گفتگو با حسين گنجينه , استاد برجسته چاپ باتيك
چاپ باتيك در ايران همانند بسياري ديگر از كشورهاي جهان ,
داراي پيشينه اي طولاني است . رواج چاپ باتيك در ميان بوميان اوليه
جاوه و سوماترا , مويد اين نظريه است كه هنر چاپ پارچه , پيش از
صنعت رنگرزي به وجود آمده و انسان از گذشته ها بسيار دور ,
توانسته است با وسايل ساده و با بهره گيري از رنگهاي طبيعي , پارچه را
با نقش و نگار دلخواهش بيارايد.
در دوراني , هنر چاپ باتيك در ايران به اوج خود رسيد. شهر
اسكو در آذربايجان به عنوان مركز بزرگ چاپ باتيك روي پارچه
ابريشمي , آوازه و اشتهار فراوان پيدا كرد و به اين ترتيب , گروه
پرشماري از هنرمندان اين مرزوبوم , به فعاليت در اين زمينه
پرداختند.
چاپ باتيك در ايران به روش استاد و شاگردي نسل در پي نسل تا
امروز به حيات هنري خود ادامه داده است . هم اينك تعداد
انگشت شماري از اساتيد برجسته . با همه توش و توانشان و در برابر
همه دشواريها و تنگناها , قد علم كرده اند با اين اميد كه هنر چاپ
باتيك بار ديگر احيا و گذشته درخشان آن تكرار گردد.
حسين كلاقچي گنجينه , استاد بنام چاپ سنتي باتيك است كه در
اين زمينه سخن مي گويد :
لطفا از خود و از شروع فعاليت هنري تان بگوييد.
ث من حسين كلاقچي گنجينه , اولين فرزند حاج علي اكبر هستم . پدرم
اهل تبريز و مادرم از اهالي اسكو بود. پيش از كودتا , از آنجايي كه پدرم
بافنده بود و ابريشم بافي در گنجه داشت و عمويش نيز قبلا به گنجينه
رفته بود , او نيز به آنجا رفت . پدرم در ابتدا كارها را بعد از بافتن , براي
رنگرزي و چاپ به جاي ديگر مي داد ولي سرانجام به اتفاق عمويم ,
كارخانه اي به نام خود تاسيس كرد. بنده با دختر خاله ام كه متولد روسيه
بود ازدواج كردم . داراي 7 فرزند هستم و 90 سال سن دارم .
من در ايران تا سطح سيكل ـ البته نظام قديم ـ درس خواندم . در
سال 1334 وارد وزارت فرهنگ و هنر شدم . از من دعوت شده بود تا
كارگاه چاپ سيلك را در آن اداره برپا كنم . به اين ترتيب مسئوليت
قسمت چاپ به من محول شد و بالاخره در سال 1354 بازنشسته
شدم .
زندگي شما در واقع دو مرحله داشته است ; ابتدا در آذربايجان شوروي و بعد در
آذربايجان ايران . در اين مورد توضيح بدهيد.
ث ما در آذربايجان شوروي كارخانه اي داشتيم كه بعد از برقراري
حكومت كمونيستي به تبريز نقل مكان كرديم . پدرم در تبريز كارخانه
چاپ باتيك را ايجاد كرد . مسئوليت كارخانه در سن 14 يا 15 سالگي به
من محول گرديد و همين باعث شد كه من ترك تحصيل كنم . اين وضع تا
شروع جنگ جهاني دوم ادامه داشت .
آيا شما آخرين گروه هايي بوديد كه در شوروي سابق و در رشته باتيك فعاليت
مي كرديد
ث عده اي فعال بودند , ولي نه به صورت جدي . ما كه به تبريز آمديم كار
خيلي رونق گرفت . البته در ايران , هنر باتيك با اين نام بخصوص ,
شناخته شده نبود. اين هنر در بعضي مناطق , به كلاقه اي و در بعضي
مناطق ديگر به لچك موسوم است . اما در اصل , به آن كلاقه اي گفته
مي شود.
كارخانه تان در تبريز به چه اسمي خوانده مي شد و در چه محلي قرار داشت
ث كارخانه در « گنجه » به نام حاج علي اكبر تقي زاده معروف بود و در
ايران به نام حاج علي اكبر كلاقچي گنجينه كه در خيابان امام خميني تبريز
قرار داشت .
