قسمت تحت مقاله تجليد در ايران 18 ارديبهشت ماه به چاپ رسيد .
اكنون توجه خوانندگان گرامي را به بخش پاياني جلب
مي نماييم .
موضوع اصلي در نقش « سوخت » معمولا مينياتور است و
زمينه تابلو با تذهيب و تشعير تزيين مي شود.
« سوخت » گرچه هنري رو به زوال است اما گذر اين هنر از
جلد كتابها و قرآن هاي قديمي به عرصه تابلوي نقاشي , بسيار
مرهون تلاش مرحوم حاج ميرزا آقا امامي , استاد مسلم
اصفهاني است كه بجاست نامش را گرامي بداريم و تلاشهاي
گرانقدر او را ارج نهيم .
2 ـ جلد روغني
مجلد گران پس از آشنايي با ساختن مقوا بود كه جلد
روغني را ابداع كردند , زيرا مقوايي كه امروزه به آساني به دست
مي آيد , در گذشته فراهم كردن آن سهل و آسان نمي بود.
مقواهايي را كه مي ساختند يا با چلوار بود و يا با خمير كردن
كاغذهاي فرسوده و لباس ها مندرس پنبه اي .
در طريق اول چلوار را به سريشم مي آغشتند , سپس آن را
به اندازه دلخواه چندلا مي كردند و با مشته مي كوبيدند و از آن
مقوايي محكم و با دوام مي ساختند كه پاره پاره كردن و قطعه
قطعه نمودن آن سهل و آسان نبود.
در طريق دوم حوضي را كه آبش با شوره آميخته بود با
كاغذهاي باطله و كهنه لباسهاي پنبه اي مي انباشتند و مدتي
رها مي كردند , ولي گاهگاهي آن را با كوبه اي مي كوبيدند و با
پارويي به هم مي زدند و سريش بدان مي افزودند , تا خمير
قهوه اي به دست آيد. در اين هنگام آن را بيرون آورده و دوباره
سريش بدان مي آميختند تا پس از خشك شدن متلاشي نگردد
و قاچ قاچ نشود. بعد آن را در كيسه يي كه نه چندان نازك باشد
كه خمير از آن نشت كند و نه چندان ضخيم كه آبش را پس
ندهد مي ريختند تا مقداري از آبش گرفته شود. سپس اين خمير
را روي پارچه هايي كه بر روي زمين مي گستراندند ريخته , با
ماله يي چوبين صاف و هموار مي كردند پس از خشك شدن ,
كاغذي ضخيم و نرم به دست مي آمد كه معروف به كاغذ
« پيزري » 2 يا « زرتي » 3 بود , به رنگ خاكي مايل به خاكستري
كه شباهتش به كاغذ تر خشك كن امروزي است , اما نه به
همواري و صافي و محكمي آن , بلكه سست تر و كم دوام تر , ولي
همچون كاغذ خشك كن زود آب به خود مي كشيد , در آخر , از
چسباندن چند لاي اين كاغذها به هم و كوبيدنش با مشت , مقوا
درست مي كردند.
اين متداول ترين راه تهيه مقوا بود كه هم ارزان و كم بها بود
و هم تهيه ي آن آسان , هر چند استقامت و دوام مقواي
چلواري را نداشت . درباره كم بهايي و ارزاني كاغذ « پيزري » بد
نيست بدانيد كه عطاران و حناسابان همچون كاغذ باطله در آن
دارو و ادويه مي پيچيدند.
براي بطانه سازي , نخست روي طبله ها روغن كمان 6
مي زنند و تا كمي خشك شود , تا حدي كه اگر چنگ بر آن زنند
به سختي فرو رود . آنگاه سوده مرغش يا دلرباويا...7 را با
الك 8 بر روي آن مي ريزند ـ درشتي و ريزي سوده به نحوه
دلخواه است ـ پس از كمي تامل طبله را عمودي نگه داشته با
دست آهسته ضربه هايي به پشت آن مي زنند تا زيادي سوده ها
تكيده شود. سپس غلتكي را كه چون ني چوبيني ست چند بار ,
روي آن مي غلطانند تا سوده ها در روغن كمان بنشيند و هم آن
را به خود بگيرد , و در ضمن صاف و هموار گردد. يك دوبار
ديگر اين اعمال را انجام مي دهند تا لعابي خوشرنگ و يكدست
سطح طبله هاي روي جلد را بپوشاند. اگر بخواهند
زرافشانش 9 كنند , آژده هاي طلا و در غير اين صورت براي
ارزان تمام شدن جلد , خرده هاي زرك و نقره بر آن مي پاشند , و
باز روي آن همچنان غلطك مي اندازند , سپس روغن كمانش
مي زنند. گاهي هم بر آن ورقي از طلا يا نقره مي كشند كه به
طلاپوش يا نقره پوش معروف است . با اين عمل كار بطانه سازي
روي جلد تمام مي شود. آنگاه به درون جلد (پشت جلد)
مي پردازند.
