ث اشاره
تمايل هميشگي ما اين است كه صفحه كتاب و كتابخواني علاوه بر
اطلاع رساني در عرصه كتاب و كتابخواني , به پلي بين خوانندگان و
كتابخانه هاي معتبر و مراكز فرهنگي مهم نيز تبديل شود , ولي اين ديدگاه
براي عملي شدن گاهي با مشكلاتي مواجه است كما اينكه گاهي نيز با
استقبال مواجه مي شود. يك نمونه اين استقبال , نظر « رئيس كتابخانه و
موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي » است كه اعتقاد دارد :
« كتابخانه ها و مراكز فرهنگي براي ترويج كتاب و كتابخواني و سوق دادن
جوانان به سوي كتاب , بايد با مطبوعاتي كه در اين زمينه دغدغه دارند ,
ارتباط مستمر و مفيد برقرار كنند و حتي در اين باره پيشدستي نيز
بنمايند و خود به سراغ مطبوعات بروند » . به هرحال , همين نقطه نظر ,
فرصتي پديد آورد تا سري به كتابخانه قديمي و معتبر مجلس شوراي
اسلامي بزنيم و گزارش ذيل را تقديم خوانندگان نماييم .
1 ـ قدمت و تاريخچه كتابخانه
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي كه اولين كتابخانه رسمي كشور
محسوب مي شود , تولد آن به دوره بعد پيروزي نهضت مشروطه باز
مي گردد , ولي تشكيل رسمي آن , سال 1342 هـ . ق (1302 شمسي )
است ; بنابر اين , اكنون بيش از 81 سال از عمر رسمي اين كتابخانه
مي گذرد. اين كتابخانه در طول حيات خود , حوادث متعددي را پشت
سر نهاده و بعضي مواقع تا مرز انحلال و ادغام پيش رفته است , ولي به
همت و تدبير اهل فكر و فرهنگ و دوستداران كتاب , همچنان استوار و
پابرجا مي باشد و كارنامه مناسبي با خود همراه دارد. آنچه حيات نوين
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي را بعد از پيروزي انقلاب اسلامي
تضمين كرد , عنايت هاي ويژه امام خميني و تلاش هاي بزرگاني مثل
شهيد مطهري و رهبر معظم انقلاب حضرت آيت الله خامنه اي در اين
زمينه است .
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي علاوه بر كتابخانه مركزي (كتابخانه
شماره 1 ) كه در ضلع شرقي ميدان بهارستان قرار دارد , كتابخانه شماره
2 نيز داردكه حوزه تخصصي آن , اسلام شناسي و ايران شناسي است .
قبلا استفاده از كتابخانه شماره 2 بسيار محدود و خصوصي بود , ولي
اكنون در اختيار عموم قرار دارد و همه مشتاقان مي توانند از آن استفاده
نمايند.
2 ـ مجموعه ها
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي داراي مجموعه هاي نفيس و
ارزشمندي به شرح ذيل است :
الف ـ مجموعه نسخ خطي
مجموعه نسخ خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي , از غني ترين
و مهم ترين مجموعه هاي نسخ خطي در كشور است و تاكنون 38 جلد از
فهرست نسخ خطي كتابخانه منتشر شده است . در اين مجموعه حدود
24000 جلد و حدود 60000 عنوان نسخ خطي ارزشمند وجود
داردكه برخي از آن ها منحصر به فرد هستند. نسخ خطي كتابخانه , همه
زمينه هاي علوم تمدني اسلامي را دربر مي گيرد. علوم و دانش هايي مثل
فقه , فلسفه , طب , ادبيات , علوم محض و... قديمي ترين نسخه خطي
كتابخانه , مربوط به قرآن مجيد است كه در قرن سوم و يا چهارم هجري
كتابت شده است . از قرن پنجم نيز نسخه هايي وجود دارد كه « شرح
مسائل » حنين ابن اسحاق , « التفهيم » ابوريحان بيروني , « رسائل »
ابواسحاق صابي و « جمهره الامثال » ابوهلال عسكري از آن جمله
است .