تا چه سالي در تهران كارخانه داشتيد
ث ما سال 1317 به ايران آمديم و كارخانه اي تاسيس كرديم . در سال
1325 در خيابان لاله زار تهران . در يك آتليه , سيلك كار مي كرديم . البته
آن زمان كسي با سيكل آشنا نبود. برنامه هاي هنري وزارت فرهنگ و هنر
نيز خيلي ضعيف بود و در آن , جايي براي چاپ سيلك وجود نداشت .
اولين نمايشگاه چاپ سيلك توسط من در پارك لاله داير شد. همين
باعث شد كه اهميت كار شناخته و كارخانه اي براي آن تاسيس شود. من
به استخدام كارخانه درآمدم و در آنجا ماندگار شدم . تا اينكه در سال
1349 در دانشگاه تهران شروع به فعاليت كردم .
اشاره كرديد كه تا پيش از جنگ جهاني دوم , اين كار در تبريز و اسكو رونق
بيشتري داشت . در آن زمان چند كارخانه ديگر به اين كار مي پرداختند و به طور كلي
در حال حاضر كدام شهرهاي ايران در زمينه هنر چاپ باتيك فعاليت دارند
ث تا پيش از جنگ , چند جاي ديگر در تبريز غير از ما كار مي كردند. بعد
از جنگ , ما به كار ادامه داديم و بقيه دست از كار كشيدند. چون ديگر نه
مواد اوليه پيدا مي شد و نه به آن صورت خريداري وجود داشت . پنج
كارخانه در آن زمان در تبريز فعال بودند , اما تعداد استادكاران زياد نبود.
مثلا در اسكو كارخانه هاي قديمي با رنگهاي قديمي و ابتدايي كار
مي كردند كه در مقابل كار باتيك ما ضعيف بود. بعد از سالها كه از جنگ
گذشت , در اسكو تعداد خريداران بيشتر شد و كار تقريبا رونق گرفت . تا
اينكه در اين اواخر به دلايل مختلفي مثل گران شدن ابريشم و مواد اوليه ,
فعاليت در زمينه باتيك محدود شد و در حال حاضر عده كمي مانده اند
و كار مي كنند.
شما نمايشگاه هايي از كارهايتان داشته ايد. برگزاري اين نمايشگاه ها چگونه
بوده است
ث نمايشگاه اول در سال 58 از طرف دانشگاه تهران برگزار شد . سپس
در شركت فرش نمايشگاهي مشتركا با سازمان صنايع دستي داير كرديم .
در سال 1359 در محل انجمن ايران و فرانسه نمايشگاهي بر پا كردم كه
تمام كارها از آرشيو شخصي ام بود . در سال 1365 در آنكارا نمايشگاهي
داشتم . در پاكستان , هندوستان و حتي اندونزي آثار من به نمايش
گذاشته شده است .
از چه سالي فعاليت تان را با دانشگاهها شروع كرديد. در واقع از چه زماني
هنر چاپ باتيك به عنوان واحد درسي در دانشگاه ها مطرح شد و در حال
حاضر در چه دانشگاههايي تدريس مي كنيد
ث شروع كار تدريس من در اداره هنرهاي زيبا و در سال 1334 بود . در
سال 1356 در دانشگاه الزهرا شروع به تدريس چاپ باتيك كردم . در
سال 1349 از طرف دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران از من
دعوت شد تا چاپ سيلك اسكرين را تدريس كنم و اين كار تا به امروز
ادامه دارد. در ده استان از جمله بوشهر , اهواز , كرمانشاه , اصفهان ,
زنجان , رشت , گرگان و.... و همچنين در وزارت ارشاد , در هنرستان
بهزاد تدريس داشتم .
شما در زمينه باتيك كتابي هم چاپ كرده ايد. در اين مورد توضيح بدهيد.
ث يك زماني به دنبال كتابي در زمينه باتيك مي گشتم و پيگير هم شدم .
