به بهانه چهلمين سالروز مرگ جواهر لعل نهرو
اولين نخست وزير هند
امروز چهارشنبه ششم خرداد ماه سال 1383 , چهلمين
سالروز مرگ جواهر لعل نهرو از بانيان استقلال هند و
سرسلسله خانواده گاندي است . چهل سال پيش در چنين
روزي نهرو اولين نخست وزير هند پس از 17 سال زمامداري
در سن 74 سالگي بر اثر بيماري قلبي درگذشت .
نهرو در 23 آبان 1268 هجري خورشيدي در شهرالله آباد
هند متولد شد. خانواده و اجداد نهرو عموما كشميري بودند.
پدر نهرو « موتي لعل نهرو » از وكلاي مشهور دادگستري در
شهر الله آباد بود و جواهر لعل , تنها پسر موتي بود. اما جواهر
لعل دو خواهر هم داشت كه هر دو از او كوچكتر
بودند.
سالهاي كودكي نهرو در شهر الله آباد و در خانه پدري
گذشت . در خانواده نهرو مانند بسياري از بزرگان شمال هند ,
تمدن و فرهنگ ايراني و زبان فارسي و عربي نفوذ و رواج
داشت و حتي هر سال نوروز جشن گرفته مي شد. از اين رو
جواهر لعل نهرو از اوان كودكي با نام اسلام و ايران و فرهنگ و
تمدن ايران آشنائي يافت و به آنها علاقمند شد. بطوري كه نه
فقط در نوشته ها و نطق هايش بارها به ايران و تاريخ و تمدن
ايران اشاره شده است بلكه سالها بعد در آخرين دوران
زندانش در زمان جنگ دوم جهاني , نزد « مولانا ابوالكلام آزاد »
فارسي مي آموخت و اكنون دفترهاي مشق و تمرين زبان فارسي
او در موزه نهرو در دهلي محفوظ است . (1 )
پس از سالهاي كودكي , نهرو براي تحصيلات دبيرستاني به
انگلستان فرستاده شد و در دانشگاه « هارو » و بعد هم در
دانشگاه « كمبريج » كه هر دو از معروفترين مراكز آموزشي آن
كشور هستند تحصيل كرد.
تحصيلات نهرو در دوران دانشگاهي ابتدا در رشته علوم
طبيعي و زمين شناسي بود. اما بالاخره رشته حقوق را به پايان
رساند و در سن 23 سالگي به وكالت رسيد و در محكمه عالي
الله آباد هند به شغل قضاوت مشغول شد . در29 سالگي
نماينده مجلس شد او در خلال سالهاي فعاليت در مجلس در
نهضتي كه توسط مهاتما گاندي با هدف آزادي هند از سلطه
اشغالگران انگليسي براه افتاد , مشاركت فعال داشت . وجود
گاندي و انديشه هاي او در پرورش فكري نهرو نقش مهمي
داشت .
فعاليت اجتماعي و سياسي نهرو او را هر روز بيشتر با فقر
و تيره روزي هولناك كشاورزان هند , با محروميت هاي مردم
هموطنش و با فشارها و تضييقات شديد كه از طرف اشغالگران
انگليسي بر جامعه هند تحميل مي شد آشنا مي ساخت و شركت
او در مبارزات مردمي صورتي جدي تر و فعال تر پيدا مي كرد.
تلاشها و فعاليت هاي سياسي جواهر لعل نهرو موجب شد
كه پدرش موتي لعل نهرو و تمامي افراد خانواده اش به
جريانهاي سياسي و مبارزات ملي كشيده شوند و به همين
جهت هر يك از آنها هم مدتي به زندان رفتند.
همسر نهرو كه در سال 1295 هجري خورشيدي با هم
ازدواج كرده بودند در تمام فعاليتها همراه شوهرش بود. او نيز
مانند شوهرش مدتي را در زندان گذراند و بر اثر فعاليت هاي
شديد بيمار گشت و عاقبت هم به خاطر همين بيماريها
درگذشت .
