعلنا هم
ائمه يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوه و
ايتا الزكوه 6 و آنان را پيشواياني قرار داديم كه به فرمان ما ,
(مردم را) هدايت مي كردند , و انجام كارهاي نيك و برپا داشتن
نماز و اداي زكات را به آنها وحي كرديم .
نكته دوم آنكه : قرآن كريم , با تاكيد بر زكات , آن را
همرديف و همتاي ناگسستني نماز معرفي كرده و به وضوح در
28 آيه از قرآن , زكات بلافاصله بعداز امر به نماز ذكر گرديده
است .
سومين نكته آنكه :
در قرآن كريم با چهار تعبير از زكات , ياد شده
است :
الف : ايتا مال : و آتي المال علي حبه ذوي القربي و اليتمي
و المساكين 7 (نيكوكار كسي است كه ) مال (خود) را با همه
علاقه اي كه به آن دارد , به خويشاوندان و يتيمان و مسكينان
و... انفاق كند.
ب : صدقه : خذ من اموالهم صدقه 8
از اموال آنها صدقه اي (به عنوان زكات ) بگير.
ج : انفاق : يقيموا الصلوه و ينفقوا9
(به بندگان من كه ايمان آورده اند بگو) نماز را به پا دارند و
(از آنچه به آنها روزي داديم , پنهان و آشكار) انفاق كنند.
د : زكات : يقيمون الصلوه و يوتون الزكوه 10
همانها كه نماز را به پا مي دارند و (در حال ركوع ) زكات
مي دهند.
مطالبي ديگر كه از مفاهيم قرآني مي آموزيم , عبارتنداز :
1 ـ فلسفه زكات
در پاسخ به اين پرسش كه علت وجوب زكات چيست و
آثار و ثمرات آن چه مي باشد نكاتي طرح مي شود , مانند آن
كه :
زكات عامل پاكي روح از بخل , دنياپرستي و مال دوستي و
موجب رشد فضايل اخلاقي در فرد و جامعه مي شود و از اين
طريق جامعه از بسياري مفاسد پاك مي گردد , ضمن آنكه اگر
زكات بطور كامل و طبق دستور اسلام احيا و مورد عمل قرار
گيرد , بسياري از مشكلات اساسي جامعه مرتفع شده و نه تنها
شاهد افراد فقير و مستضعف و مستمند نخواهيم بود , بلكه
مشكلات زيادي از بدهكاران بي تقصير , و كساني كه در اثر
تغيير و تحولات اجتماعي و سياسي در جامعه گرفتار شده اند ,
يا افرادي كه در مقطعي نيازمند ياري هستند , برطرف خواهد
شد. و همچنين مي تواند در اجراي همه كارهاي خداپسندانه اي
كه به نوعي مصارف عمومي دارد , از جمله تبليغات ديني ,
جهاد , خدمات رفاهي و گره گشايي از مشكلات مسلمانان ,
مورد استفاده قرار گيرد.
در آيات كريمه قرآن , پرداخت زكات موجب جلب رحمت
خداوند11 , نشانه مردان الهي 12 , موجب اخوت ديني 13 , مايه
از بين رفتن سيئات و گناهان 14 , و همرديف باتوبه 15 , عامل
تزكيه نفس و طهارت روح 16 , و موجب رشد دارايي ها17 و
تطهير آن 18 و يكي از اوصاف برجسته ابرار19 , و برنامه مستمر
مومنان 20 و ... معرفي شده است كه ما به عنوان نمونه به دو آيه
اشاره مي كنيم :
الف : زكات مايه پوشاندن سيئات و گناهان
قال الله اني معكم لئن اقمتم الصلاه و آتيتم الزكوه ...
لاكفرن عنكم سيئاتكم 21
خداوند (به بني اسرائيل ) مي فرمايد : من با شما هستم , اگر
نماز را به پا داريد و زكات را بپردازيد و به رسولان من ايمان
بياوريد و آنها را ياري كنيد و به خدا قرض الحسن بدهيد (به
خاطر او به نيازمندان كمك كنيد) گناهان شما را مي پوشانم .