اما متاسفانه در آسياي ميانه و حتي در ايران كتابي در اين زمينه پيدا
نكردم . همين مساله باعث شد درصدد انتشار كتابي با عنوان هنر چاپ
باتيك باشم كه در حال حاضر با همين عنوان در بازار وجود دارد. كتاب
ديگري هم با عنوان سيلك در دست تهيه دارم كه البته چاپ آن به دليل
فوت همسرم به تعويق افتاد.
در حال حاضر كارگاه شما در كجا قرار دارد و آيا شما شاگرد خصوصي هم
داريد
ث كارگاه در منزل شخصي خودم است . اما در مورد شاگرد بايد بگويم كه
خيلي ها تمايل دارند در منزل تعليم ببينند. در حالي كه اين كار نياز به
تامين محل مناسب و لوازم و ابزار كار دارد.
لطفا در مورد هنر باتيك و تكنيكهاي آن صحبت كنيد.
ث لغت باتيك از زبان مردم اندونزي (جزيره جاوه ) گرفته شده و معني
مقاوم بودن را مي دهد. مقاوم در برابر نفوذ رنگ اولين كاري كه در باتيك
به وجود آمد , داراي رنگ سفيد در زمينه سياه بود و به همين دليل نام
كلاقه اي به آن اطلاق شد. بعد از مدتي رنگ قرمز را با سفيد مخلوط
كردند كه به صورت خالهايي در زمينه مشكي ايجاد مي شد كه به آن
سفيد فلفلي مي گفتند. فن چاپ كلاقه اي در آن سالها , همان طريقه
قديمي كرباس با نقشه سفيد و قرمز , در زمينه اي سرمه اي يا مشكي به
نام نقشه فلفلي بود كه به وسيله قالبهاي چوبي اصفهان انجام مي شد.
رواج هنر چاپ باتيك در ميان بوميان جاوه و سوماترا مويد اين
مدعا است كه هنر چاپ پارچه قبل از رنگرزي به وجود آمده و انسان آن
دوره توانسته با وسايل ساده و رنگهاي طبيعي , گل و يا عصاره بعضي از
درختان , پارچه را با نقش و نگار دلخواه خود بيارايد.
در قرن ششم و هفتم ميلادي , رايجترين روشهاي رنگرزي , نقطه
چين كردن (روش شيپوري ) , گره زدن و روش دوختن (تيرتيك ) بود كه
در هند وچين تايلند و اندونزي رواج داشت . البته اين تكنيك در
كشورهايي مثل كره جنوبي , مكزيك , آمريكا و غرب آفريقا نيز وجود
داشته است . در مورد چاپ باتيك در جاوه , اولين بار در قرن هفدهم در
هلند كتابي به چاپ رسيد.
از قديم براي چاپ باتيك از سقز پخته شده استفاده مي كرده اند.
اولين قدم براي چاپ , پختن ابريشم طبيعي است و براي ايجاد قابليت
چاپ در ابريشم و پرجلاتر شدن آن از كربنات دو سود و صابون معمولي
استفاده مي گردد. واكس باتيك نيز از سقز طبيعي , پيه آب شده , موم
طبيعي خالص , قاينفول (يا سندلوس ) و پارافين منجمد تهيه مي شود و
از موادي است كه قابليت رنگ گيري هر قسمتي را كه بخواهيم از بين
مي برد. در زبان تركي به واكس « روغن كلاقه اي » نيز مي گويند. بهتر است
كه از واكس منجمد شده بعد از 24 تا 48 ساعت استفاده نمود . چرا كه
واكس هر چقدر كهنه تر باشد در برابر اسيدها و حرارت مقاومتر خواهد
بود.
رنگهاي مورد استفاده در چاپ باتيك سه نوع است . رنگهاي ري
اكتيو شامل شيميايي , پرسيون و سردرنگ (رنگ زرد). رنگهاي جوهري
(بازيك ) شامل سردرنگ (قرمز رنگ ) براي چاپ مستقيم , زرد پولادي ,
قرمزدانه , سبز برليان و بنفش (شفقي ) و رنگهاي گياهي شامل طبيعي
سردرنگ (رنگ سبز) رنگ اسپرك , ساراغان , بغم سياه و بغم قرمز.
