اين گفت و گو بعد از ظهر يكي از روزهاي فصل بهار سال 1379 در
خدمت استاد دشتي ـ قلمزن زنجاني انجام گرفت . اميد است استاد
پس از گذر از اين ايام همچنان در صحت و سلامت باشند.
استاد دشتي , چاقو سازي از خطه زنجان كه در خيابان
خوش , منطقه اي در غرب تهران ساكن هستند , حدود 50 سال
پيش به تهران آمده اند و از آن روزبه ساخت چاقوي قلمتراشي
كه مورد استفاده اساتيد و هنرجويان خوشنويس است , اشتغال
دارند.
سادگي و بي پيرايگي كارگاه ايشان و تنوع ابزارهاي مورد
استفاده بر سينه ديوار همه حكايت از كاري خاص مي كند كه
اين حس را بيشتر در نزد استادان قديمي مي بينيم . كارگاهي كه
همه چيز در خدمت كار است , بدون تكلف و چشم فريبي هاي
امروزي .
در دنياي امروز در كنار كوره نشستن و چكش بر سندان
كوفتن در دنياي امروز و در خلوت خود كار كردن از كمتر كسي
برمي آيد البته كنار شهري ماشين زده و صنعتي اين كار دلپذير
است و عشق و علاقه به كار را بيشتر مي كند , زيرا كه خود كار
فراغتي است كه در پس آن هنر است , همانطور استاد خود
گفت , حتي با همه رنجوري تن و كهولت سن او را به اينجا
مي كشاند تا شايد در كنار امرار معاش فرصتي باشد براي بهتر
زيستن . حال
1 ـ از كلام او :
از كجا آمده اي و براي چه پرسش مي كني ... خودم معرفي
مي كنم و سكوت مي كند و آماده براي پاسخگويي . از تاريخچه
اين كار مي پرسم , مي گويد : زنجان شهري بود كه ساختن
تجهيزات و سلاح جنگي و اغلب شمشير و قداره و... در آن
بيشتر رواج داشت . در زمان صفويه و قاجار پس از آمدن
سلاحهاي مختلف و تفنگها , كم كم رشته كاري ايشان به دست
فراموشي سپرده شد. الا سفارشي كه گاهي براي آدمهايي كه
شهر را شلوغ مي خواستند و ناامن ! ولي خب صنعتكاران
چاقوساز كم كم به سمت ساخت چاقوهاي تزييني و كاربردي
در منازل حتي چندكاره نيز مي ساختند و البته در بعضي موارد
خان ها و افراد متنفذ كار سفارش مي دادند. با اين همه ساخت
چاقوي قلم تراش كمتر ديده مي شد و اگر هم بود نوع انگليسي
و غيره آن بود كه بعدها از روي كاتالوگ ها و عكس هاي از فرنگ
آمده با چاقوهاي لاجرز انگليسي و چاقوهاي معروف ديگر
همانند دو لك لك آشنا شدند و شروع به ساخت به تقليد از اين
چاقوها كردند. ساخت چاقوهاي قلمتراش بيشتر از اين
الگوبرداري ها شروع شد.
استاد ادامه مي دهد , حتي استاد هم چاقوهاي خوبي
نمي ساختند , زيرا اولا ابزار و لوازم اين كار را نداشتند و البته
در مورد چاقوي قلمتراش آشنايي كمتري داشتند و دوم اينكه
قلت هنر جويان و به عبارتي سفارش دهنده نيز خود موضوع
مهمي بود براي عدم رغبت در سرمايه گذاري و همت بيشتر در
اين شاخه فلزكاري .
و البته با مقايسه اي ساده بين هنرجويان عصر قاجار و
هنرجويان انجمن خوشنويسان در سال 79 مي توان فهميد
علت اين كه اين شاخه مورد توجه و پيشرفت ننموده همين
مساله تقاضا كننده است .
به عنوان مثال براي ساخت چاقو پرداخت يكي از مراحل
است . شاگردان و استادان در گذشته ساعتها وقت خود را
صرف اين مرحله از كار مي كردند , در صورتي كه امروزه با
وجود چرخها و الكترو موتورها و سنگ هاي پرداخت اين كار
در زماني كمتر از 10 دقيقه به انجام مي رسد .
