محمدمهدي بهداروند
مقدمه
انقلاب اسلامي با تمامي هويت ارزشي آن , تبلور
انديشه هاي تابناك رادمردي است , كه تمام آمال , آرزوها و
تلاش هايش در استقرار حاكميت الهي , تبلور اسلام خالص و
آئين ناب محمدي (ص ) است . آئين حيات بخشي كه به دليل
جهت گيري خاص خود در مبارزه ي بي امان با انحراف و
رسوب گرايش هاي فكري , پيوسته مورد بغض , كينه و تهاجم
سهمگين قدرت هاي استبدادي و شياطين دين ستيز بوده و
هست . انقلاب اسلامي نيز به تبع آن در تاريخ پر فراز و نشيب
خود , همواره با توطئه هاي مختلف دشمنان قسم خورده اسلام
مواجه بوده است . موضوع دفاع از جمله مسائلي است كه براي
امت اسلامي جنبه حياتي دارد و امروزه كه چشم اميد
محرومان عالم به ايران اسلامي دوخته شده , پرداختن به آن
اهميت بيشتري مي يابد. تبيين انديشه هاي دفاعي معمار كبير
انقلاب اسلامي , نه تنها تجليل از مقام شامخ آن رادمرد الهي به
عنوان مشعلي فروزان براي هدايت محرومان و مستضعفين
عالم در نجات از شر كفر و الحاد و استكبار جهاني خواهد بود ,
بلكه با توجه به نقش هدايتگر آن امام راحل در احياي
ارزشهاي اسلامي , بررسي و تبيين محورهاي استراتژي دفاعي
ام القراي اسلام به دور از نگرش عميق به رهنمودها و
نوشتارهاي آن بزرگمرد كه گنجينه اي از ذخاير معنوي و ارزشي
است , تحقيقي عقيم نخواهد بود. توسعه قلم و تابش اين مشعل
و تشريح نقش كليدي امام خميني (قدس سره الشريف ) در
مبارزات انقلابي ملت مسلمان ايران , اثبات قابليت روحانيت
شيعه در حل معضلات اساسي جهاني با بهره گيري از پشتيباني
مردمي و اتكاي به ذات مقدس احديت است . رسالت خطير
مسئولين نظام اسلامي در حفظ آثار دفاع مقدس , ايجاب
مي كند تا اساسي ترين عامل حضور استقامت و پيروزي امت
مسلمان ايران در دفاع مقدس , يعني امور رهبري و ولايت فقيه
به نحوي تشريح گردد كه اين دستاورد عظيم به عنوان ذخيره و
پشتوانه اصلي استقلال و حاكميت كشور حفظ و تثبيت
گردد.
تعريف تبليغات
تعريف هاي زيادي از تبليغات شده و در فرهنگ هاي
مختلف از آن ياد شده است . تبليغات در فرهنگ اسلامي ,
عمدتا مترادف با دعوت ديني نگاشته مي شود.
حضرت امام خميني (ره ) در تعريف تبليغات
مي فرمايد :
« تبليغات كه همان شناساندن خوبي ها و تشويق به انجام
آن و ترسيم بديها و نشان دادن راه گريز و منع از آن است , از
اصول بسيار مهم اسلام عزيز است . » (1 )
منظور امام از تبليغات , تبليغات انساني ـ اسلامي است , كه
هدف آن رساندن انسان به كمال است . امام راحل مي فرمايد :
« تبليغات بايد براساس معنويات باشد. معنويات اساس
اسلام است . » (2 )
پس تبليغات موردنظر امام تبليغاتي است كه براي رضاي
خدا و با صداقت و خلوص و با هدف به كمال رساندن انسان و
شكوفايي معنويت انجام مي شود , ولي تبليغات غربي ها و
استكبار جهاني براساس خدعه و نيرنگ و اغفال مردم استوار
است .
يكي از انديشمندان بنام كلوزويتر مي گويد :
« شكست دادن دشمن به معناي كشتن نفرات وي نيست ,
بلكه منظور اصلي از بين بردن جرات و قدرت تصميم گيري
دشمن است . شكست كامل زماني واقع مي شود كه فرمانده يا
روحيه ارتش مغلوب گردد , زيرا تخريب اراده دشمن بالاترين
هدف جنگ است . » (3 )
استالين نيز در كتاب استراتژي خود
مي نويسد :
« عمليات رواني بايد از هر نظر راه حمله و عمليات نظامي
را هموار كند . » (4 )
از اين رو مهم ترين و اصلي ترين هدف در جنگ هاي
رواني , جهت دهي به افكار عمومي مردم و تخريب روحيه ,
افكار و اذهان دشمن است .