آنچه در اين آيه موردتوجه قرار گرفته اين است كه به پا
داشتن نماز و دادن زكات واجب و ايمان به رسولان و نيز دادن
صدقات (زكات ) مستحبي را شرط محو گناهان و وارد شدن به
بهشت اعلام مي دارد و شامل شدن لطف الهي به بندگان را در
صورت عمل به اين چهار شرط (نماز , زكات واجب و مستحب
و ايمان به خدا مي داند)
ب : زكات در رديف توبه و مايه نجات
فان تابوا و اقاموا الصلوه و آتوا الزكوه فخلوا سبيلهم 22
اگر (مشركين ) توبه كنند , و نماز را به پا دارند و زكات را
بپردازند , آنها را رها سازيد.
خداوند در اين آيه به مسلمانان صدر اسلام دستور مي دهد
بت پرستان را در هر كجا كه ديديد بكشيد , مگر اينكه توبه كنند ,
نماز را به پا داشته و زكات را ادا كنند كه در اينصورت آنها را
رها ساخته و مزاحمشان نشويد.
باتوجه به مضمون اين آيه روشن مي شود كه اين دو دستور
بزرگ اسلام (نماز و زكات ) نشان دهنده ايمان و جدا كننده كفر
از ايمان است و در تمام مواردي كه شخصي ادعاي مسلمان
بودن مي كند , اين دو علامت مي تواند تاييد و نشانه اي بر اسلام
آن فرد باشد.
پس مي توان گفت نماز و زكات راهي بر بازگشت افراد
بي ايمان , و نشانه اي براي توبه واقعي مي باشد , و نبايد به كسي
كه به شعائر دين (نماز و زكات ) احترام مي گذارد , نسبت كفر و
بي ايماني داد.
2 ـ احياي زكات وظيفه نظام اسلامي
بحث مهم ديگري كه قرآن بر آن تاكيد كرده , احيا و ترويج
زكات است كه به عنوان وظيفه اي اساسي براي مسئولين نظام
اسلامي مقرر شده و در بيان آن فرموده است :
الذين ان مكناهم في الارض اقاموا الصلوه و آتوا الزكوه 23
يعني مومنان و ياران خدا كساني هستند كه هر گاه در زمين به
آنها قدرت و امكانات بخشيديم , نماز را به پا مي دارند و زكات
مي دهند.
به تعبير روشن تر آن كساني كه در زمين تمكني پيدا مي كنند
و توانايي آن را دارند تا هر برنامه اي كه بخواهند انجام دهند ,
مي بايست جامعه صالحي بوجود آورند كه در آن جامعه نماز را
به پا داشته و زكات داده شود و امر به معروف و نهي از منكر
انجام گيرد.
دقت در اين آيه شريفه ما را به اين نكته رهنمون مي سازد
كه :
اولا : جامعه اي اسلامي و صالح است كه نماز و زكات به
عنوان دو فريضه ناگسستني در آن به اجرا درآيد.
ثانيا : اگر قدرت و امكانات جامعه اسلامي در دست افراد
صالح باشد , از آن قدرت و امكانات براي احيا نماز و زكات
در جامعه استفاده كرده و آن را در دستور كار خود قرار
مي دهند , ولي اگر قدرت در دست افراد غير مومن و غير صالح
باشد , جز فساد و بدبختي و ذلت چيزي عايد مسلمانان
نمي شود , چنانچه قرآن كريم مي فرمايد : پادشان هنگامي كه
وارد منطقه آبادي شوند , آن را به فساد و تباهي مي كشانند24.
