اشاره
آيت الله رضا استادي
مسئله « وجوهات شرعيه » از جهات مختلف قابل تامل و
توجه مي باشد و ارتباط آن با مسئله « شهريه » طلاب و
روحانيون حوزه هاي علميه نيز نيازمند دقت است . باتوجه به
كثرت طلاب در دهه هاي اخير و ناكارآمدي شيوه سنتي
پرداخت شهريه , تلاش هاي فراواني جهت ساماندهي آن انجام
گرفت كه با تاسف به سرانجام نرسيد. در همين راستا طي
هفته هاي اخير با درخواست برخي از فضلا حوزه و نيز اعلان
آمادگي يكي از مراجع بزرگوار جهت سامان دادن به امر
پرداخت شهريه , اين دغدغه قديمي مورد توجه مجدد
حوزويان قرار گرفت .
از سوي ديگر شهريه از وجوهات شرعيه مومنين تامين
مي گردد كه آنان به عنوان يك واجب الهي و با قصد قربت
مي پردازند. به همين خاطر سنت سلف صالح در باب
« وجوهات شرعيه » و نحوه دريافت و توزيع آن الهام بخش و
درس آموز مي باشد. مقاله اي كه پيش رو داريد اخيرا از سوي
آيت الله استادي به صفحه حوزه و دانشگاه ارسال گرديد و
ايشان به ابعاد باطني وجهات معنوي « شهريه » بويژه با تكيه بر
سيره امام خميني (س ) پرداخته اند.
هزينه زندگي روحانيان شيعه از اين راهها تامين مي شد.
1 ـ كمك هاي مردم به عنوان پرداخت خمس , زكات ,
صدقات و هديه و بخشش . اين كمك هاگاهي توسط مردم بطور
مستقيم به محصلان علوم ديني و روحانيون انجام مي گرفت و
گاهي به يكي از علماي مورد علاقه خود مي دادند تا او به
ديگران بپردازد.
2 ـ موقوفات , بخش مهمي از درآمد موقوفات و نيز
استفاده از املاك موقوفه به روحانيون تعلق داشت و نيز غالب
مدارس علوم ديني داراي موقوفاتي بود و هست كه از درآمد
آنها علاوه بر اداره و نگهداري مدرسه , به طلاب ومدرسان آن ,
كمك هزينه اي ـ گاهي سالانه و گاهي ماهانه ـ پرداخت مي شد.
3 ـ هديه هاي احيانا كلاني كه توسط رجال و شخصيت هاي
ثروتمند به مناسبت هايي ـ مانند برخي از اعياد ـ به علما
بزرگ اهدا , و بوسيله آنان ميان طلاب وروحانيون تقسيم
مي شد و همچنين يكي از مواردي كه در برخي وصيت نامه ها به
عنوان مصرف ثلث متوفي تعيين مي شد كمك به طلاب مدارس
و روحانيون و علما ديني بود.
4 ـ درآمدها و ثروت شخصي , در ميان طلاب و محصلان و
دانشمندان علوم ديني افرادي هم بودند كه در كنار تحصيل و
كارهاي علمي به شغل درآمدزائي مانند كشاورزي و تجارت و
صنعت اشتغال داشته و از اين راه زندگي خود را اداره مي كردند
و يا با درآمد ثروت ارثي خود نيازهاي خويش را برطرف
مي نمودند و يا از طرف پدر و خانواده مخارج آنها تامين
مي شد.