مواد موثر در ثبات رنگها عبارتند از : زاج سفيد و سياه , هيدرو
سولفيت , الكل , گليسيرين , اوره , اسيد سولفوريك , اسيد كلريدريك ,
اسيد استيك و صابون كم سود (جهت شستشو)
يكي از مراحل كار , « باتيك گيري » نام دارد. در اين مرحله , واكس
موجود در پارچه زدوده مي شود. اگر اين عمل صورت نگيرد , در اثر
شستشوي زياد , رنگها ضعيف و مصرف صابون چند برابر مي شود. در
نتيجه تمام غير قابل استفاده مي گردد. براي اين كار كافي است پارچه
باتيكي را كه در محلول پيه آب شده قرار دهيم . اين كار باعث مي شود
تمام باتيكها جذب پيه شود. براي شستشوي نهايي پارچه , از صابون كم
سود استفاده مي شود. پارچه را پس از شستشو بايستي به وسيله نشاسته
گندم و سريشم آهار زد.
مسئله ديگر در تكنيك كار , شيوه هاي گوناگون چاپ كلاقه اي است .
به طور كلي اين شيوه ها را مي توان به 9 گروه تقسيم بندي كرد :
1 ـ چاپ مستقيم : در اين شيوه از قالب استفاده مي شود . به اين
صورت كه رنگها را روي قالب زده و روي پارچه قرار مي دهيم .
2 ـ چاپ برداشت : اين روش درست مانند چاپ مستقيم است و
تنها تفاوت آنها در نوع رنگها است .
3 ـ چاپ با شابلون (سيلك اسكرين )
4 ـ نقاشي باتيك روي پارچه ابريشمي با قلم مو (تابلو)
5 ـ شيوه تارعنكبوتي : در اين روش بوسيله پارافين طرحهاي تابلو يا
پارچه را ترك ترك كرده و از واكس مخصوصي استفاده مي كنند.
6 ـ شيوه بدون رنگرزي : اين كار بوسيله شمعهاي رنگي صورت
مي گيرد.
7 ـ شيوه قلم مويي .
8 ـ شيوه ديگر شيوه پيچمان است كه بوسيله بستن نخ كار مي شود و
شيوه اي قديمي است . در تهيه لنگهايي كه هم اكنون در يزد بافته مي شود
از اين روش تبعيت مي شود و به صورت لوزي لوزي است .
9 ـ شيوه كار با تاجنيتيك (سلاقه ) : تاجنيتيك وسيله اي است كه با
استفاده از آن پارافين مايع را روي خطهاي نقش مورد نظر مي ريزند , تا
هنگام رنگ زدن با قلم مو , رنگها با هم تركيب نشود. اين تكنيك خاص
جاوه بوده و خيلي زيباتر از ديگر انواع شيوه ها ست .
ث مهر ها همه چوبي است (تخته سه لايي ). مبتكر مهرها شخصي بوده
كه ممتازترين كار را ارائه مي داده است .
در حال حاضر مسئله اصلي , تامين ابريشم مناسب است . در اين مورد چه
نظري داريد
ث توليد داخلي ابريشم جوابگوي اين كار نيست و مي بايست از خارج
وارد شود. از كشورهايي مثل فرانسه و چين .
چه پارچه هاي ديگري غير از ابريشم براي چاپ باتيك مورد استفاده قرار
مي گيرد
ث پارچه هايي مثل تترون و چيت . اما ابريشم خاصيت ديگري دارد. مثل
فرش . اگر كسي پول داشته باشد فرش دستباف مي خرد. چون جنس آن
بهتر است و از پشم تهيه شده است . باتيك هم همين طور است . ابريشم
بيشتر عمر مي كند و اصالت و كيفيت بهتري دارد و از طرفي نسبت به
ارزش كار و زحمتي كه روي آن كشيده مي شود پر دوام تر است .
استاد , آينده هنر چاپ باتيك را چگونه مي بينيد
ث بنده تصور مي كنم مي توان با فعال نمودن هر چه بيشتر رشته صنايع
دستي در دانشكده هاي هنر و آموزش دانشجويان در زمينه چاپ هاي
سنتي نسبت به ادامه اين تكنيك اميدوار بود.