خلاصه آنكه رابطه با خدا و دستگيري از محرومان و آگاهي
دادن به جامعه و جلوگيري از مفاسد از هم جدا نيست و از
وظايف و كارهاي قطعي حكومت اسلامي است , چه آنكه
حاكمان مومن , هم در فكر ارتقا روحي و رشد معنوي جامعه
هستند و هم به دنبال رفاه و حل مشكلات اقتصادي و فقر
زدايي و اصلاح جامعه مي باشند , كه البته چنين جامعه اي
تحت حمايت خداوند قرار مي گيرد.
3 ـ گرفتن زكات , وظيفه حكومت اسلامي
همانگونه كه قرآن مسئوليت ترويج و احياي زكات را بر
عهده نظام اسلامي قرار داده , وظيفه گرفتن و جمع آوري زكات
را نيز بر عهده مسئولين نظام اسلامي قرار داده است . قرآن
مي فرمايد : خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزكيهم بها 25 از
اموال آنها صدقه اي (به عنوان زكات ) بگير , تا به وسيله آن ,
آنها را پاكسازي و پرورش دهي .
همانگونه كه قبلا نيز اشاره شد اهميت زكات به حدي
است كه اسلام به حاكم اسلامي اجازه مي دهد كه مردم را وادار
به پرداخت زكات واجب كند.
همچنيني يكي از مصارف زكات دريافتي , تامين حقوق
كساني است كه در دريافت و جمع آوري و حساب رسي زكات ,
همكاري داشته اند.
مساله ديگري كه شايد بتوان از آيه فوق استفاده كرد , اينكه
علت لزوم گرفتن زكات توسط مسئولين حكومت اسلامي , اين
است كه نظام اسلامي تنها مرجعي است كه مي تواند زكات را به
نحو احسن در اختيار مستحقين آن قرار دهد , بدون اينكه
دهنده زكات منتي بر گيرنده داشته باشد و يا گيرنده مورد
تحقير او واقع شود.
4 ـ پرداخت زكات واجب به طور آشكار
ان تبدوا الصدقات فنعما هي و ان توتوها الفقرا فهو خير
لكم 26 اگر انفاق ها را آشكار كنيد , خوب است , و اگر آنها را
مخفي ساخته و به نيازمندان بدهيد , براي شما بهتر است .
بعد از روشن شدن اهميت پرداخت زكات , در اين آيه
سخن از چگونگي پرداخت زكات (واجب و مستحب ) به ميان
آمده است . با مراجعه به احاديث و كلام مفسرين به اين نكته
پي مي بريم كه بهتر واولي اين است كه زكات واجب به صورت
آشكارا و علني پرداخت شود و در مقابل , پرداخت زكات
(صدقات ) مستحبي به صورت مخفي انجام گيرد.
شايد علت اين مطلب اين باشد كه زكات واجب , علاوه بر
اينكه يك وظيفه عمومي , معمولي و دور از ريا است , موجب
تشويق ديگران و نوعي تبليغ عملي مي باشد , ولي در مقابل
چون انفاق هاي مستحبي , چيزي است كه علاوه بر وظيفه
همگاني , جنبه ايثار و از خود گذشتگي دارد , مناسب است به
صورت پنهاني پرداخت شود , تا از ريا و از خودنمايي دور
مانده و به اخلاص نزديكتر باشد و آبروي گيرنده صدقه را هم
محفوظ نگه دارد.
5 ـ گيرنده زكات خداست
الم يعلموا ان الله هو يقبل التوبه عن عباده و ياخذ
الصدقات 27 آيا نمي دانند كه فقط خداوند توبه را از بندگانش
مي پذيرد , و صدقات را مي گيرد
قرآن در اين آيه تصريح مي كند كه گيرنده واقعي و حقيقي
زكات و صدقات خداست و چون خداوند گيرنده آن است ,
پس بايد بهترين جنس را با بهترين شيوه پرداخت كرد تا
مشمول عنايت و رحمت بيكران الهي كه وعده قرآن مي باشد
نائل گرديد , آنجا كه مي فرمايد : رحمتي وسعت كل شي
فساكتبها للذين يتقون و يوتون الزكوه و الذين هم باياتنا
يومنون 28 (خداوند در برابر تقاضايي از حضرت موسي (ع )
مي فرمايد) : رحمتم همه چيز را فرا گرفته , و آن را براي آنها كه
تقوا پيشه كنند و زكات را بپردازند و آنهايي كه به آيات ما ايمان
مي آورند , مقرر خواهم داشت .