حتي عدم شناخت از كارايي چاقوي قلمتراش و نوع
عملكرد آن باعث ساخت چاقوهايي با كيفيت بسيار پايين
مي شد.
باز به عنوان مثال چاقوهاي قديم بدون فنر ساخته
مي شدند و نوع تيز كردن شيب تيغه ها زياد مورد توجه نبود.
استاد در مورد پراكندگي جغرافيائي اين شاخه مي گويد :
اين رشته به شكل تخصصي خود در تهران در دست
معدودي است كه باز از اين عده نفرات كمتري ـ 2 يا 3 نفرند كه
شرايط ساخت قلمتراش مرغوب و ممتاز را دارا مي باشند و
يكي از ايشان استاد ابوالفضل نظم پرور است .
صنايع وابسته به اين رشته كمتر ديده مي شود , زيرا موارد
مختلف توليد به شكلي است كه اين رابطه خود به خود منتفي
است . ماده اصلي همان نوع جنس تيغه چاقو مي باشد و بقيه
براساس سفارش تهيه و ساخته مي شود. براي ساخت تيغه از
سوهان هاي صنعت تراشكاري استفاده مي شود كه در ابزار
فروشي ها مي توان يافت . و علت آن اين است كه از جنس فولاد
و بسيار پر استحكام و سخت است و با صرفه تر از تهيه ماده
خام يا شمش فولاد است , زيرا باز هم در اينجا شيوه توليد با
توجه به تقاضا و عرضه در آن حد نيست كه سفارش مواد به
شكل كلان داده شود.
ماده ديگر برنج است كه اصطلاحا آستري گفته ميشود.
شاخ گوزن پس از تراش و فرم دادن در قسمت دسته چاقو و فنر
هم براي تيغه و موارد جزيي تري مانند ميخهايي براي پرچ و
اتصال قسمت هاي مختلف چاقو از جمله مواد مصرفي هستند.
در مورد قسمت هاي مختلف اين گونه مي توان نام برد , تيغه ,
آستري , باربند , دسته , فنر « تيغه » همچنان كه گفتيم از فولاد
است و آب داده و پرداخت مي گردد. « آستري » ورقهايي از برنج
است كه در دهانه داخلي چاقو تعبيه شده است . « باربند » براي
نگه داشتن اجزا چاقوست كه به وسيله ميخ هايي ثابت ميشود
و معمولا استيل مي شود و آب داده و شكل مي گيرد. « دسته » كه
معمولا از شاخ گوزن و يا گاوميش و در مواردي از صدف ,
مرواريد , عاج فيل , استخوان شتر , نقره , ورشو , برنج ... كه
ترجيحا براي قلمتراش شاخ گوزن استفاده مي شود , به جهت
سةر نخوردن به هنگام قلمتراشي و خوش دست بودن .
در مورد « فنر » البته در چاقوهاي باتيغه هاي متعدد بر
تعدادش افزوده مي شود. مثلا براي چاقوي دو تيغ يك فنر و
براي چاقوي 6 تيغ 3 فنر و 8 تيغ 4 فنر مورد استفاده قرار
مي گيرد.
شكل دسته براساس شكل تيغه و نوع سفارش انواع
مختلفي را شامل مي شود كه البته دسته تابع شكل يعني پهنا ,
درازا و قطر تيغه نيز مي باشد و در بعضي موارد نيز جنبه تزييني
به خود مي گيرد.
اندازه تيغه چاقوي دو تيغه كتابت حدودا بين 7,5 تا 8,5
سانتي متر است .
تيغه قلم دزفولي از 8,5 تا 10 سانتي متر است . تيغه قلم
خيزران كه در شكل دو تيغه و يك تيغه ساخته مي شود و بيشتر
يك تيغ است 10 سانت تا 15 سانتي متر است و البته با پهنا و
قدرت بيشتر يعني پهناي تيغه در دزفولي و كتابت از 7 ميل تا 1
سانتي متر است ولي در قلمتراش خيزران تيغه از 1,7 تا 2,5
سانتي متر و حتي پهن تر نيز ساخته مي شود چاقو تا 8 تيغ هم
ساخته مي شود كه به شكل خوابيده و ضربدري در كنار هم
جمع مي شود. در روي تيغه شياري وجود دارد با نام جاناخني
كه به دو شكل يكي از انتهاي تيغه تا وسط آن و يكي در يك
سوم ابتداي تيغه به شكل شياري كوتاه هر دو مورد تعبيه
مي شود , ولي بهتر است با ورقي فلزي چاقو را باز نمود چون
امكان صدمه ديدن ناخن به جهت وجود فنرهاي قوي در اين
چاقو هست .
