نگاهي به آثار تاريخي فردوس
فردوس ـ روزنامه جمهوري اسلامي : فردوس كنوني كه سابقا به
« تون » معروف بوده در تاريخ شهرت فراوان دارد و پرجمعيت ترين شهر
ولايت قهستان به شمار مي رفته است . تون يكي از شهرهاي باستاني
ايران است كه قدمت آن به دوران پيش از ظهور اسلام مي رسد. آن طور
كه مورخين مي گويند : روزگاري محل اسكان قوم ماد بوده
است .
« تون » به معناي گلخن حمام است و در سال 1308 هجري بنابه
درخواست مردم و تصويب هيات دولت به « فردوس » تغيير نام يافت . در
اين گزارش با استناد به تاريخچه ديرين و سوابق ارزشمند اين ديار از
آثار تاريخي فردوس سخن مي گوييم .
نخست به سراغ سفرنامه ناصرخسرو قبادياني مي رويم كه در
سفرنامه خود در تشريح سفر به فردوس نوشته است : « به سال 444 از
تون گذر كردم , تون شهري بزرگ بود اما در آن وقت كه من ديدم اغلب
خراب بود و بر صحرايي نهاده , آب روان و كاريز دارد و بر جانب شرقي
باغهاي بسيار و حصارهاي محكم , در اين شهر 400 دستگاه و كارگاه
زيلوبافي بود و روزانه 200 گوسفند براي مصرف مردم در شهر كشتار
مي شده » .
شهر تون به گفته مورخين داراي 200 مسجد و 300 آب انبار بوده
و از آن جمله آب انباري است كه چهل پله دارد و وقتي از آب پر شود
كفاف 6 ماه يك محله آن شهر را مي دهد و نيز داراي مسجد جامعي
است كه وسعت آن نشان دهنده جمعيت زياد تون بوده است و عده
زيادي در آن عبادت مي كرده اند.
امروز آثار باستاني و اماكن تاريخي فردوس , اين ديار مظلوم در
حاشيه كوير چشم انتظار كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي مي باشند
تا شايد در شمار آثار باستاني به ثبت رسيده كشور قرار گيرند.
آثار باستاني فردوس بيش از 150 مورد مي باشد كه متاسفانه تنها 3
اثر تاريخي به ثبت ملي رسيده است و ضرورت توجه بيش از پيش
سازمان ميراث فرهنگي به آثار باستاني اين شهرستان احساس مي شود.
آثار تاريخي فردوس به شرح زير است :
كوه قلعه حسن آباد ـ قلعه قلاع ـ مسجد كوشك ـ مسجد جامع قديم ـ
مزار امامزاده ـ سردابه مزار ـ كوه قلعه ـ ارگ شهر ـ مدرسه علميه حبيبيه
عليا ـ مدرسه علميه حبيبيه سفلي ـ مدرسه شيخ ـ مدرسه عليا ـ
كاروانسراي ميدان ـ حمام كوشك ـ حمام سردشت ـ حمام جانيار ـ
كاروانسراي بشرويه ـ كاروانسراي ميربچه ـ كاروان سراي شاه عباسي
سرايان ـ امامزاده سلطان كريم شاه در كريمو ـ مسجد جامع سرايان ـ
مقبره تورانشاه ـ آب انبار فاضلخان سرايان ـ مدرسه علميه سرايان ـ
مقبره شاه ميران ـ حوض انبار و حمام سفلي ـ بندر آب نشاه ـ بند
كاروانسرا , آهنگري كوچه غرشمار ـ آب انبار كمالان در روستاي آيسك
مسجد دوحصاران , آب انبار سبطاق ـ قبر پيردر بسطاق ـ قلعه و غار
چرمه ـ حمام و مدرسه علميه و چهل دختر ـ كاروانسراي رباط ـ قلعه
دختر بشرويه ـ مسجد ميان ده ـ مسجد رقه ـ حسينيه حاج علي اشرف ـ
امامزاده هوگند , امامزاده علي , امامزاده سرند , رباط اصفاك , ...
اما معرفي 3 اثر به ثبت رسيده :
مسجد جامع قديم در دوره سلجوقيان با 5000 مترمربع زيربنا
احداث شده تا امروز قريب به 900 سال قدمت دارد . 2 شبستان
تابستاني و زمستاني , 12 گنبد ضربي , ايوان به ارتفاع 18 و عمق 9 متر
از خصوصيات اين بناي تاريخي است كه نشان از معنويت و اخلاص
ساكنان « تون » و مومنان اين ديار در سالهاي بسيار دور دارد.