در روايتي از پيامبر اسلام نقل شده كه « صدقه پس از آنكه
در دست نيازمند قرار گيرد به دست خدا مي رسد » 29 و در
روايتي ديگر تصريح شده كه « همه اعمال آدمي را فرشتگان
تحويل مي گيرند , جز صدقه كه مستقيما به دست خدا
مي رسد . » 30
6 ـ موارد مصرف زكات واجب
انما الصدقات للفقرا و المساكين و العاملين عليهالله31
زكات مخصوص فقرا و مساكين و كاركناني است كه براي
(جمع آوري ) آن زحمت مي كشند , و كساني كه براي جلب
محبتشان اقدام مي شود و براي (آزادي ) بردگان و (اداي دين )
بدهكاران و در راه (تقويت آيين ) خدا و واماندگان در راه , اين
يك وظيفه است و خدا دانا و حكيم است .
اين آيه مباركه كه موارد هشت گانه مصرف زكات را
برمي شمارد , فقرا(كساني كه براي حفظ آبرو از كسي درخواست
كمك نمي كنند) و مساكين (كساني كه از شدت بينوايي , از
ديگران درخواست كمك مي كنند) را در اولويت قرار مي دهد ,
چرا كه اسلام با تاكيد بر رسيدگي به فقرا و مساكين خواستار آن
است كه اولا ريشه فقر و فاصله طبقاتي در جامعه اسلامي
خشكانده شود و ثانيا افراد از كار افتاده , يتيمان بي سرپرست و
معلولين و امثال آنها تحت حمايت قرار گيرند.
البته اين نكته لازم به ذكر است كه اگر ريشه فقر , تن
پروري , جهل , حقارت , استعمار و استثمار باشد , مورد انتقاد
اسلام بوده و زكات به چنين افرادي تعلق نمي گيرد.
زكات مربوط به كساني است كه توان كار كردن نداشته و يا
اگر چنين تواني دارند , تمام تلاش خود را بكار مي گيرند , ولي
نمي توانند زندگي خود و خانواده شان را تامين كنند كه اين
فقر , طبيعي و يك آزمايش الهي است , همچنانكه به مساكين و
مستمنداني از اين قبيل , در قرآن نيز اشاره شد است . 32
پس نظام اسلامي , نظامي حكيمانه و طبيعي است كه در آن
براساس تفاوت استعدادها , ابتكارات و مقدرات الهي جامعه به
دو گروه تقسيم مي شود كه اين تفاوت ها با دستورات واجب و
مستحب جبران مي شود.
طبق روايات رسيده از معصومين (عليهم السلام ) اگر اغنيا
زكات مي دادند , فقيري باقي نمي ماند و اگر حقوق فقرا (از
طريق زكات ) به آنان پرداخت مي شد , هيچ فقيري وجود
نداشت و همه زندگي خوبي داشتند33.
البته آنچه مهم و گاهي از نظر دور مي ماند , اين است كه در
پرداخت زكات (واجب و مستحب ) فقرا در اقوام و بستگان در
اولويت قرار دارند و اين شعار اسلام كه « لاصدقه و ذورحم
محتاج : با وجود فاميل نيازمند , صدقه بر ديگران روا نيست » 34
را نبايد فراموش كرد.
و حتي امام صادق (عليه السلام ) پاداش صدقه به اقوام
نيازمند را بزرگتر و افضل از صدقه به سائل و مستمندي كه بر
در خانه آمده و اظهار تنگ دستي مي كند , مي داند.
