بعد از اينكه حمله شروع شد , در محاصره دشمن قرار
گرفتيم . سيد , معاون من در اين عمليات بود و به نيروهاي گفتم
هر كه مي تواند بر گردد چون جهنمي برپا شده بود. سيد جعفر با
جسارتي كه داشت گفت : « به پيش برويم شايد غالب شديم . »
از روحيه او در تعجب بودم , چرا كه ترس به دل راه
نمي داد , تپه به تپه جلو رفتيم . ساعت ده صبح بود. اصرار كردم
كلاه آهني بگذارد. گفت : « الان زمان مراقبت از جان خود
نيست , بايد هر طور كه شده اينها را از بين ببريم وگرنه دهلران
را از دست مي دهيم . » من رفتم به نيروهاي ديگر سر بزنم . به
فاصله يك بالا و پايين رفتن از تپه وقتي برگشتم ديدم به پشت
افتاده و تركش به نخاعش اصابت كرده است . وقتي بلندش
كردم از پشتش خون مي آمد. خيلي آرام چشمانش را بست و
بدون اينكه مجالي براي صحبت كردن باشد , شهيد شد.
پس از مدتي دستور عقب نشيني داده شد. بي سيم زدند كه :
« برگرديد , صلاح نيست هيچ نيرويي در آنجا بماند. »
گفتم شهيد زياد داده ايم مي خواهم جنازه سيد جعفر دليل
حيرتي را بياورم . فرمانده عمليات مخالفت كرد و گفت : « اگر به
عنوان فرمانده گردان بخواهي شهيد بياوري , بقيه هم
مي خواهند شهيد بياورند. كانالي حفر كنيد و جنازه شهدا را در
درون آن بگذاريد. » كارت شناسايي سيد را در جيبش گذاشتم ,
هنوز پلاكي در كار نبود و اوركت را به رويش كشيدم و شهدا را
رديف كنار هم گذاشتيم .
دو روز بود غذا نخورده بوديم و توان نداشتيم . در نهايت
به سختي عقب نشيني كرديم و جنازه سيد در محل درگيري
باقي ماند.
راوي : برادر اردشير رحماني
|
بررسي علل وقوع جنگ تحميلي
|
بخش پاياني
نگاهي به علل و دلايل پيدايش جنگ تحميلي
محمد مهدي بهمني
1 ـ پيشينه و سابقه تاريخي منازعات ايران با دولت عثماني و عراق :
سابقه تاريخي منازعات ايران با دولت عثماني و عراق بنابر
ملاحظات ژئوپلتيكي , تاريخي و سياسي مشترك بين دو كشور و ناشي
از تعارض منافع ملي آنها با يكديگر بوده است . اختلاف ايران و عثماني
در طول چهار قرن (1914 ـ1514 ) علي رغم منعقدشدن بيش از هجده
قرارداد صلح و چندين پروتكل مرزي همچنان حل نشده ماند و اين
اختلافات به دو لت تازه تاسيس عراق ـ پس از جنگ جهاني اول ـ
منتقل گرديد.
پس از استقلال عراق اختلاف دو كشور ايران و عراق عمدتا بر سر
مرزهاي بين دو كشور و به ويژه رودخانه استراتژيك اروندرود بوده
است . اما موقعيت برتر منطقه اي ايران در دهه 1970 منجر به انعقاد
قرارداد 1975 الجزاير شد . دو كشور براساس اين موافقتنامه مرزهاي
آبي خود را براساس خط « تالوك » تعيين كردند و درباره نحوه اداره اين
رود چگونگي مصرف و درآمدهاي حاصل از كشتيراني و مساله پرچم به
توافق رسيدند.
در عين حال پيروزي انقلاب اسلامي در فوريه 1979 باعث سقوط
شاه , قدرت برتر منطقه گرديد و با از هم پاشيدن موازنه قدرت در منطقه
خليج فارس , وضعيت نامساعد داخل ايران و روابط تيره ايران در سطح
خارجي , فرصت مناسبي را براي رهبران عراق بوجود آورد , تا با لغو يك
جانبه قرارداد 1975 الجزاير , به حمله گسترده نظامي در شهريور
1359 عليه ايران دست بزند و ضمن سركوب حركت شيعيان در داخل
عراق , خلا قدرت در منطقه را بپوشاند و عراق را به يك قدرت
منطقه اي تبديل نمايد.