مدرسه علميه حبيبيه عليا : به سال 914 هجري توسط حاج ميرزا
حبيب الله سيد علاالدين قوني ساخته شده است و داراي 18 حجره ,
يك كتابخانه ـ 2 ايوان و 25 حجره مي باشد . اين بنا در روزگار صفويه
احداث شده و در سال 1364 بازسازي مختصري شده است و قريب به
500 سال قدمت دارد .
مدرسه علميه حبيبيه سفلي : در جوار مدرسه عليا ساخته شده
است .
البته آنچه مسلم است آمار و ارقام و تعداد اماكن تاريخي و باستاني
فردوس بيش از اينهاست .
متاسفانه سازمان ميراث فرهنگي از سال 1347 هيچگونه اقدامي در
جهت شناسايي و حفظ و مرمت و ثبت آثار تاريخي اين شهرستان
انجام نداده است . درحاليكه اكثر آثار فوق در زلزله مهيب و مخرب
شهريور ماه سال 1347 دچار تخريب شده است و نياز به بازسازي ,
مرمت و احيا دارد.
تون در شوال 653 هجري مورد تهاجم هلاكوخان مغول و سپاه وي
قرار گرفت و 40 هزار تن از اهالي آن كشته شدند و از محل اجساد كشته
شدگان مسلمان تپه اي بزرگ معروف به تخت هلاكو تشكيل شد. امروز
آثار آن بجا مانده است .
در حالي كه 25 اثر تاريخي ديگر فردوس قابليت ثبت و ضبط در
آثار باستاني كشور را دارا مي باشند متاسفانه به علت واقع شدن بر كرانه
كوير كمتر نظر سياحان و جهانگردان را به خود جلب نموده است .
اميد است متوليان اين سازمان نسبت به مرمت و شناسايي اين آثار
ارزشمند اقدام نمايند و در اين راستا تاسيس شعبه سازمان ميراث
فرهنگي در اين شهرستان بسيار راهگشاست .
شاهد بوديم كه شهرداري فردوس براي اجراي پروژه جاده
كمربندي شهر فردوس محوطه باستاني شهر كهنه قديم را درهم كوبيد و
به مكاتبات و تذكرات سازمان ميراث فرهنگي توجهي نكرد. شهرداري
بايد احياگر اين آثار باشد و پيشنهاد مي شود از حمام سردشت در شهر
منهدمه فردوس به عنوان يك گور باستاني پس از مرمت و بازسازي
بهره برداري صحيح شود.
لزوم توجه به آثار باستاني و احياي اين يادگارها و ميراثها امري
ضروري و اجتناب ناپذير است و در اين راستا نگهداري اين نگين هاي
ارزشمند در ميان بناها و معماريهاي مدرن و نوين شهري قابل تامل و
توجه است .
|
حمام گنجعلي خان ; يادگاري از دوره صفوي
|
گنجعلي خان كه در دوره صفويه و زمان شاه عباس اول از سال
1005 الي 1034 حاكم كرمان بود , از بدو ورود به كرمان شروع به
اقدامات عمراني شامل كاروانسرا , مسجد , ضرابخانه , آب انبار ,
ميدان , بازار و حمام گنجعلي خان نمود.
حمام گنجعلي خان يكي از زيباترين حمامهاي ساخته شده در
دوران صفويه است . معمار مجموعه , سلطان محمد معمار يزدي و
خطوط , عليرضا عباسي و نقاش , ميرشكرالله از مشاهير و استادان آن
دوره مي باشند.
مشخصات بنا
مساحت تقريبي حمام 1000 مترمربع است . بنايي بديع با كاشي
كاري ها , نقاشي ها , گچ بري ها , مقرنس كاري ها , حجاري ها و
كاربندي هاي زيبا با به كارگرفتن سنگهاي ظريف و تزئينات سنگي .
حمام از چند بخش كلي شامل سردر ورودي , رخت كن و گرمخانه
تشكيل شده كه داراي طاقي بلند با تزئينات مقرنس و نقاشي هاي
زيبايي روي آن است كه نقاشي ها در قسمتهاي مركزي باقي است و
معمار آن سلطان محمد يزدي مي باشد. نقاشي ساير قسمتها مربوط به
بيش از 70 سال پيش است كه توسط ميرزاشكرالله صورت گرفته
است .
رخت كن : رخت كن از 6 غرفه مجزا تشكيل شده كه متعلق به اقشار
گوناگون جامعه روزگار خود بوده است ; شامل غرفه هاي حاكم نشين ,
پيشه وران , روحانيون , كارگران , خوانين و كشاورزان كه حاكم نشين
كلا از غرفه هاي ديگر مجزا بوده است . در داخل هر غرفه يك
حوضچه با فواره قرار دارد كه نور آن از طريق سقف بلند مركزي
تامين مي شده است . قسمتهاي كاشيكاري رخت كن به طور كلي به
همان سبك و روش قديم تجديد شده است .