ب ـ كتب چاپي فارسي و غيرفارسي
كتاب هاي چاپي كتابخانه كه حدود 265 هزار جلد است , به
زبان هاي فارسي , عربي , انگليسي , آلماني , فرانسوي , ژاپني , روسي و
تركي مي باشد. اين كتاب ها عمدتا در زمينه هاي حقوق , علوم سياسي ,
علوم ديني , علوم اجتماعي , تاريخ , تاريخ ادبيات , شرق شناسي ,
اسلام شناسي , ايران شناسي , هنر و... است .
ج ـ نشريات
در بخش نشريات , حدود 27 هزار مجلد از 5000 نشريه ادواري
فارسي و غيرفارسي موجود است . در اين بخش , قديمي ترين نشريات
ادواري و تقريبا همه نشريات جاري كشور از سال 1229 شمسي به بعد
را مي توان يافت . نشريات مجموعه مذكور درحال حاضر غني ترين
مجموعه نشريات كشور است كه همواره مورد استفاده محققان و
پژوهش گران مي باشد.
د ـ مجموعه اسناد تاريخي و ملي
در بخش مجموعه اسناد تاريخي و ملي كتابخانه مجلس شوراي
اسلامي حدود دوازده ميليون سند مي توان يافت . ا ين اسناد شامل
نامه ها , فرمان ها , قراردادها , قباله هاي ازدواج , وقف نامه ها و... مي باشد
و به دليل اهميتي كه در روشن شدن فرهنگ تاريخ و تمدن كشور دارند ,
همواره توجه محققان است .
هـ ـ اسناد و انتشارات سازمان ملل و بخش هاي وابسته به آن
چون كتابخانه مجلس شوراي اسلامي از سال 1327 هـ . ش به
عنوان يكي از مراكز واسپاري رسمي اسناد و انتشارات سازمان ملل
شناخته شده است , تمام اسناد و نشريات اين سازمان و بخش هاي تابعه
آن را به طور مرتب دريافت مي نمايد. به دليل اهميت اسناد مذكور , اين
بخش نيز از ارزش چشمگيري برخوردار است .
و ـ مجموعه تخصصي شرق شناسي , اسلام شناسي و ايران شناسي
همان طور كه در ابتدا اشاره شد , مجموعه مذكور در كتابخانه
شماره 2 قرار دارد . در اين مجموعه غني , حدود پنجاه هزار مجلد منبع
يافت مي شود.
ز ـ آثار هنري و هدايا
در بخش موزه مجلس شوراي اسلامي كه آثار هنري و هدايا در آن
قرار دارد , با آثار نقاشان معروف ايران , اشياي هنري و تاريخي و
هدايايي كه مقامات خارجي به روساي مجلس در دوره هاي مختلف اهدا
كرده اند , آشنا مي شويم .
ح ـ گزارش هاي دولتي
گزارش هاي دولتي , همواره به عنوان اسناد بسيار معتبر براي
مطالعات و پژوهش هاي تاريخي مطرح هستند. به همين دليل , مجموعه
گزارش هايي كه در اين بخش قرار دارد , منبع ارزشمندي براي محققان
مي باشد و خدمات گران بهايي مي تواند در اختيار محققان قرار دهد.
3 ـ فعاليت هاي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي
فعاليت هاي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي در زمينه هاي مختلف
حوزه كتاب و اطلاع رساني و فرهنگي است كه اين فعاليت ها را مي توان
چنين دسته بندي كرد :
الف ـ انتشار كتب و نشريات
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي تاكنون توانسته است , كتب متعدد
و ارزشمندي را مستقلا و با همكاري ساير مراكز فرهنگي منتشر نمايد.