مراحل ساخت چاقوي قلمتراش
ابتدا آلياژ را در كوره , آتشكاري كرده سپس بر روي سندان
چكش كاري مي كنند و شكل مي دهند. بعد از آن براي شكل
دادن نهايي به سوهان كاري مي پردازند كه براساس شكل
تيغه هاي مختلف كار سوهان كاري از دقت عمل بيشتري
برخوردار است . تيغه هاي معمول كه سوهان كاري مي شوند
عبارتند از : اريب , خنجري , برگ بيدي , سينه كفتري , كه البته
موارد استفاده بعضي خاص است , مثلا خنجري براي
اصلاحات بيشتر مورد استفاده است و سينه كفتري براي تراش
قلم هاي ريزنويس و كتابت و غبار. اريب براي تراش قلمهاي
كتابت و مشقي است و برگ بيدي زياد مناسب اين موارد
نيست . پس از مرحله چكش كاري مرحله دسته سازي براساس
تيغه است كه دسته هاي متنوعي ساخته مي شود , سپس مرحله
سوهان كاري است . و بعد از آن مرحله سوراخكاري .
قسمت هايي كه به هم متصل مي شود سوراخ مي گردد و در ادامه
آن تنظيم و آزمايش تيغه ها و سوار نمودن آزمايشي است .
سپس تيغه را آب داده و پس از آن دسته بر آن سوار مي شود و
مرحله ميخ زني براي اتصال اجزا صورت مي گيرد. سپس
مرحله سوهان كاري نهايي است كه چون هنوز برجستگي هايي
باقي است براساس اين سوهان كاري قسمت هاي سوار شده
هماهنگ تر مي گردد. مرحله آخر تيز نمودن و پرداخت چاقو
است . تيز نمودن بسته به تجربه استاد كار صورت مي گيرد ,
براي مثال افراد چپ دست و راست دست در اين كار مورد
توجه اند.
ابزار مورد استفاده :
ابزار مورد استفاده عمدتا شامل : كوره , سندان , گيره ثابت
و متحرك , سوهان هاي مختلف , چكش هاي مختلف , الكترو
موتور براي پرداخت , دستگاه سوراخ كن با مته هاي مختلف و
ابزار دست ساز ديگري است كه بر حسب نوع كار و يا تزيينات
از تنوع بيشتري برخوردارند.
استاد در مورد تقويم زماني كار مي گويد : شايد چاقوهايي
تا 3 روز كار ببرد و اين بستگي به نوع سفارش دارد . ولي در
شكل معمول هر چاقوي 2 تيغ كتابت 1 روز كاري كه حدودا 8
ساعت است زمان مي برد. در مورد تزيينات و ظريف كاريها نيز
براساس سفارش است كه زمان بيشتري مصرف مي گردد.
به علت اينكه اساتيد اين رشته معدودند و نحوه كار به
صورتي است كه در كارگاه هاي خصوصي و خانگي ساخته
مي شود و سفارشات هم محدود است , لذا شاگرد هم گرفته
نمي شود و يكي از نكات قابل توجه و تامل در مورد آينده اين
رشته كاري همين موضوع قلت شاگرد و كار آموز است . البته در
چاقوسازي هاي با مصارف غير قلمتراشي در زنجان كارگاه هايي
با شاگردان زياد وجود دارد , اما در اين رشته كاري كمتر ديده
مي شود. زمينه اقتصادي آن در مقوله سرمايه گذاري مفيد
فايده نيست چرا كه به علت خاص بودن كالاي توليدي براي
افرادي خاص سفارش پايين است . نحوه توليد و توزيع با
حضور سفارش دهنده در كارگاه صورت مي گيرد و پرداخت
وديعه يا كل اجرت كار مرسوم است . جايگاه اين رشته درخور
آن نمي باشد. چرا كه ارزش و اعتبار فرهنگي و اجتماعي
خاصي براي خود پيدا نكرده زيرا خود كساني هم كه در ارتباط
با اين رشته يعني خوشنويس و استفاده كننده قلمتراش نيز
هستند اطلاعاتشان در حد همان زماني است كه صرف سفارش
و تحويل كار مي شود و البته اگر اطلاعاتي نيز هست نزد اساتيد
خوشنويس است و هنرجويان كمتر در اين مسير به شكل
تخصصي اطلاعات كسب كرده اند. در آخر بايد اين نكته را
يادآوري كرد كه تجربيات اساتيد در مورد چاقوي قلمتراش
بايد به شكل ملموس تري در اختيار خوشنويسان قرار گيرد.