بين رخت كن و گرمخانه محلي قراردارد كه مكان استراحت
كارگران حهام و دلاك ها بوده و هر زمان كه نياز مي شده آنها را از
داخل گرمخانه صدا مي كردند. بعد از گذشتن از اين قسمت هشتي
قراردارد كه از يك طرف به گرمخانه و از طرف ديگر به رخت كن
متصل بوده است .
گرمخانه : بعد از رخت كن در جهت جنوب از طريق راهرويي به
هشتي و سپس با پيچ وخم هاي حساب شده كه مانع از خروج هواي
گرم و نيز مانع ديد عموم مي باشد به گرمخانه مي رسيم . در دو قسمت
مغرب و مشرق گرمخانه دو سنگ مرمرشفاف قرمزرنگ يك پارچه به
شكل محراب به ديوارها نصب شده است . چون پشت سنگها از
بيرون بازبوده , نور خورشيد كه بر سنگها مي تابيده به داخل حمام
منعكس مي شده كه هم به افزايش نور حمام و هم تشخيص
موقعيتهاي شرعي مثل طلوع و غروب خورشيد كمك مي كرده است .
در آن زمان حمام قبل از طلوع تا بعد از غروب خورشيد باز بوده
است .
گرمخانه از قسمتهاي حاكم نشين , خزينه , چاله حوض خانه ,
نظافت خانه و قسمت حجامت تشكيل مي شده و زير كف گرمخانه
كانال كشي بوده است .
خزينه : داراي دو قسمت آب سرد و گرم بوده و در كف آن دو ديگ
مسين بزرگ قرار داشته كه گرماي آن از طريق تون حمام يا گلخن كه
در زير خزينه قرار داشته تامين مي شده است . براي توليد حرارت در
گلخن , چوب و بوته هاي بياباني را مي سوزاندند.
كانالهايي در زيركف گرمخانه قرار دارد كه به تون حمام وصل
است و حرارت تون حمام از اين كانالها عبور مي كرده و باعث
گرم شدن كف حمام مي شده تا آبهاي حوضچه ها هم سرد نشود.
سيستم آب رساني حمام در گذشته به وسيله قنات آب شهر تامين
مي شده كه اين قنات نيز براي حمام و به دستور گنجعلي خان احداث
شده بود. يك قسمت آب از پشت گرمخانه به خزينه وارد و گرم
مي شده , قسمت ديگر از طريق كانالهايي به حوضچه ها و حوض هاي
بزرگ مي رفته و با اب گرم كه از خزينه مي آمده تركيب مي شده و به
صورت ولرم درمي آمده است . فواره ها در حوضچه هاقرار داشته
است . آب به صورت كر بوده و مردم پس از نظافت كامل در مرحله
نهايي براي تطهير وارد خزانه مي شدند. از دو طرف آب سرد وارد
مي شده و آب داغ دروسط بوده كه به صورت ولرم درمي آمده است .
حاكم نشين : حاكم نشين خود بخش مجزايي را تشكيل مي دهد. اين
بخش در گرمخانه به حاكم و بزرگان و وابستگان آنها اختصاص داشته
كه يكي از دو سنگ بزرگ مرمر سرخ از جنس يشم در همين قسمت
است . در اين قسمت نيز حوضچه ها و فواره هايي وجود دارند كه
زيبايي خاصي به اين قسمت داده است .
حفاظت و تعميرات
تعميرات اين بنا از سال 1348 آغاز شد و در سال 1350 به
صورت موزه درآمد . در سال 1350 به پيشنهاد ميراث فرهنگي وقت
با ساخت مجسمه هايي از مهرماه همان سال در فرم و حالت مردم
دوران صفويه حمام به صورت موزه مردم شناسي درآمد. مجسمه ها
كه با حالات بسيار زيبا در مراحل مختلف حمام كردن ساخته شده اند
نماد و نمونه بارز زندگي و فرم لباس و طبقات مختلف مردم آن زمان
مي باشند , توجه بازديدكنندگان را به خود جلب مي كنند و نوعي
قرابت را با محيط حمام و مردم آن زمان را موجب مي شوند.
اين مجسمه هاي زيبا كه از طبقات مختلف مردم آن زمان ازجمله
پيشه وران , كارگران , روحانيون و خوانين ساخته شده , اثر استاد
ميربابايي است .