پدر نهرو كه به دنبال پسرش و بيشتر به خاطر علاقه به او
به سياست كشيده شد , از مردان ممتاز هند شد. گاندي وموتي
لعل نهرو و جواهر لعل نهرو در ميان سران و رهبران كنگره ملي
هند سه شخصيت بودند كه متقابلا در يكديگر اثر مي گذاشتند و
متفقا به پيشرفت نهضت مردمي اين كشور كمك مي كردند.
نهرو از همان زمان كه به نهضت مردمي و به فعاليت
سياسي پيوست مسافرتهاي بسياري در داخل و خارج هند
انجام داد و از اين راه با مردم هند در سراسر شبه قاره و با آنچه
در كشورهاي ديگر مي گذشت آشنائي هاي فراوان يافت .
در سال 1305 هجري خورشيدي سفري به اروپا رفت كه
بيش از يكسال طول كشيد. در آن سفر نهرو از بسياري
كشورهاي اروپايي ديدن كرد و در كنگره نمايندگان ملل
استعمار زده شركت جست . در اواسط 1306 به اتفاق پدرش
به اتحاد شوروي رفت و در جشن هاي دهمين سال انقلاب اكتبر
حضور يافت . اين نخستين ديدار نهرو از شوروي بود و در
بازگشت به هند مقالاتي انتقادي درباره مشاهدات خود در اين
سفر نشر داد كه مجموعه آنها هم به صورت كتابي منتشر گرديد.
در سال 1308 نهرو براي نخستين بار به رياست كنگره
ملي هند برگزيده شد. در اين موقع او چهل سال داشت و يكي
از جوانترين شخصيت هاي هند بود كه به اين مقام رسيده
بودند. پيش از او تنها مولانا ابوالكلام آزاد از مسلمانان ممتاز و
مشهور و مبارز هند بود كه با اين سن به اين مقام برگزيده شده
بود. با اين كه رئيس كنگره هند معمولا براي مدت يكسال
انتخاب مي شود نهرو دوبار پشت سر هم براي اين مقام برگزيده
شد و بعد هم خودش ميل نداشت كه در آن زمان ديگر بار به
اين مقام انتخاب شود.
پدر نهرو كه در كنگره ملي هند مقامي بسيار ممتاز احراز
كرده بود در سال 1310 به دنبال يك بيماري درگذشت . در
زمان اين بيماري , جواهر لعل نهرو يكي از دورانهاي زندان
خود را مي گذراند. در آخرين روزهاي حيات موتي لعل نهرو ,
پسرش جواهر لعل را از زندان آزاد كردند تا بتواند بر بالين مرگ
پدرش باشد.
5 سال بعد همسر نهرو نيز به دليل بيماري ديگري در يكي
از بيمارستانهاي اروپا درگذشت . سال 1315 كه نهرو همسرش
را براي مداوا به اروپا برده بود , در اسپانيا آتش جنگهاي
داخلي زبانه مي كشيد كه توجه تمام جهانيان را به خود جلب
مي كرد. نهرو هم چند روزي در آن كشور بود و از
جمهوريخواهان اسپانيا هواداري مي كرد كه سرانجام بر اثر
دخالت آلمان نازي و ايتالياي فاشيست در آن زمان شكست
خوردند.
هنگام بازگشت از همين سفر بود كه موسوليني ديكتاتور
فاشيست ايتاليا از نهرو دعوت كرد كه با هم در شهر رم ملاقات
كنند , اما نهرو كه از مخالفان سرسخت فاشيسم بود اين دعوت
را نپذيرفت و به شكلي زيركانه از اين ملاقات گريخت . زيرا
مي دانست كه موسوليني قصد دارد از چنين ملاقاتي براي
تبليغاتي خود بهره گيري كند.
به همين دليل دعوت آلمان نازي را هم براي سفر به آن
كشور , با وجود تمام تسهيلاتي كه برايش فراهم مي ساختند و
تضمين هائي كه به او مي دادند رد كرد.