نام تعدادي از كتب منتشر شده توسط كتابخانه مجلس شوراي اسلامي
چنين است : « اسناد روحانيت و مجلس » در چهار جلد , « صورت
مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي از 1285 تا 1357 در
جلدهاي متعدد , « مجموعه قوانين مجلس شوراي ملي از 1285 تا
1357 » در جلدهاي متعدد , « مجموعه قوانين مجلس شوراي ملي از
1285 تا 1357 » در جلدهاي متعدد , چند امتيازنامه عصر قاجار » ,
« تاريخ ذوالقرنين » جلد 1 و 2 , « مناجات الهيات حضرت امير(ع ) و
مانزل من القرآن في علي (ع ) » كه رساله اول كتاب از معتبرترين
مناجات هاي حضرت علي عليه السلام است و رساله دوم كتاب نيز
دربردارنده روايت هايي پيرامون آياتي از سوره هاي مختلف قرآن كريم
در شان و منقبت امام علي عليه السلام است , « دو رساله فلسفي » از مير
قوام الدين محمد رازي » , « فضائل الطالبين » , « خاتمه شاهد صادق » ,
« نزهت الاخبار » كه از نخستين فارسنامه هاي دوره قاجاريه است ,
« سفرنامه اصفهان » تاليف اديب الممالك , « محبوب القلوب » تاليف
قطب الدين اشكوري , « اللمعات العرشيعه » تاليف ملامحمدمهدي
نراقي , « فائق المقال في الحديث والرجال » تاليف احمد بن عبدالرضا
مهذب الدين بصري , « صراط المستقيم » تاليف معلم ثالث مير
محمدباقر داماد , « الالهيات من المحاكمات بين شرحي الاشارات »
تاليف قطب الدين محمد رازي , « الاربعينيات لكشف انوار القدسيات »
تاليف قاضي سعيد محمد قمي , « لسان الغيب في تميزالصحه عن العيب »
تاليف كمال الدين محمد كريم صابوني , « هديت الاصول » , « تنسيم
المقربين » تاليف شمس الدين محمد تبادكاني طوسي , « ديوان شاپور
تهراني » از آثار ادبي مهم دوره صفويه , « روضه المنجمين » تاليف شهر
مردان بن ابي الخير رازي در دانش نجوم و هيات .
« الملخص في اصول الدين » تاليف شريف مرتضي ابوالقاسم علي بن
حسين موسوي , « مقدمه صالح جوهري » , « فرآيندهاي غيرشيميايي
براي آفت زدايي مجموعه هاي كتابخانه » , وضعيت آوارگان فلسطيني در
حقوق بين الملل » , « اللمعه الالهيه في الحكمه المتعاليه والكلمات
الوجيزه » تاليف ملا محمد مهدي نراقي , « فارابي و مكتبش » , « دين و
سياست دردولت عثماني » , « زندگي و آثار شيخ آقا بزرگ تهراني » ,
« مكاتبات هانري كربن و ولادبمير ايوانف » , « مفهوم خدا » , « الهيات
فلسفي توماس » آكوئيناس , « تاريخ كتابخانه هاي مساجد ايران » ,
« واژه نامه نسخه شناسي » , « گنجينه هاي دست نويس هاي اسلامي در
ايران » , « تاريخ نسخه پردازي و تصحيح انتقادي نسخه هاي خطي » ,
« راهنماي مجالس قاون گذاري جهان » , « مقدمه اي بر اصول و قواعد
فهرست نگاري در كتب خطي » , چاپ مجدد « در روزنامه مجلس » ,
« مدينه آلادب » در سه جلد , « نامه فرهنگيان » , « سفينه تبريز » , « فهرست
نسخه هاي خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي » در 38 جلد , « حديث
عشق » در پنج جلد , « گنجينه بهارستان » كه مجموعه اي در چند جلد
است و اين مجموعه شامل نسخه هاي خطي كم حجم و رساله هاي
خطي كوچكي است كه معمولا چند رساله در يك مجلد به چاپ رسيده
است . رساله هاي مندرج در مجموعه گنجينه بهارستان پيرامون
موضوعات ذيل است : علوم قرآني و روايي , منطق , فلسفه , كلام ,
عرفان , فقه و اصول , اخلاق , ادبيات عربي و فارسي , تاريخ , جغرافيا ,
علوم و فنون و...
علاوه بر كتبي كه ذكر شد , كتابخانه مجلس شوراي اسلامي دو
نشريه نيز منتشر مي نمايد. يكي از اين نشريات كه هر شش ماه يك بار
منتشر مي شود , « نامه بهارستان » است . نامه بهارستان مجله تخصصي
مطالعات و تحقيقات نسخ خطي است كه به سه زبان فارسي , عربي و
انگليسي انتشار مي يابد. نامه بهارستان كه مي توان آن را دانشنامه
نسخه شناسي و كتاب آرايي در تمدن اسلامي ناميد , هيات تحرير
بين المللي دارد و از معدود نشرياتي است كه در سطح جهان در زمينه
نسخ خطي منتشر مي شود.