2 ـ اشغال سفارت آمريكا :
در تاريخ 13 آبان ماه 1358 سفارت ايالات متحده آمريكا در تهران
توسط داشجويان عضو انجمنهاي اسلامي اشغال و تعدادي در حدود
65 نفر از كاركنان سفارت بازداشت و 52 نفر از آنها به مدت 444 روز
در گروگان دانشجويان پيرو خط امام (ره ) قرار گرفتند. اين حادثه در
تاريخ انقلاب اسلامي و همچنين در سياست خارجي كشور اثري
فوق العاده عميق برجاي گذاشت بطوريكه همه مسايل مربوط به روابط
خارجي كشور را تحت الشعاع خود قرار داده و موضوع اصلي و اوليه
سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران و آمريكا قرار گرفت .
اين اقدام سياسي دانشجويان باعث شد تا سياست خارجي آمريكا
كه پس از حوادث شكست آمريكا در ويتنام و واترگيت , جمهوري
خواهان در مقابل دموكراتها شكست خورده بودند , به كاملترين درجه از
حقارت برسد; بطوريكه كارتر رئيس جمهور دموكرات آمريكا در گرد
افكار عمومي خويش كاملا بي اعتبار شده بود , چرا كه ديپلماتهاي
خويش را در يك كشور به مرحله نابودي رسانده بود.
بنابراين آمريكا براي كسب وجهه بين المللي خويش كه به سبب
بحران گروگانگيري در تهران خدشه دار شده بود , تصميم گرفت به
نحوي به اقدامي تلافي جويانه در برابر ايران دست بزند; لذا تشويق
جنگ تحميلي عراق عليه ايران توسط آمريكا بعنوان يكي از پارامترهاي
اصلي استراتژي ريچارد نيكسون درآمد; بدين صورت كه آمريكا
بايستي بجاي دخالت مستقيم نظامي از نيروهاي محلي و با ايجاد يك
درگيري تحميلي بين نيروهاي بومي و منطقه اي , بطور نامرئي به جنگ
دشمن برود.
3 ـ اقدامات آمريكا پيش از شروع جنگ :
آمريكا به منظور حفظ ايران در مدار بلوك غرب در چارچوب
پيمان سنتو و سپس به منظور انتقام و جبران گروگانگيري 444 روزه و
ماجراي طبس , حركتي حساب شده و برنامه ريزي شده براي شروع
جنگ آغاز كرد : اين اقدامات و حركتها بطور خلاصه عبارتند از :
1 ـ سفر برژينسكي به بغداد و شروع همكاريهاي پنهان آمريكا و رژيم
بعث عراق .
2 ـ فروش آواكسهاي آمريكايي به عربستان : قرار بود اين آواكسها در
فاصله سالهاي 1985 تا 1987 به عربستان تحويل داده شود , اما بخاطر
انقلاب و در بحبوبه شروع جنگ 4 فروند از آنها به عربستان تحويل داده
شد و بدين ترتيب حمايت عربي از عراق صورت گرفت .
3 ـ تهيه اطلاعات از اوضاع نظامي ايران و در اختيار قراردادن آن به
عراق , به منظور كشاندن صدام به دامن غرب و نهايتا تضعيف ايران در
طول سالهاي جنگ .
4 ـ ارائه كمكهاي مللي فراون به عراق ازجمله پرداخت دو ميليارد دلار
اعتبار بازرگاني براي خريد محصولات كشاورزي و ساير اقلام به عراق ,
همزمان كوشيد تا ايران را با بحرانهاي سياسي ـ اقتصادي محدود
سازد.
4 ـ ماجراجويي و جاه طلبي صدام حسين رئيس جمهوري عراق :
صدام حسين كه به عنوان ديكتاتوري خشن و بي رحم شهرت
جهاني پيدا كرده بود , در عين حال فردي ماجراجو , جاه طلب و توانا در
اداره كنترل كشور بوده و به دنبال موقعيتهاي مناسب براي كسب قدرت
بيشتر بوده است .
صدام حسين در آغاز جنگ داراي سه انگيزه عمده شخصي بود كه
عبارتند از :
1 ـ تلاش براي كسب رهبري جهان عرب بدنبال مرگ جمال عبدالناصر
و امضاي پيمان كمپ ديويد و انزواي مصر , در صورت پيروزي در
جنگ با ايران .
2 ـ پركردن خلا قدرت در منطقه ناشي از سقوط شاه ايران و ايفاي
نقش ژاندارم در منطقه .
3 ـ جبران تحقير ناشي از انعقاد قرارداد 1975 الجزاير بدنبال لغو آن
قرارداد در 17 سپتامبر .1980
5 تواناييهاي نظامي عراق و فرصت مناسب :
ارتش عراق از زبده ترين و مجهزترين ارتشهاي منطقه در اوايل دهه
80 بود . براساس پيمان دوستي بغداد ـ مسكو كه در سال 1972 منعقد
گرديد , شوري متعهد شد سالانه 1,5 ميليارد دلار تجهيزات نظامي به
عراق تحويل دهد . همچنين از سال 1976 عراق پيمان نظامي با فرانسه
منعقد كرد كه در پي آن حدود 60 فروند هواپيماي ميراژ 100 تحويل
بغداد گرديد و مذاكره براي خريد هواپيماي ميراژ 2000 , هلي كوپتر ,
موشك و تجهيزات دريايي نيز , صورت گرفت .