نهرو در سال 1318 طي سفري به چين رفت و با سران آن
كشور كه در مقابل تجاوز ژاپن مي جنگيدند ملاقات
كرد.
نهرو همواره از ستايشگران فرهنگ و تمدن مردم چين بود
و نسبت به مبارزات ملت چين علاقه داشت . وقتي هند مستقل
شد با چين جديد روابط بسيار دوستانه اي برقرار كرد و در تمام
مجامع بين المللي از چين هواداري نمود.
در دوران جنگ جهاني دوم دولت انگليس , هند را
برخلاف ميل مردمش به جنگ كشاند نهرو و رهبران مردمي
هند آماده بودند كه به صورت كشوري آزاد و مستقل و نه به
صورت وابسته انگليس با تمام امكانات خود در جنگ بر ضد
فاشيسم و نازيسم شركت كنند اما حكومت انگلستان كه
نمي خواست از سياست استكباري و اشغالگرانه خود در هند
دست بردارد و از طرفي از روحيه ضد انگليسي سران كنگره و
از جمله جواهر لعل نهرو خبر داشت , همه آنها را دستگير كرد
و در نزديكي بمبئي زنداني ساخت و آنها تا پايان جنگ در
زندان ماندند.
اما از يكسو تمايلات آزاديخواهانه و مبارزات دليرانه مردم
هند قدرتمند شده بود و از سوي ديگر انگلستان هر چند از
جمله فاتحان جنگ بود , خود ناتوان و در هم شكسته شده بود
و نمي توانست تسلط خود را بر هند ادامه دهد. در نتيجه پس از
جنگ يك حكومت موقتي در هند تشكيل شد كه در آن جواهر
لعل نهرو مقام نخست وزيري و وزارتخانه هاي امور خارجه و
امور « كامنولث » را بعهده داشت .
سرانجام در مرداد 1326 دولت انگلستان رسما حكومت
سرزمين هند را به خود هنديان واگذار كرد. هند در نتيجه
مبارزات مردمي و ضداشغالگري هنديها مستقل شد و شبه
قاره هند به دو كشور هند و پاكستان تقسيم گشت .
با تشكيل دولت مستقل هند باز هم جواهر لعل نهرو
نخست وزير شد و از همان زمان تا پايان عمر خود در تمام
انتخابات عمومي هند به صورتي بلامنازع و بي رقيب براي
نخست وزيري برگزيده مي شد.
نهرو در 1326 به نخست وزيري و وزارت امور خارجه
هند منصوب شد و در بهمن سال 1328 قانون اساسي جاري
هند را تدوين و تصويب كرد . او در سال 1333 تا 1335
وزارت دفاع هند را نيز عهده دار بود ودر 1335 وزارت ماليه و
سرپرستي اداره انرژي اتمي هند نيز به نهرو سپرده
شد.
جواهر لعل نهرو در تمامي اين مناصب , عامل عمده اي در
برنامه ريزي عليه استعمار انگليس بود. نقش او در اين مبارزه كه
از رهبري موثر مهاتما گاندي نيز برخوردار بود , در شغلهاي
نخست وزيري , وزارت خارجه , وزارت دفاع و وزارت ماليه ,
بسيار تعيين كننده و برجسته بود. تفاوت مهاتما گاندي و
جواهر لعل نهرو در اين بود كه گاندي اعتقاد داشت قيام عليه
اشغالگري بايد از متن مردم برخيزد و بايد ملت هند را به
حركت واداشت ولي نهرو بدون آنكه اين ايده را نفي كند , به
تسخير دولت و منابع تصميم گيري مي انديشيد و معتقد بود
مبارزه را بايد با بهره گيري از اهرمهاي اجرائي پيگيري كرد و
اراده دولت نيز بايد پشتيبان حركت مردمي باشد. او عقيده
خود را تا عهده دار شدن مقام نخست وزيري دنبال كرد و در
تمام مراحل دست از حمايت خود از گاندي برنداشت . گاندي
نيز همواره نهرو و راه او را تاييد كرده است . او جمله اي راجع
به نهرو دارد و مي گويد « جواهر لعل نهرو همچون بلوري پاك و
صاف و شفاف است . در فراسوي هر گونه شك و گمان , اعتماد
انگيز و اطمينان بخش است . دلاور و جسور و بي باك است و
سرنوشت ملت در دست او مطمئن و روشن خواهد بود . » (2 )
« جان باومن » تاريخ نگار انگليسي در مورد همكاري و
هماهنگي نهرو و گاندي مي گويد « گاندي پيشواي روحي مردم
هند و نهرو مربي سياسي آنان بود . » (3 )
نهرو به خاطر اين هم پيماني و هماهنگي در مبارزه عليه
اشغالگران انگليسي , 13 سال از عمر خود را در زندانهاي
انگليسي ها در هند گذراند.