نشريه ديگر , « پيام بهارستان » نام دارد كه به صورت ماهانه منتشر
مي شود. مطالب نشريه مذكور پيرامون موضوعات زير است : كتابداري ,
اطلاع رساني در حوزه كتب و نسخ خطي , معرفي كتابخانه ها و مراكز
فرهنگي جهان , معرفي اجمالي نسخ خطي تازه رسيده به كتابخانه
مجلس , مرجع شناسي , معرفي مراكز شرق شناسي و اسلام شناسي و
ايران شناسي و...
ب ـ بخش ريز فيلم و تصويربرداري رايانه اي
در اين بخش به منظور حفظ و نگهداري از منابع ارزشمند كتابخانه
(مانند نسخ خطي و نشريات و اسناد) , توسط تجهيزات نوين
ميكروفيلم و اسكن , از منابع كتابخانه ميكروفيلم و تصاوير رايانه اي
(اسكن كامپيوتري ) تهيه مي شود. تاكنون صدها حلقه فيلم در اين بخش
تهيه شده است .
ج ـ بخش آسيب شناسي , مرمت و صحافي
در اين بخش با تجهيزات نوين و ابزارآلات آزمايشگاهي , كارهاي
آسيب شناسي , آفت زدايي , مرمت , اسيدزدايي و ضدعفوني كردن منابع
و نسخ قديمي و نشريات انجام مي شود. در ضمن , جلدهاي چرمي و
لاكي قديمي بازسازي مي گردد و صحافي مناسب انجام مي شود.
د ـ بخش پژوهش و آموزش
در بخش پژوهش و آموزش , شش گروه علمي و تخصصي در زمينه
احيا و تصحيح نسخ خطي , انتشار اسناد و نسخ خطي و... فعاليت
مي نمايند. در ضمن , آموزش مداوم جهت ارتقا سطح علمي و
مهارت هاي كاربردي كارمندان كتابخانه از وظايف بخش مذكور است .
هـ بزرگداشت حاميان نسخ خطي و تشويق نسل جوان
كتابخانه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي , برنامه هاي مستمري
نيز براي بزرگداشت و حمايت از كساني كه در زمينه نسخ خطي پژوهش
مي نمايند , دردست دارد. كتابخانه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي
به منظور آگاه كردن مردم به اهميت و جايگاه نسخ خطي , تشويق جوانان
و اهل دانش به پژوهش در پيرامون نسخ خطي و آثار باقي مانده از تمدن
اسلامي و آشنا نمودن مردم به اهميت فرهنگ و تمدن اسلامي , هر ساله
در يكي از روزهاي هفته كتاب , آيين بزرگداشت حاميان نسخ خطي را
برگزار مي كند و از اين طريق ضمن تلاش در راستاي اهداف فوق الذكر ,
از حاميان و فعالان در عرصه نسخ خطي نيز تقدير مي نمايد.
و ـ مركز اطلاع رساني
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي كه با قرائت خانه هاي عمومي و
ويژه , به مراجعه كنندگان و محققان و پژوهندگان ارائه خدمات
مي نمايد , يك مركز اطلاع رساني رايانه اي نيز دارد. اين مركز با داشتن
پايگاه هايي در سطح ملي و بين المللي , در زمينه كتابخانه , نسخ خطي ,
نمايندگان مجلس در ادوار مختلف , عكس ها و تصاوير , اسناد ملي و
تاريخي , آثار هنري و اشياي موجود در موزه , نشريات ادواري موجود
در كتابخانه , مقالات فارسي مندرج در مطبوعات ايران و... به ارائه
خدمات مي پردازد.
علي معصومي (وزوايي )
كتابخانه مجلس شوراي اسلامي كه اولين كتابخانه
رسمي كشور محسوب مي شود , مجموعه ارزشمندي است
كه 24000 جلد نسخه خطي , 265 هزار جلد كتاب چاپي ,
27 هزار مجلد از نشريات ادواري و دوازده ميليون سند
ارزشمند تاريخي را در خود جاي داده است .
قديمي ترين نسخه خطي موجود در كتابخانه مجلس
شوراي اسلامي , قرآن مجيد است كه در قرن سوم هجري به
خط نسخ , نوشته شده است