35
قرآن نيز با اشاره به اولويت داشتن بستگان محتاج ,
مي فرمايد : هر چيزي كه مي دهيد قبل از هر كس والدين و
بستگان خود را در نظر بگيريد36.
و كلام آخر آنكه : اگر دولت هاي اسلامي با برنامه صحيح ,
تحت نظر مجتهدي عادل و آگاه , به جمع آوري زكات از
طبقاتي كه اين صدقه و انفاق بر آنها واجب مي شود , دست
مي زدند , امروز شاهد فقر ومعضلات اجتماعي از قبيل دزدي ,
اعتياد و... نبوديم و اين فريضه واجب مي توانست سطح زندگي
طبقات افتاده و تهيدست (فقرا و مساكين ) را بالا برده و قدرت
خريد , تهيه وسايل كسب و كار وتوليد را در اختيار آنان قرار
دهد تا جامعه اسلامي با طبقات مختلفي كه دارد , روش
صحيحي براي زندگي انتخاب كرده , تجملات و تشريفات بيجا
را تا سر حد امكان حذف , و روح اعتدال و صرفه جويي را
تقويت نموده و هماهنگي صحيحي ميان فقرا و مساكين و ديگر
اقشار جامعه به وجود آورد و عوامل ثبات فكري و بلندي روح
در بين تمام افراد مستقر گردد.
پاورقي :
1 ـ منظور , پرداخت درصد معيني از دارايي شامل : دام (شتر , گاو ,
گوسفند) , محصول كشاورزي (گندم , جو , كشمش , خرما) طلا و نقره
مسكوك مي باشد كه طبق شرايطي بر انسان واجب مي گردد.
2 ـ منظور , پرداخت زكات فطره است , كه در پايان ماه مبارك رمضان
بر انسان واجب مي گردد.
3 ـ فصلت , 6 ـ7
4 ـ مريم 31,
5 ـ بقره 43,
6 ـ انبيا , 73
7 ـ بقره 177,
8 ـ توبه 103,
9 ـ ابراهيم 31,
10 ـ مائده 55,
11 ـ اعراف 156,
12 ـ نور37,
13 ـ توبه 11,
14 ـ مائده 12,
15 ـ توبه 5,
16 ـ توبه 103,
17 ـ بقره 276,
18 ـ توبه 103,
19 ـ بقره 177,
20 ـ مومنون 4,
21 ـ مائده 12,
22 ـ توبه 5,
23 ـ حج 41,
24 ـ نمل 34,
25 ـ توبه 103,
26 ـ بقره 271,
27 ـ توبه 104,
28 ـ اعراف 156,
29 ـ وسائل الشيعه , ج ,9 ص 434
30 ـ وسائل الشيعه , ج ,9 ص 434
31 ـ توبه 60,
32 ـ كهف 79,
33 ـ من لايحذره الفقيه , ج ,2 صفحه 306 , ح 1579
34 ـ ميزان الحكمه , ج ,5 صفحه 329
35 ـ آثار الصادقين , ج ,10 ص 533
36 ـ بقره 215,
منابع و مآخذ :
1 ـ من لايحذره الفقيه
2 ـ وسائل الشيعه
3 ـ ميزان الحكمه
4 ـ تفسير الميزان
5 ـ تفسير نمونه
6 ـ تفسير نور
7 ـ در سرزمين تبوك (جعفر سبحاني )
8 ـ زكات (محسن قرائتي )
9 ـ 150 موضوع از قرآن كريم
حاكمان مومن , هم در فكر ارتقاي روحي و رشد
معنوي جامعه هستند و هم به دنبال رفاه و حل
مشكلات اقتصادي و فقرزدايي و اصلاح جامعه
مي باشند , و البته چنين جامعه اي تحت حمايت
خداوند قرار مي گيرد
« زكات » عامل پاكي روح از بخل , دنياپرستي و
مال دوستي و موجب رشد فضايل اخلاقي در فرد و
جامعه مي شود و از اين طريق بسياري از مفاسد
مرتفع مي گردند