از سوي ديگر تبليغات در دوران دفاع مقدس از ابزارهاي
كاربردي بسيار قوي در خنثي نمودن توطئه هاي دشمنان بود.
حضرت امام خميني (ره ) اين اهميت را در بيانات خود در
دفعات متعددي بيان نموده كه حكايت از ارزش و اهميت آن
مي كند ايشان اين اهميت را اينگونه بيان
كرده اند.
« تبليغات در راس امور است و هر روز حجمش زيادتر
مي گردد . » (5 )
در جاي ديگر چنين مي فرمايد :
« بايد ما تبليغاتمان زياد شود كه لااقل ما بتوانيم به ملت ها
حالي كنيم , كه اين تبليغاتي كه اينها برضداسلام و
برضدمسلمين و برضدجمهوري اسلامي مي كنند , اينها تمام
غلط است . » (6 )
امام خميني (ره ) نقش ويژه تبليغات را يادآور شده و
مي فرمايد :
« مساله تبليغات يك امر مهمي است كه مي شود گفت در
دنيا در راس همه امور قرار گرفته و مي توان گفت كه دنيا بر
دوش تبليغات است . » (7 )
و نيز در جمع مسئولان و مديران صداوسيماي جمهوري
اسلامي مي فرمايد :
« تبليغات مساله اي است پراهميت و حساس , يعني دنيا با
تبليغات حركت مي كند. آن قدرتي كه دشمنان ما از حربه
تبليغات استفاده مي كنند از طريق ديگري نمي كنند و ما بايد به
مساله تبليغات بسيار اهميت دهيم و از همه چيزهايي كه هست
بيشتر به آن توجه كنيم . » (8 )
امام خميني تبليغات را به عنوان سلاح برنده اي به مراتب
مهم تر از سلاح هاي جنگي , در دست دشمنان جمهوري
اسلامي دانسته و مي فرمايد :
« سلاح تبليغات برنده تر از كاربرد سلاح در ميدان هاي
جنگ است . » (9 )
حضرت امام درباره نقش مخرب تبليغات دشمن
مي فرمايد :
« ضرر رسانه هاي گروهي از خرابي هاي توپ و تانك و
سلاح هاي مخرب بالاتر و بدتر است چرا كه ضررهاي سلاح ها
گذرا است و ضررهاي فرهنگي باقي و به نسلهاي بعد انتقال
پيدا مي كند . » (10 ) بدنيست در همين رابطه به نظر وزير تبليغات
رژيم نازي توجه داشته باشيم كه مي گويد : « تبليغ موثرترين
سلاح در امر تصرف قدرت است و موثرترين اسلحه براي
تحكيم و ساختمان حكومت » (11 ) اين مطلب به خوبي
مي رساند كه دشمنان به اهميت آن واقف بوده و از تبليغات به
عنوان سلاح در جنگ و كسب قدرت , نهايت استفاده و
بهره برداري را كرده و مي كنند , ما نيز ضمن خنثي سازي
تبليغات دشمن , بايد نهايت تلاش خود را در امر تبليغات
داشته باشيم .
حضرت امام درباره اهميت تبليغات و انتشارات
مي فرمايد :
« اهميت انتشارات مثل اهميت خون هايي است كه در
جبهه ها ريخته مي شود و مداالعلماافضل من دما الشهدا
دماالشهدا اگرچه بسيار ارزشمند و سازنده است , لكن قلم
بيشتر مي تواند سازنده باشد و اصولا شهدا را قلم ها مي سازند
و قلم ها هستند كه شهيدپرورند . » (12 )
و به خاطر همين اهميت , حضرت امام همواره خواستار
گسترش تبليغات بوده و مي فرمود : « ما هم بايد به تبليغات
بسيار اهميت دهيم و از همه چيزهايي كه هست , بيشتر به آن
توجه كنيم . » (13 )
و در جاي ديگر مي فرمايد :
« ما بايد تبليغات خود را گسترش دهيم و به زبان هاي ديگر
از قبيل عربي و انگليسي , مسايل خود را به ساير نقاط دنيا
برسانيم . » (14 )
اهداف تبليغات
شكي نيست كه تبليغات داراي اهداف ملي , منطقه اي و
بين المللي است كه هركدام , آثار خاص خود را داراست . امام
علاوه بر آثار ملي و منطقه اي , بر رويكرد بين المللي تبليغات
تاكيد فراواني داشتند. امروزه هم تبليغات در صحنه بين المللي
از جايگاه ويژه اي برخوردار است . حال كه تبليغات به عنوان
يكي از ابزارهاي سياست داخلي و خارجي مطرح است , بايد
دانست كه آيا با ساير ابزارها در جهت تحقق اهداف اين
سياست عمل مي كند اين اهداف در تحقق منافع ملي كشورها
تجسم مي يابد.