همزمان با اين اقدامات اخبار بسياري در مورد دسترسي عراق به
سلاحهاي شيميايي از سوي محافل سياسي و نظامي جهان انتشار
يافت . در سال 1980 بودجه نظامي عراق 63 % درصد افزايش يافت و
15 كشور جهان بيش از 6 ميليارد دلار تجهيزات نظامي در اختيار آن
كشور قرار دادند.
در مجموع عراق در آغاز دهه 1980 به بزرگترين قدرت نظامي
منطقه تبديل شد. اين قدرت نظامي به همراه قدرت اقتصادي با پشتوانه
24 ميليارد دلار درآمد نفتي در سال 1979 و با ارائه يك چهره باثبات
از لحاظ سياسي , موقعيت ممتازي در معادلات منطقه اي بدست آورد.
6 نفت و ارتباط آن با جنگ تحميلي :
با مرور تاريخ كشورمان در سالهاي اخير , به خوبي مي توانيم
تاثيرات اساسي و عميق نفت را در شكل دهي و جهت گيري اقتصاد و
سياست مشاهده كنيم . ازجمله تاثير نفت و مسائل مربوط به امتياز آن به
انگليس در فروپاشي قاجار و تاسيس سلطنت رضاشاه , نقش نفت در
اشغال ايران توسط متفقين در طول جنگ جهاني دوم و پس از آن ,
شكل گيري نهضت ملي نفت , وقوع كودتاي 28 مرداد و نيز قضاياي
سياسي و اقتصادي كه پس از آن بوجود آمد.
همزمان با اوج گيري و پيروزي انقلاب اسلامي ايران , اقتصاد و
صنعت غرب در اوج وابستگي به نفت بود , به گونه اي كه در الگوي
مصرفي انرژي آن كشورها نفت و گاز بيش از 60 درصد سهم داشتند ,
درحاليكه سهم سه انرژي ديگر , يعني ذغال سنگ , اتم و آب كمتر از 40
درصد بود.
نكته مهمتر اينكه كشورهاي بزرگ صنعتي براي تامين نفت مورد
نياز خود به شدت به كشورهاي جهان سوم و اپك بويژه كشورهاي
مسلمان و نفت خيز خاورميانه و حوزه خليج فارس وابسته
بودند.
بنابراين استقرار نظام انقلابي و اسلامي در كشور نفت خيز ايران , كه
از اعضاي موسس اپك و يكي از قدرتمندترين كشورهاي نفت خيز
خليج فارس بود , امنيت انرژي و اقتصادي كشورهاي صنعتي را به خطر
مي انداخت و منافع عظيمي را كه آنها طي ده ها سال به ناحق براي خود
تامين و تضمين نموده بودند , در معرض تهديد جدي قرار داد.
نتيجه گيري
در اثر فروپاشي نطام پادشاهي در ايران و خلا قدرت ناشي از آن و
وجود درهم ريختگيهاي ناشي از انقلاب در ايران , مهمترين فرصت
براي تحقق روياهاي تاريخي صدام حسين ازجمله گسترش حاكميت
كامل بر اروندرود , تجزيه خوزستان و مالكيت ذخاير عظيم نفت و
بدست آوردن ساحلي مطمئن در خليج فارس , تصرف بخشي از
كوهستانهاي غرب ايران و دادن عمق استراتژيك به دشت بين النهرين و
بغداد. فراهم گشت .
تحقق اين روياها به زمينه چيني و فراهم كردن شرايط مناسب نياز
داشت , يعني لازم بود تا اين افكار را در پوششي قابل قبول ارائه كند و
پشتيباني همه بازيگران موثر منطقه و جهان را براي آن بدست آورد. لذا
عملا جنگ ناخواسته اي را به ايران تحميل نمود.
به هر حال زمانيكه عراق در برابر تجاوز به قلمرو جمهوري اسلامي
ايران با هيچ عكس العملي از جانب مجامع بين المللي مواجه نشد زمينه
را براي نقض اصول حقوق بين المللي , ازجمله بكارگيري سلاحهاي
شيميايي , بمباران مناطق مسكوني , تهديد خطوط كشتيراني در آبهاي
آزاد , تهديد خطوط هوايي بين المللي و... مساعد يافت .