ميان جواهر لعل نهرو و مهاتما گاندي هيچگونه ارتباط
خويشاوندي وجود نداشت و لذا ربطي ميان خانم اينديرا
گاندي دختر نهرو با مهاتما گاندي رهبر استقلال هند وجود
ندارد و وقتي سخن از « خانواده گاندي » به ميان مي آيد
مقصود , خانواده اي است كه در راس آن خانم گاندي يا حداكثر
پدر وي كه هنديها او را به عنوان « نهرو ـ گاندي » نيز
مي شناسند , قرار گرفته است .
بسياري از اعضاي خانواده « نهرو ـ گاندي » عليرغم
برخورداري از حمايت مردم با ترور از صحنه خارج مي شدند.
اينديرا گاندي در نهم آبان سال 1363 و در سن 67 سالگي
توسط محافظ سيك خود ترور شد و به قتل رسيد . (4 ) 7 سال
بعد فرزندش راجيو گاندي نيز در اوج قدرت خود در مقام
نخست وزيري هند توسط تاميلها و در جريان انفجار يك بمب
در جنوب هند به قتل رسيد . (5 ) برادر راجيو « سانجاي گاندي »
نيز در سال 1359 در يك سانحه هوائي برنامه ريزي شده كشته
شد . اما خود جواهر لعل نهرو در دي ماه سال 1342 دچار
حمله قلبي گرديد و نيمي از بدنش فلج شد . مرگ وي 4 ماه پس
از اين حمله به وقوع پيوست .
نهرو از قهرمانان استقلال هند و از رهبران متفكر مبارزات
مردمي اين كشور طي سالهاي پس از استقلال هند به شمار
مي رود. او به اتفاق جمال عبدالناصر , مارشال تيتو و احمد
سوكارنو رهبران وقت مصر و يوگسلاوي و اندونزي از
بنيانگذاران نهضت عدم تعهد به شمار مي رفت و از طريق اين
سازمان باني افزايش حيثيت بين المللي براي هند بود.
نهرو به جهانيان آموخت كه فريب تبليغات حكومتهاي
اشغالگر غرب را كه مدعي احيا دمكراسي براي كشورها و
ملتهاي تحت اشغال خود هستند نخورند.
او و گاندي عميقا " اعتقاد داشتند كه اين گونه شعارها صرفا "
پوشش هائي براي توجيه حضور اشغالگران غربي در كشورهاي
ديگر است .
گاندي و نهرو , هر دو به بيرون راندن متجاوزين انگليسي
از هند به عنوان راه استقلال اين كشور مي انديشيدند با اين
تفاوت كه گاندي معتقد بود اين مهم از طريق بسيج مردم عليه
اشغالگران تامين مي شود ولي نهرو معتقد به تصاحب مناصب
كليدي و خارج كردن مشاغل عمده از تصرف اشغالگران به
عنوان راهكار تامين اين مقصود بود.