حال به شيوه مجزا يا توامان در مسير آموزش خوشنويسي كه
اين خود كمكي است هر چند غير مستقيم به رشد و تعالي رشته
چاقو سازي قلمتراش , چون شناخت چاقو از جانب هنرجو و
يا خوشنويس و استاد خود زمينه ساز كيفيت بهتر در ساخت
چاقو نزد استادان چاقوساز مي باشد. قدما فرموده اند :
پنج چيز است كه تا جمع نگردد با هم
هست خطاط شدن نزد خرد امر محال
دقت طبع و وقوني ز خط و خوبي دست
طاقت محنت و اسباب كتابت به كمال
آيا اسباب كتابت كه يكي از آن ها قلمتراش است امروزه
بايد با محنت شناخته شود
امير محمد باباحبيب
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
بزرگداشت نصرالله مرداني و سيدحسن حسيني در حوزه هنري
مراسم بزرگداشت ياد و خاطره دكتر سيدحسن حسيني و
نصرالله مرداني با عنوان « دو آسمان ـ دو كبوتر » با حضور
شاعران و نويسندگان در تالار انديشه حوزه هنري برگزار شد.
به گزارش ستاد خبري حوزه هنري , در اين مراسم كه
شاعران و هنرمنداني از جمله علي معلم دامغاني , حسام الدين
سراج , عبدالجبار كاكايي , حميد سبزواري , موسي بيدج ,
ضياالدين ترابي , عليرضا قزوه , محمود شاهرخي و احمد
عزيزي حضور داشتند , دو فيلم درباره سيدحسن حسيني و
نصرالله مرداني از توليدات خانه مستندسازان حوزه هنري
پخش شد.
در اين مراسم علي معلم دامغاني درباره اين دو شاعر گفت :
سيدحسن حسيني سيدپارسي بود و نصرالله مرداني پسر ايل ,
نصرالله مرداني شعر حافظ را تحليل و بررسي مي كرد و
سيدحسن حسيني شعر بيدل دهلوي را شرح و تفسير مي كرد كه
گفته هاي وي درباره بيدل گردآوري مي شود.
معلم دامغاني افزود : رشد شاعران انقلاب به مدد امام خميني
بود كه آمد و زندگي معنوي را پايدار كرد. وي درباره عنوان
لقب سيدالشعراي انقلاب به سيدحسن حسيني گفت : مرحوم
اميري فيروزكوهي اولين كسي بود كه لقب سيدالشعرا گرفت ,
بگذاريم اميري سيدالشعرا بماند و سيدحسن حسيني ,
سيدبزرگوار.
عبدالجبار كاكايي هم درباره سيدحسن حسيني گفت :
سيدحسن حسيني بستر ترجمه شعر و شاعران عرب را فراهم
كرد و از بنيانگذاران ترجمه شعر عرب بود.
خانه تئاتر توسط شهرداري تجهيز مي شود
به گزارش روابط عمومي خانه هنرمندان ايران , مهندس
اصغري , شهردار منطقه يازده تهران در ديداري كه روز
پنجشنبه بااعضاي هيات مديره خانه تئاتر داشت , ضمن بيان
آمادگي براي كمك در بهره برداري سريع از محل خانه تئاتر
گفت كه به محض يافتن مكان مناسبي براي ساخت و
راه اندازي سالن تئاتر در اين منطقه اقدام كرده و از نظرات
مشورتي خانه تئاتر استفاده مي كنند.