همچنين با نظارت بر چگونگي توليد چاپ باتيك در مناطقي نظير
اسكوي آذربايجان و استاندارد نمودن مواد اوليه و ايجاد تنوع در طرح و
نقش و ارائه كمكهاي فني و تسهيلات اقتصادي به همراه تقويت
جنبه هاي صادراتي و بازرگاني آن , مي توان نسبت به احيا اين هنر
ظريف و پيچيده همت گماشت .
ث عبدالهي مقدم
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
شش عنوان فيلم جديد انيميشن (پويانمايي ) وارد شبكه نمايش
خانگي شد
در ادامه طرح ويژه تابستاني موسسه رسانه هاي تصويري درخصوص
عرضه گسترده فيلم هاي كودك و نوجوان در شبكه نمايش خانگي در فصل
تابستان . در 10 روز ابتدايي تيرماه , شش عنوان فيلم انيميشن وارد شبكه
نمايش خانگي كشور شد.
به گزارش روابط عمومي موسسه رسانه هاي تصويري طرح ويژه
تابستاني اين موسسه كه با استقبال كم نظير علاقمندان روبرو شده است , با
هدف تامين بخشي از اوقات فراغت كودكان و نوجوانان از ابتداي تيرماه
امسال آغاز و تا پايان فصل تابستان ادامه خواهد داشت و در طي اين مدت
45 عنوان فيلم انيميشن جديد (هر 2 روز يك فيلم ) به شبكه نمايش
خانگي كشور عرضه خواهد شد.
اين گزارش مي افزايد : فيلم هاي انيميشن (پويانمايي ) : خانواده
رابينسون , هديه جادويي آدم برفي , آني كوچولو , هداياي عيد , زيباي سياه
و سپيد دندان كه ازجمله فيلم هاي پرمخاطب كودكان و نوجوانان و برگرفته
از داستان هاي جذاب ادبيات جهان هستند توسط موسسه رسانه تصويري
طي ده روز نخست تابستان امسال وارد شبكه نمايش خانگي شده اند.
و فيلم هاي VHS ضمنا فيلم هاي مذكور در قالب نوارهاي ويديويي
و با قيمت ارزان در سراسر كشور توزيع شده اند . VCD
اضافه ميشود : طي روزهاي آينده نيز عناوين جديدي ويژه كودكان و
نوجوانان به شبكه نمايش خانگي كشور عرضه خواهد شد.
مشخصات فيلم خانواده رابينسون
كارگردان : لوار شفرد . فيلمنامه نويس , مارك شكتر , تولد : 1997
گشايش نهمين دو سالانه عكس معاصر ايران
روز يكشنبه چهاردهم تير ماه سال جاري نهمين دو سالانه
عكس معاصر ايران با همكاري مركز هنرهاي تجسمي وزارت
فرهنگ و ارشاد اسلامي در محل نگارخانه خيال وابسته به
فرهنگستان هنر با حضور جمعي از هنرمندان و مقامات گشايش
يافت .
بنابه گزارش روابط عمومي موزه هنرهاي معاصر تهران :
نهمين دو سالانه عكس معاصر ايران به عكاسي هنري و خلاق
توجه دارد و پس از برپائي يك دوره چهل روزه در تهران به
شهرستان هائي كه امكان برپائي دارند برده خواهد شد. در اين
دو سالانه تعداد افراد پذيرفته شده نهايي 178 نفر , كه تعداد
تك عكس پذيرفته شده 222 اثر از 1725 اثر و تعداد مجموعه
پذيرفته شده 31 اثر از 324 اثر مي باشد .
بنابراين گزارش بهمن جلالي , عكاس و دبير اين دو سالانه
در اين مورد مي گويد : اين نمايشگاه شامل عكس هاي داخلي
است . تفاوت آنها به عرصه تكنيكي عكس ها و مسائل غير
تكنيكي برمي گردد. در بخش تكنيكي شيوه هاي چاپ
ديجيتالي , عكس هائي با قطع بزرگ و... مد نظر است كه در
سال هاي قبل نبود. در بخش غير تكنيكي نيز جنس و ماهيت
آثار مهم است . وي در ادامه گفت : من فكر مي كنم نسل تازه اي
در عكاسي به وجود آمده اند كه يا دانش آموختگان دانشگاه ها و
يا از علاقمندان جواني كه مي توانند نگاه و تكنيك متفاوت و
تازه اي را ارائه كنند , هستند.
|
|