توان اين اهداف وابسته به اهميت و نقش آن در نظام
بين المللي و نيز قدرت تبليغات جهاني و ساير ابزارهاي
سياست خارجي , متفاوت است . به هراندازه كه تبليغات قدرت
و توان بيشتري پيدا كند , بازهم انعكاسي خواهد بود از اوضاع
نظامي , سياسي و اقتصادي حاكم و با اين اوضاع تعامل داشته
و با همديگر تاثير و تاثر دارند. تبليغات فعال علاوه بر اوضاع و
احوال محلي مي تواند در سايه عوامل نظامي , سياسي ,
اقتصادي و بين الملل , افكار و اعتقادات غيرحقيقي را منعكس
و با تكرار پايه هاي منطقي تبليغات مي تواند در ذهن مخاطبين
بيگانه رسوخ كند. زماني كه بحران ها اوج مي گيرد , اهميت
سياست خارجي نيز به اوج خويش مي رسد و در نتيجه اهتمام
به وسايل مختلف سياست خارجي و از آن جمله تبليغات
بين المللي افزايش مي يابد. از اينجاست كه امكانات نظامي ,
اقتصادي , سياسي و ويژگي هاي روانشناختي افكار عمومي با
وسايل تبليغات تعامل پيدا مي كند و از آن متاثر شده و در آن
تاثير مي گذارد و با شدت گرفتن بحران ها , روي آوردن به
شناخت اشيا , مواضع و اهميت بذل توجه به اوضاع و احوال
حاكم افزايش مي يابد. در اين جا نقش خودسازي افراد و امكان
تاثير بر آنان روشن مي گردد.
در زمان بحران ها حساسيت ويژگي هاي عقلي و رواني
مربوط به انديشه و تفكر از لحاظ استعانت عقل بوسيله رموز ,
روشها و عينيت و تمايل به توجيه مشكلات و نيز پيچيدگي
شرايط روانشناختي خاص توسل تبليغات به تكرار و پيگيري
افزايش مي يابد.
بدين ترتيب , تبليغات به خودي خود نيازمند به ارتباط با
وضع نظامي بهتر و امكانات معقول اقتصادي و كار ديپلماسي
فعال است . بنابراين اگر تبليغات فعال , مبتني بر روش هاي علمي
صورت پذيرد ليكن وضع نظامي مناسب و ديپلماسي قوي و
توان اقتصادي مورد قبول , آن را ياري ندهد , از اهميت آن
كاسته خواهد شد. دليل اين امر اين است كه اساسا تبليغات ,
منعكس كننده وضع موجود است . تمامي اين وسايل ارتباط
بين پويايي تبليغات و اوضاع نظامي و اقتصادي و سياسي را
بيان مي كند.
وظايف متصديان و مسئولين تبليغات
مسئولين عرصه حساس تبليغات در قدم اول بايستي از دو
خصوصيت مهم برخوردار باشند :
1 ـ افراد متخصص و صاحب نظر بايد ذوق , ابتكار و
مهارتهاي خود را به طور تمام وقت به كار گيرند و از
سرمايه گذاري و صرف وقت در موارد غير فرهنگي , خودداري
نمايند.
2 ـ دستگاههاي اجرايي فرهنگي و هنري كشور , نظير مراكز
فرهنگي , مطبوعات و صداوسيما , الگوها و مدل هاي فرهنگي
تهيه شده توسط گروه اول را شكل بندي كرده و آن را به
صورت حركتي مستقيم و هدايت شده درجامعه به جريان
درآورند.
آنچه از بيان حضرت امام خميني (ره ) براي تحقق اين دو
خصوصيت استنباط مي شود به زير ساخت هاي فرهنگي
متعددي نيازمند است كه اهم آنها عبارتند از :
الف ) ذوق و علاقه
براي كارفراگيري فرهنگي , تنها ذوق و علاقه صاحب نظران
كفايت نمي كند , زيرا صاحب نظران مسايل فرهنگي و هنري
معتقدند كه اهميت دادن به كار و فعاليت فرهنگي و تبليغ آن از
سوي متوليان امور نه تنها باعث افزايش علاقمندان به كار
فرهنگي در جامعه ميشود , بلكه موجب تقويت انگيزه و ذوق
هنرمندان و فرهنگ سازان نيز مي گردد , و ابتكار و خلاقيت
اگرچه جوهري دروني است , لكن تشويق و استقبال مردم باعث
بروز خلاقيت و نوآوري در زمان هاي متعدد به تناسب نياز
مردم خواهد شد.