در اين ديدار , ايرج راد قائم مقام هيات مديره خانه تئاتر
ضمن بيان گزارشي از كشمكش بين خانه تئاتر و شهرداري
براي گرفتن محل مورد نظر , گفت : « ما با شهردار قبلي منطقه
آقاي ميراحمدي داشتيم به نتيجه مي رسيديم كه شهردار
عوض شد و به من گفتند شهردار جديد بايد طرح را مطالعه
كند. فكر نمي كردم كه اين كار سريع انجام شود. اما اين اتفاق
افتاد و دو روز بعد به من خبر دادند كه قرارداد ما آماده است . »
عزت الله انتظامي , رئيس هيات مديره خانه تئاتر نيز در اين
جلسه با اشاره به تجارب شهرداري تهران در امور فرهنگي
چون ساخت فرهنگسراي بهمن و موزه سينما ابراز اميدواري
كرد كه به غير از تئاتر شهر در اين منطقه نيز سالنهاي تئاتر
ساخته شود. ايرج راد نيز پيشنهاد داد كه براي ساخته شدن
سالنهاي مناسب تئاتر , شهرداري از نظر مشورتي
تئاتري هااستفاده كند تا ديگر سالنهايي چون سالن هاي
فرهنگسراها ساخته نشود.
اصغري در همين رابطه به مجموعه فرهنگي مسجد وليعصر
اشاره كرد كه در زمين پاركينگ تئاتر شهر در حال ساخت
است . اين ساختمان علاوه بر مسجد داراي مكان ورزشي و
پاركينگ نيز هست كه به گفته شهردار منطقه يازده براي تئاتر
شهر نيز استفاده خواهد
شد.
111 عنوان فيلم به نخستين جشنواره فرهنگ ايران زمين راه يافتند
به گزارش ستاد خبري نخستين جشنواره فرهنگ ايران
زمين , از ميان اين 111 فيلم , 95 عنوان فيلم در بخش مسابقه و
16 عنوان فيلم در بخش خارج از مسابقه به نمايش در مي آيند .
بر پايه اين خبر , بخش مسابقه نخستين جشنواره فرهنگ
ايران زمين شامل نماهنگ , فيلم كوتاه داستاني , انيميشن ,
مستند داستاني , تجربي ومستند تجربي مي شود كه در آن 95
عنوان فيلم با هم به رقابت خواهند پرداخت .
16 فيلم در بخش خارج از مسابقه جشنواره عبارتند از :
آش ابو دردا (سيدجواد هاشمي ) , سقانفار (جواد بزرگمهر) ,
دخمه (بهزاد خداويسي ) , ارگ بم (صدا و سيماي كرمان )
سنگساي (علي اكبر ابراهيم زاده ) , احياي بافت تاريخي
اصفهان (محمدرضا شريفيان ) , زنج و قرقره (شيلا روزبهاني ) ,
آروس (احمد طالبي نژاد) , جيغ (محمدرضا اصلاني ) ,
مسافران كوچك سفر بي انتها (فرشاد فدائيان ) هورامان
(پريوش نظريه ) , دنگ (بهمن قبادي ) , شاگرد عشق (هوشنگ
آزادي ور) , شيرسنگي (مسعود جعفري جوزاني ). دلشدگان
(علي حاتمي ) و پسر مريم (حميد جبلي ).
نخستين جشنواره فرهنگ ايران زمين از 18 ارديبهشت تا
4 خردادماه در تهران و 11 استان كشور به طور همزمان برگزار
خواهد شد.
مرور تاريخ سينماي ايران در غرفه موزه سينما در نمايشگاه كتاب
به گزارش دفتر ارتباطات رسانه اي موزه سينما ,
مجموعه اي از پوسترهاي نفيس فيلم هاي مطرح و ارزشمند
و كاست ويديويي گزيده موسيقي CD تاريخ سينماي ايران ,
25 سال سينماي كشور , كارت پستال هاي 25 فيلم شاخص
و كاست ويديويي صداهاي آشنا (گزيده اي CD سينماي ايران ,
از صداها و تصاوير خاطره انگيز تاريخ سينما) , پوسترها و
كارت پستال هاي مربوط به 100 سالگي سينماي ايران به همراه
مجموعه كتاب هاي مرجع سينمايي منتشر شده , در غرفه موزه
سينما واقع در سالن 7 شماره 38 به بازديدكنندگان عرضه و در
اختيار علاقمندان قرار مي گيرد.
| |