اين كمك ها , چون هميشگي و فراگير نبود , بسياري از
طلاب و محصلاني كه از روستاها به حوزه هاي علمي شهرهاي
همسايه خود مي رفتند مجبور بودند كه هر جمعه به روستاي
خود سرزده و نان و مثلا پنير وماست مختصري براي خوراك
هفته خود به شهر و مدرسه بياورند و به همان نان خالي قناعت
كرده و به تحصيل خود ادامه دهند و همچنين بسياري از طلاب
ومدرسان و عالمان ـ و حتي عالمان بزرگ ـ گاهي با فقر و
نداري دست و پنجه نرم كرده و با سختي و رياضت دوران را
مي گذراندند و در عين حال از كارهاي علمي و تبليغي خود
دلسرد نمي شدند بلكه با شور و نشاط و اخلاص انجام
مي دادند. اين وضع در همه بلاد و حتي حوزه هاي علميه بزرگ
مانند نجف و اصفهان تا حدود صدو پنجاه سال قبل ادامه
داشت .و از اين تاريخ به بعد , در اثر آسان شدن ارتباطات و نيز
رواج صنعت چاپ و توزيع رساله هاي عمليه مراجع بزرگ
مانند شيخ انصاري (ره ) و ميرزاي شيرازي (ره ) , مرجعيت تا
حد زيادي در نجف اشرف و سامرا و عتبات عاليات تمركز
پيدا كرد و متدينان به جاي اينكه كمك ها و خمس و سهم امام
خود را در محل سكونت خود به علما و طلاب بپردازند ,
بخش مهمي از آن را براي مرجع تقليد خود به منظور اداره
حوزه علميه مي فرستادند و در نتيجه حوزه ها تقويت , و طالبان
علم روز بروز بيشتر به اين حوزه ها اقبال نمودند اما در عين
حال كه توسط مراجع به طلاب و محصلان حوزه كمك هايي ـ
به عنوان تقسيم آنچه موجود بود ـ انجام مي گرفت هنوز مساله
ماهيانه و شهريه كه همه حوزويان از آن بهره مند باشند مرسوم
نشده بود بلكه كمك ها موردي و گاهگاهي بود.
اما از حدود هشتاد سال قبل , كه تمركز مرجعيت شيعه در
برخي از مراجع تقليد بيشتر شد و نيز ارسال وجوهات به حوزه
نجف و سامرا فزوني گرفت موضوع « شهريه » و ماهيانه مطرح
شد كه كساني كه در حوزه هاي عتبات عاليات بودند هر ماه
كمك هزينه اي دريافت مي نمودند و اين پرداخت شهريه از
ناحيه مراجع , در غير از حوزه هاي عتبات عاليات انجام
نمي شد بلكه در اين حوزه ها , وضع اداره و تامين زندگي طلاب
و روحانيون مانند سابق بود.
در سال 1340 قمري كه آيه الله العظمي حاج شيخ
عبدالكريم يزدي حائري , به تاسيس حوزه علميه قم موفق شد
از اولين برنامه هاي او اين بود كه در قم هم مانند نجف اشرف
براي محصلان و مدرسان شهريه و ماهيانه اي ـ گر چه فقط
كمك هزينه باشد نه تامين كننده كل هزينه ـ قرار دهد. از اين
رو گروهي از تجار متدين وي را ياري كرده , و روزبروز كه رونق
حوزه علميه قم بيشتر مي شد كمك ها هم افزوني مي يافت
بطوري كه آن بزرگوار توانست در طول پانزده سالي كه در قم
بود شهريه طلاب و فضلا را كه عدد آنها به صدها نفر رسيده
بود تامين نمايد. پس از رحلت آيه الله العظمي حائري طبيعتا
يكي از پايه هاي بقا حوزه علميه و از هم نپاشيدن آن , ادامه
پرداخت شهريه بود كه اين مهم تا ده سال توسط سه نفر از
فقها بزرگ تا حدي انجام , و حوزه علميه قم بخصوص بعد از
دوران رضاخان رو به گسترش نسبي نهاد و با آمدن آيه الله
العظمي بروجردي به قم و مرجعيت عامه او , گسترش حوزه و
خدمات و فعاليت هاي آن شتاب فراواني پيدا كرد و ارسال
وجوهات و كمك هاي مردمي به قم به حدي رسيد كه معظم له
علاوه بر حوزه علميه قم براي حوزويان حوزه بسيار بزرگ
نجف هم شهريه قرار داد.