نهرو چندين كتاب نوشته است كه مهمتر از همه آنها
« نگاهي به تاريخ جهان » , « به سوي آزادي » , « زندگي من » و
« كشف هند » است . اين كتابها عموما محصول زندان نهرو
هستند.
وي دوره سه جلدي كتاب « نگاهي به تاريخ جهان » را
هنگامي كه در زندان انگليسي ها بود به صورت نامه هائي براي
دخترش به رشته تحرير درآورد.
خانم اينديرا گاندي سياستمدار فقيد هند تنها فرزند
جواهر لعل نهرو بود. كه پس از مرگ او ابتدا به عنوان وزير
اطلاعات وارد كابينه جديد هند شد و2 سال بعد در 49 سالگي
نخست وزير گرديد. خانواده نهرو عموما داراي فعاليتهاي
سياسي بودند . براي مثال در سال 1332 رياست مجمع عمومي
سازمان ملل را « وي جايا پانديت » خواهر جواهر لعل نهرو بر
عهده داشت . نامبرده پيش از اين سمت , مسئوليت
سفارتخانه هاي هند در اتحاد جماهير شوروي و آمريكا را
عهده دار بود . (6 )
با اينكه از مرگ جواهر لعل نهرو 40 سال مي گذرد , ولي
امروز كه خاندان گاندي و عناصر سياسي وابسته به حزب او
بار ديگر بر مقدرات جامعه هند مسلط شده اند , بزرگترين نياز و
انتظار مردم هند , تبعيت مسئولان حزب كنگره از راهي است كه
نهرو و هم پيمان او گاندي براي تضمين استقلال هند پيش پاي
مردم و زمامداران اين كشور گشوده اند.
استقلال و سربلندي و عزت اجتماعي و مردمي , موهبتي
است كه از دل مبارزه و مقاومت در برابر زور و نيرنگ و
اشغالگري و تعرض و استكبار حاصل مي شود.
پاورقي :
1 ـ ميعاد با سرنوشت ـ جواهر لعل نهرو ـ انتشارات توس
ص 9
2 ـ همان ص 7
3 ـ تاريخ معاصر جهان ـ جان باومن ـ انتشارات هيرمند ـ ص
311
4 ـ روزنامه جمهوري اسلامي ـ 10 آبان 1363
5 ـ همان ـ چهارم خرداد 1370
6 ـ نگاهي به تاريخ جهان ـ جواهر لعل نهرو ـ جلد اول ـ
پيشگفتار
نهرو به جهانيان آموخت كه فريب تبليغات
حكومتهاي اشغالگر غرب را كه مدعي احيا
دمكراسي براي كشورها و ملتهاي تحت
اشغال خود هستند نخورند. او و گاندي عميقا "
اعتقاد داشتند كه اين گونه شعارها صرفا "
پوشش هائي براي توجيه حضور اشغالگران
غربي در كشورهاي ديگر است
گاندي و نهرو , هر دو به بيرون راندن
متجاوزين انگليسي از هند به عنوان راه
استقلال اين كشور مي انديشيدند با اين
تفاوت كه گاندي معتقد بود اين مهم از طريق
بسيج مردم عليه اشغالگران تامين مي شود
ولي نهرو معتقد به تصاحب مناصب كليدي و
خارج كردن مشاغل عمده از تصرف
اشغالگران به عنوان راهكار تامين اين
مقصود بود
امروز كه خاندان گاندي و عناصر سياسي
وابسته به حزب او بار ديگر بر مقدرات
جامعه هند مسلط شده اند , بزرگترين نياز و
انتظار مردم هند , تبعيت مسئولان حزب
كنگره از راهي است كه نهرو و هم پيمان او
گاندي براي تضمين استقلال هند پيش پاي
مردم و زمامداران اين كشور گشوده اند
زيرنويس عكسها :
مهاتما گاندي و جواهر لعل نهرو
جواهر لعل نهرو
« سونيا گاندي » فتح انتخابات اخير هند
« موهان سينگ » نخست وزير جديد هند