ب ) ابتكار و توانمندي
ابتكار و توانمندي به عنوان دو عامل مهم در تبديل و
هدايت ذوق فرهنگي به كار و پديده مشخص فرهنگي به شمار
مي روند چه بسا ذوق و شوق فرهنگي كه در مرحله تكوين
مي مانند و يا چون شعله كم رنگي در درون انسان براي مدتي
روشنايي مي دهند و سپس خاموش مي شوند , اما انقلاب
اسلامي , عرصه اي را براي هنرمندان و فرهنگ دوستان ايجاد
نمود تا مهارت ها و توانمنديهاي بالقوه خود را به كارگيرند كه
الحمدلله به خوبي شاهد درخشش خلاقيت و خودجوشي
علاقمندان به ادبيات و فرهنگ انقلاب اسلامي طي سال هاي
گذشته , خصوصا در دوران دفاع مقدس بوده ايم . اكنون بايد
ضمن تقويت عرصه فرهنگي و شناسايي استعدادهاي فرهنگي و
هنري در مراكز آموزشي و تحقيقاتي كشور نيز بپردازيم , تا آنچه
را كه لازمه تقويت و هدايت ذوق فرهنگي , به ويژه در نوجوانان
و جوانان كشورمان است به نحو مطلوب تامين كرده باشيم .
ج ) صرف وقت كافي و مناسب
صرف وقت كافي و مناسب براي مطالعه و انجام كارهاي
فرهنگي از اركان مهم فعاليت هاي فرهنگي است اصولا
وقت شناسي , انجام كار در موقع مناسب و مكان مشخص خود
است .
چه بسا كار خوبي كه به دليل عدم انجام كار در وقت
مناسب , نتيجه مطلوب را نمي دهد و شايد نتيجه معكوس و
منفي هم دربرداشته باشد. از اين رو كساني كه مسئوليت كار
فرهنگي را به عهده مي گيرند بايد ضمن در نظر گرفتن ساير
شرايط , اوقات اصلي و زنده خود را به آن اختصاص دهند و
حتي كار عقل و احسن آن است كه مقام زندگي خود را وقف
كار فرهنگي كنند. متاسفانه يكي از معايب كار فرهنگ در كشور
ما اين است كه در برخي از موارد , شغل چندم افراد است و يا
اين كه افراد تخصص لازم را در كار فرهنگي ندارند.
حرفه اي كردن كار فرهنگي و يا وقت مرده و حال افسرده را
به آن اختصاص دادن , نه تنها كار را در زمان مناسب خود به
نتيجه نمي رساند بلكه در بيشتر اوقات به كار ضدفرهنگي نيز
مبدل مي شود.
د) مدل سازي و تدوين الگوهاي فرهنگي
كار اصلي و مهم مسئولين فرهنگي و دستگاه هاي اجرايي
مربوط به آن « مدل سازي » شكل بندي و تهيه قالب هاي
مناسب , به منظور پايداركردن محصولات فرهنگي است , زيرا
هدف اصلي دين مبين اسلام در زمينه فرهنگ , تحقق عيني
ارزشهاي ديني و اخلاقي است و اهداف تعليم و تربيت آنگونه
كه در قرآن كريم به چشم مي خورد , حاكي از پديداري و
هويت مندي ارزشهاي ديني و اخلاقي در جامعه است . بنابراين
ما در كنار بحث تئوري و نظري ديني , بايد در مقوله عمل به
ترسيم هندسه مفاهيم فرهنگي بپردازيم و سپس فرآورده هاي
فرهنگي را كه حاصل زحمات فكري شخصيت هاي فرهنگي
كشور است در چارچوب آن به عنوان شكل دهنده جريان
فرهنگي جامعه به حركت درآوريم .
1 )ـ صحيفه امام ـ جلد 21 ـ صفحه 339
(2 )ـ صحيفه نور ـ ج 18 , ص 81
(3 ) و (4 ) : كليات و مباني جنگ و استراتژي , علي باقري ,
تهران (مركز نشر بين الملل ) ص 264 , ص 387
(5 ) صحيفه نور , ج 18 , ص 64
(6 ) همان , ج 16 , ص 251
(7 ) همان , ج 14 , ص 41
(8 ) همان , ج 16 , ص 157
(9 ) همان , ج 16 , ص 81
(10 ) همان , ج 19 , ص 109
(11 ) جامعه سالم به شماره 23 , سال پنجم شهريور
.1374
(12 ) صحيفه نور , ج 16 , ص 137
(13 ) همان , ج 17 , ص 157
(14 ) همان , ج 16 , ص 137
امام خميني : سلاح تبليغات برنده تر از كاربرد
سلاح در ميدان هاي جنگ است .
امام خميني : تبليغات بايد براساس معنويات
باشد , معنويات اساس اسلام است .