پس از رحلت آيه الله العظمي بروجردي با اينكه از
نقشه هاي شيطاني دولت , انتقال مرجعيت شيعه از قم به نجف
بود و در اين راه كارهايي هم انجام داد اما خواست خداوند
متعال اين بود كه حوزه علميه قم قوي تر از سابق باقي بماند و
براي اسلام و مسلمين و كشور پناهگاهي الهي باشد و اين
خواست الهي بايد توسط فقها بزرگ حوزه عملي مي شد از
اين رو پس از رحلت آيه الله برجرودي چند نفر از فقها از
جمله حضرت امام خميني رضوان الله تعالي عليهم در
جلسه اي به مشورت براي تدبير امور حوزه پرداختند كه يكي
از مسائل مهم موضوع شهريه بود. در آن نشست , ده نفر از
مراجع پرداخت شهريه اي برابر با شهريه آيه الله بروجردي را
مشتركا به عهده گرفتند و يكي از مراجع هم جداگانه پرداخت
مبلغي ديگر به عنوان تهيه نان را به عهده گرفت . در اين مرحله
با اينكه حضرت امام خميني (ره ) مي توانست با تمهيد مقدمات
و كمك فضلا نامي حوزه كه غالبا از شاگردان او بودند ,
شهريه اي بپردازد اما اين كار را نكرد و عظمت روحي او با گفتن
اين جمله يا شبيه آن روشن شد : « خدا را شكر كه آقايان
عهده دار پرداخت شهريه شدند و تكليف از گردن ما ساقط
شد. »
چيزي نگذشت كه نهضت حضرت امام آغاز , و روزبروز
علاقه مردم متدين به ايشان زيادتر , و به طور خودجوش ارسال
وجوهات ـ خمس و سهم امام ـ به دفتر ايشان شروع شد و
روحانيان سراسر كشور و نيز علما شيعه در ساير كشورها
بخاطر مراجعه مردم , از ايشان اجازه و نمايندگي گرفته و
وجوهات مردم را براي ايشان فرستادند و پرداخت شهريه
ايشان به عموم حوزويان حوزه قم آغاز و پس از تبعيد معظم له
به عراق پرداخت شهريه حوزه نجف نيز انجام و اين پرداخت ,
با گسترش بيشتري در حوزه هاي سراسر كشور , حوزه هاي
عتبات عاليات تا پايان عمر ايشان ـ فقط از وجوهاتي كه مردم
مي پرداختند ـ ادامه پيدا كرد و پس از رحلت ايشان هم تا چند
ماه ادامه داشت .
از آنجا كه زندگي رجال الهي از جهات گوناگون صبغه
الهي دارد و مي تواند آموزنده و راهگشا باشد , خط و مشي
حضرت امام در اين موضوع هم از برجستگي ها و ويژگيهايي
برخوردار است كه آگاهي به آنها براي حوزويان و علما
وديگران لازم است .
نكات بسيار مهم و آموزنده
با اينكه گرفتن وجوهات و رساندن آن به مواردش , و نيز
اداره امور مالي حوزه از اين طريق , از وظائف فقها و بزرگان
حوزه هاي علمي است اما چون از جهتي هم موجب وجاهت و
رياست و زعامت مي گردد و مي تواند رنگ دنيايي به خود
بگيرد , حضرت امام خميني رضوان الله تعالي عليه , براي اينكه
اين وظيفه را او انجام دهد , مقدمه چيني و اقدام نكرد , بلكه
چه در قم و چه در نجف اشرف پس از آنكه مردم وجوهات
خود را فرستادند و اين وظيفه به عهده او آمد , انجام داد.
2 ـ زندگي شخصي او و خانواده اش در مرحله جديد كه
سيل وجوهات به طرف دفتر او روان شده بود با قبل از آن
تفاوتي پيدا نكرد و در مصرف بيت المال و نيز حتي مصرف
اموال اهدائي كمال مراقبت و قناعت را مراعات مي كرد.
3 ـ به كساني كه براي ايشان پول مي آوردند ـ خواه علما و
فضلا و نمايندگان و خواه عموم مردم ـ بيش از ديگران احترام
نمي كرد و پرداخت او و دريافت خود را انجام تكليف و وظيفه
مي دانست و از اينكه رنگ و انگ دنيايي پيدا كند ابا داشت .
البته لزوم دعا براي آورنده وجوهات و كمك هاي مالي مسئله
ديگري است كه بايد رعايت گردد اما حضرت امام (ره )
نمي خواست با ثروتمندان رابطه خاصي داشته باشد.
4 ـ كمك هاي متفرقه ايشان ـ علاوه بر شهريه ـ كاملا
حساب شده و طبق موازين انجام مي گرفت و به هيچ وجه
جنبه هاي دنيوي و شخصي و ملاحظه كاري نداشت .
5 ـ پس از پيروزي انقلاب هم ايشان مقيد بودند شهريه از
وجوهات مردم ـ و نه از وجوهات دولتي ـ پرداخت گردد.
6 ـ در پرداخت شهريه , تبعيض را صلاح نمي دانستند و با
اينكه در حوزه نجف , و تا اندازه اي هم در حوزه قم رسم بود
كه برخي از حوزويان به جهاتي از شهريه محروم باشند ايشان
دستور پرداخت عمومي داده بودند.
7 ـ مهمترين و بهترين مصرف وجوهات را كمك به
حوزويان و اداره حوزه هاي علميه مي دانستند و براي مصرف
وجوهات در برخي كارهاي خير ديگر مانند ساختن مسجد و
حسينيه و... اجازه نمي دادند.