وسايل و ظروف و كليه وسايلي كه در آن زمان استفاده مي شده
توسط شاخه حفظ ميراث فرهنگي وقت خريداري شده اند; ازجمله
شانه هاي چوبي , ظروف برداشتن آب , پارچ هاي مسي قلع اندود ,
قليان , وسايل چاي و سماور فلزي قديمي كه عموما بعد از حمام
براي رفع خستگي و استراحت از آنها استفاده مي شده است .
نمايي از گرمخانه با حوض آب و ستونها و نوع معماري داخل
حمام . در مركز عكس دو مجسمه در حال حمام كردن ديده
مي شود كه يكي از آنها دلاك حمام است .
نمونه چند كاشي تصويري كه در حمام به تعداد زيادي
استفاده شده است . اين كاشي ها زنان و مردان دوره صفويه
را با لباس خاص خودشان نشان مي دهد.
معاون هنري وزارت ارشاد :
توسعه فرهنگ و هنر , نيازمند حمايت است
|
معاون امور هنري وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي , ايجاد
زيرساختهاي مناسب و برنامه ريزي مدون در حوزه اقتصاد
فرهنگ و هنر , را زمينه ساز اصلي رشد و شكوفايي در اين
عرصه دانست .
« محمدحسين ايماني خوشخو » در گفت و گو با خبرگزاري
جمهوري اسلامي تصريح كرد : هرگونه بي توجهي به اقتصاد هنر
در شرايط فعلي , خيلي از مسائل را گلخانه اي مي كند.
معاون امور هنري وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در عين
حال معتقد است كه توسعه فرهنگ و هنر , نيازمند حمايت
بيشتر از سوي مسئولان است .
وي توجه به اقتصاد هنر را از مهمترين دغدغه هاي نظام
دانست و تصريح كرد : اجراي اين سياستها در طول 25 سال
عمر جمهوري اسلامي , هميشه با نقاط قوت و ضعف بسياري
همراه بوده كه اين شرايط را مي توان متناسب با سالهاي پس از
انقلاب اسلامي مورد تحليل و بررسي قرار داد.
ايماني معتقد است كه مديران جديد او به تناسب هريك از
محورهاي « تئاتر » , « موسيقي » و « هنرهاي تجسمي » ,
سياستگذاريها و برنامه ريزيهاي خاصي را مدون كرده اند كه به
مرور زمان اجرا مي شود. ايماني در خصوص حوزه تئاتر معتقد
است كه تئاتر امروز كشور براي رفع آفتهاي تاريخي و دستيابي
به توسعه پايدار نياز به تفكر , خودآگاهي و خودباوري دارد.
معاون امور هنري ارشاد , توجه به جايگاه دست اندركاران
حوزه تئاتر , ايجاد اعتماد و همدلي ميان گروههاي حرفه اي و
دست اندركاران اين حوزه , توجه به آموزش و بهره مندي از
كارشناسان متخصص را از مهمترين برنامه هاي خود در اين
حوزه دانست .
ايماني گفت : در سال 1376 تعداد 105 سالن در كشور
موجود بوده كه براساس آمارهاي موجود در مجموع 43 هزار و
76 صندلي در اين سالنها قرار داشت و وزارت ارشاد با 4 هزار
و 909 صندلي كمترين تعداد صندلي را دراختيار دارد . معاون
هنري وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي تصريح كرد : شهرداريها
با 11 هزار و 267 صندلي بيشترين صندلي تئاتر را به خود
اختصاص داده اند.
« ايماني » حوزه موسيقي را يكي از پرطرفدارترين هنرها
دانست و گفت كه مديران جديد اين مجموعه عزم خود را براي
حفظ و صيانت از موسيقي اصيل و سنتي ايران جزم كرده اند.
معاون امور هنري افزود : در حوزه موسيقي پاپ از آثار
منطبق با محتواي ملي و فرهنگي كشور حمايت مي شود.
وي با نگاهي متفاوت به هنرهاي تجسمي نسبت به تئاتر و
موسيقي , كاركرد اقتصاد هنر را ويژه حوزه هنرهاي تجسمي
دانست و افزود : يكي از مشكلاتي كه در اين حوزه داريم , بيگانه
بودن مردم به خريد آثار هنرهاي تجسمي است .
دكتر ايماني همچنين حضور موفق هنرمندان هنرهاي
تجسمي در نمايشگاههاي مختلف داخلي و خارجي و كسب
جوايز جهاني را نشان از اوج خلاقيت هنر ايراني دانست .
شهريورماه امسال براي نخستين بار قرار است نمايشگاه عرضه
و فروش آثار هنري با حضور نگارخانه هاي تهران در محل
دايمي نمايشگاههاي بين المللي تهران برپا شود.
|
|
|