در اواخر سال 1381 جامعه بين المللي شاهد حمله نظامي آمريكا و
انگليس به حكومت قصاب صدام بود . بامداد 29 اسفند 1381 جنگ
عليه عراق توسط آمريكا و انگليس شروع مي شود. بسياري از نهادها و
سازمانهاي بين المللي جنگ را قويا محكوم كردند. و سرانجام اين جنگ
پس از سه هفته نمايش غيرواقعي و ابهام اميز از يك نزاع و درگيري
تمام عيار در سطح بين المللي توسط نيروهاي ائتلاف به پايان رسيد.
صدام حسين كه زماني توسط آمريكا و متحدانش ازجمله فرانسه ,
آلمان به پيشرفته ترين تجهيزات نظامي و سلاحهاي شيميايي در جهت
ايفاي نقش ژاندارمي در منطقه و به راه انداختن جنگ عليه ايران مجهز
شده بود , اكنون توسط آمريكا و متحدانش از حكومت بركنار مي شود.
اكنون كه كشور عراق دردست نيروهاي ائتلافي مي باشد , مواضع
ايران بعنوان كشوري كه طولاني ترين مرزها را با عراق دارد بسيار مهم
جلوه مي نمايد و اين درحالي است كه موضع ايران در شبكه اي از
پيچيدگي هاي سياست داخلي و خارجي نامفهوم است .
تهران سياست رسمي خود را « بي طرفي فعال » ترسيم كرده است و
معتقد به حل مسالمت آميز اين بحران است .
اما موضوع اخذ غرامت ناشي از جنگ تحميلي ازجمله مواردي
است كه متاسفانه دست اندركاران وزارت امور خارجه در اين زمينه
كارنامه قابل قبولي ندارند.
پس از اشغال كويت توسط عراق در سال 1991 , كويت هزينه اي
معادل 17 ميليارد دلار بعنوان غرامت و در ازاي خسارات محيط زيستي
حاصل از جنگ , از كميسيون پرداخت غرامت سازمان ملل در ژنو
دريافت كرد. بنابراين در مورد جنگ تحميلي نيز ايران بايد فعالانه از
كميسيون پرداخت غرامت و دادگاه بين المللي مدعي دريافت غرامت
باشد. اين امر همچنين شامل خساراتي مي شود كه در طول هشت سال
جنگ بين ايران و عراق بويژه به دليل استفاده غيرقانوين از سلاحهاي
شيميايي متوجه ايران شد و هنوز تاوان و غرامت آن پرداخت نشده
است . غرامتي كه بيش از غرامت كويت است و بر طبق اظهارنظر
مسئولان كشور بالغ بر يك هزار ميليارد دلار مي باشد.
منابع و مآخذ
.1 برژينسكي , قدرت و اصول . ص .469
2 ـ هوشنگ مهدوي , ظهور و سقوط سلطنت پهلوي , ج 1 , ص .625
.3 روزشمار جنگ ايران و عراق , زمينه سازي , ج 1 , ص .208
.4 دكتر منوچهر محمدي , سياست خارجي ج . ا . ا , ص .111
.5 دكتر بخشايشي اردستاني , سياست خارجي ج . ا . ا . ص 93 تا .89
.6 دكتر منوچهر پارسادوست , ريشه هاي تاريخي و سايسي جنگ ايران
و عراق , ص 280 تا .250
.7 عباس ملكي , شوراي امنيت و جنگ ايران و عراق , مجله مسائل بين
بين المللي ايران , شماره 4 , ص .373
.8 دكتر حشمت زاده , جنگ تحميلي و نفت , ص 31 تا .27
.9 صحيفه امام , ج 3 , ص .244
.10 دفتر حقوقي وزارت امور خارجه , تحليلي بر جنگ تحميلي , ص
.182
.11 روزنامه كيهان , مورخه 82,11,14 , ص .12
استقرار نظام انقلابي و اسلامي در كشور نفت خيز ايران ,
كه از اعضاي موسس اپك و يكي از قدرتمندترين كشورهاي
نفت خيز خليج فارس بود , امنيت انرژي و اقتصادي
كشورهاي صنعتي را به خطر مي انداخت و منافع عظيمي را
كه آنها ده ها سال به ناحق براي خود تامين و تضمين نموده
بودند , در معرض تهديد جدي قرار داد
زمانيكه عراق در برابر تجاوز به قلمرو جمهوري اسلامي
ايران با هيچ عكس العملي از جانب مجامع بين المللي
مواجه نشد زمينه را براي نقض اصول حقوق بين المللي , از
جمله بكارگيري سلاحهاي شيميايي , بمباران مناطق
مسكوني , تهديد خطوط كشتيراني در آب هاي آزاد ,
تهديد خطوط هوايي بين المللي و... مساعد يافت
| |