8 ـ نمايندگان ايشان درگرفتن وجوهات يا كساني بودند كه
حضرت امام آنان را از سابق به ديانت مي شناخت و يا كساني
كه توسط دو نفر موثق توثيق مي شدند و امكان نداشت از راه
ديگري كسي سو استفاده كند.
9 ـ نمايندگان ايشان عموما موظف بودند طبق نظر امام و
برابر با اجازه خود عمل كنند و برخوردهاي دقيق ايشان موجب
شده بود كه هيچ كدام به خود اجازه تسامح و يا خداي
نخواسته تعدي و تجاوز از حد تعيين شده را به خود
نمي دادند.
10 ـ در طول حدود سي سال مرجعيت ايشان كساني به
عنوان نماينده تام الاختيار و يا تا حدي مبسوط اليد , از طرف
ايشان در قم و نجف و تهران و مدينه و مكه و غيره در امر
دريافت وجوهات و پرداخت شهريه ها و كمك ها دخالت
داشتند عموما از شخصيت هايي بودند كه به تقوي و تعهد و
تدين معروف و به همين خاطر هم براي انجام اين وظيفه , مورد
لطف حضرت امام خميني رضوان الله تعالي عليه قرار گرفته
بودند.
زندگي شخصي امام خميني و خانواده ايشان پس
از آنكه سيل وجوهات شرعي به طرف دفتر ايشان
روان شده بود يا قبل از آن تفاوتي پيدا نكرد و در
مصرف بيت المال و نيز حتي مصرف اموال اهدايي
كمال مراقبت و قناعت را مراعات مي كرد.
امام خميني پس از پيروزي انقلاب هم مقيد بودند
شهريه از وجوهات مردم ـ و نه از وجوهات دولتي
پرداخت گردد.
|
معرفي مجله
|
چهل و نهمين شماره مجله تخصصي كلام اسلامي ويژه
بهار 1383 منتشر شد . اين مجله توسط موسسه تحقيقاتي و
تعليماتي امام صادق (ع ) منتشر مي شود.
در اين شماره آمده است : رهاورد سفر به مغرب , عرفي
شدن دين , دين مدني و مدنيت ديني , رنگ سحرگاه ز وحشت
پريد , تحقيقي پيرامون برهان صديقين , حديث امام صادق در
قالب نظم فارسي , مباني حجيت روايات اهل بيت (ع ) , آجال ,
انجيل , اسما و صفات , كلياتي از علم كلام , پلوراليسم
اجتماعي از نظر شهيد مطهري , ارجوزه اي در عقايد , نقد و
بررسي كتاب هر منوتيك كتاب و سنت , شيوه نامه تدوين
مقاله هاي « دانشنامه كلام اسلامي » .
معرفي كتاب
جمع پريشان
|
حقيقت آن است كه حوزه آثار مكتوب دين پژوهي پربار
نيست و سهل انگاري و تسامح و شتابزدگي و بي دقتيهاي بسيار
در آن ديده مي شود بنابراين نقد كتاب با ضوابط درست و
اخلاقي و آثاري كه نويسندگان و گويندگان را به تامل و دقت
وامي دارد , در اين زمينه تاثير بسزا دارد. اين امور جز
ساده ترين مسائل لازم الرعايه در هر پژوهش است و تاسف بارتر
اينكه گاهي مسائل مهم و حساس با تسامح و تساهل و بي دقتي
بسيار بازگو و منتشر مي شود و به اينترنت هم راه مي يابد. جمع
پريشان حاوي مقاله هاي آقاي رضا مختاري است كه طي
هجده سال , از سال 1363 ش تاكنون نوشته شده و در مجله ها
و مجموعه هاي مختلفي انتشار يافته اند. دفتر نخست اين
مجموعه حاوي 35 مقاله در موضوعات مختلف علمي است ,
اما دفتر دوم يكسره اختصاص به « نقد كتاب » دارد.
مولف , هدف خود را از تاليف مجموعه جمع پريشان ,
بهسازي پژوهشهاي ديني ذكر مي كند كه بتواند تا حدودي مانع
پريشان نويسي و آشفته گويي شود و قلمزنان و پديدآورندگان
كتاب در اين حوزه را به تامل و دقت بيشتر وادارد و
سست نگاري و كتابسازي جاي خود را به كتابهاي علمي
محققانه و مطابق با ضوابط درست پژوهش دهد.
|
|
|