براي پشت جلد همين اعمال را سبكتر و با دقتي كمتر
انجام مي دهند. مواد رنگيني كه براي رنگ آميزي به كار مي برند
بايد از رنگهاي روشن باشد.
بعد از اتمام اين اعمال پشت و روي و اطراف جلد را با
سوهانهاي نرم مي سايند , تا به خوبي مسطح و هموار گردد , بعد
زهي بر آن مي اندازند تا شفاف و درخشان شود. در اينجا كار
بطانه سازي پشت جلد نيز به انجام مي رسد. حال بايد جلد را
به مذهب و نقاش سپرد تا آن را با هنر خويش
بيارايد.
نخست دوره لبه هاي طبله , به وسيله مذهب گره اندازي و
يا جدول كشي 10 مي شود . و گاهي با در نظر گرفتن حاشيه اي دو
تا سه سانتي متري ـ به موازات آن گره يا جدول ديگري رسم
مي كنند. سپس , مذهب خود آن را تذهيب مي كند , و يا به دست
هنرمند نقاش تزيين مي شود.
اما آرايش درون جلد گره يا جدولي است در اطراف لبه با
شاخه گلي در وسط , كه آن هم غالبا يا نرگس است يا سوسن .
البته گاهگاهي بجاي گل , شمايلي از ائمه , به ويژه حضرت
علي (ع ) ديده مي شود.
طرح و سبك و شيوه هاي تذهيب و نقاشي روي جلد
گوناگون است و بر هر كدام نامي نهاده اند.
پس از آن كه مقواي مناسب تهيه كردند , آن را به اندازه ي
دو طبله 4 جلد چنان مي بريدند كه به غير از طرف عطف , از
طرف هاي ديگر نيم سانتي بزرگتر باشد. بعد روي و پشت آنها را
با سمباده مي ساييدند تا صاف و هموار گردد. براي تميز شدن و
پاكيزه گرديدن از تار و درد , زهي 5 بر روي آن مي غلطانيدند
تاهر چه تار و پود است به دور خود بتاباند و جمع كند و
برگيرد. سپس با سوهان لبه هايش را چندان مي ساييدند كه
ضمن رسيدن به قطع دلخواه , تيزي گوشه هاي آن را بگيرد و
ضخامت اطراف جلد را هم سبك تر و نازك تر گرداند تا ظريف
لب گردد.
آنگاه دو تكه چرم را كه كمي بلندتر از عطف كتاب و
پهنايي در خور قطر آن داشت , آماده مي كردند. طرف هايي را كه
مي خواستند به طبله چسبيده شود با تراش نازك كرده و به تكه
چرم ها مي چسباندند , آن چنان كه با جلد هماره و يكدست
گردد , وگرنه با كمي سوهان كشيدن و سمباده زدن آن را دوباره
هموار و يكدست مي كردند.
عطف اين نوع جلدها با جلدهاي معمولي فرق داشته
است , زيرا عطف اين نوع جلد هوا از دو پاره چرم است كه هر
كدام به يك طبله اي مي چسبد , تا هنگاميكه كه جلد را بر كتاب
مي اندازند , به اندازه قطر كتاب دو سر آنها را تراش داده , به هم
بچسبانند , آن چنان كه عطف به نظر يك پارچه مي نمايد. علت
آن هم اين است كه آن مقدار چرمي كه بر روي طبله هاي آن
است , زير بطانه و تذهيب و نقاشي مي رود , پس بايد از قبل
آنها را چسباند.
در صحافي معمولي , عطف كتاب , پارچه يا چرم يك تكه
است كه از طرفين به طبله ها مي چسبد. اما عطف اين گونه
جلدها , همانطور كه گفته شد , دو پاره چرم است كه هر كدام را
به طرفي از طبله مي چسبانند و زماني كه بخواهند جلد را بر
كتاب بياندازند , هر دو تكه را به اندازه ي قطر كتاب به هم
مي رسانند و سراجي كرده , به هم پيوند مي زنند.
پس از فراغ از ساخت و پرداخت طبله ها , آن را رنگ آميزي
مي كنند كه در اصطلاح به رنگ آستري معروف است , و بايد
رنگي مناسب و همرنگ به بطانه ي روغني يي باشد كه روي آن
را مي پوشاند. اما غالبا روي جلد را به رنگ زرنيخي (زرد تيره )
يا يشمي (سبز تيره ) رنگ آميزي مي كنند ـ البته هر رنگ ديگري
را مي توانند برگزينند ـ و درون جلد (پشت جلد) را فقط با
رنگهايي چون نارنجي , گلناري , فيروزه اي و يا زرشكي
مي آرايند. با اين عمل كارهاي بوم سازي تمام شده , به
بطانه كاري مي پردازند.
ترنج , ترنج آويزه دار , ترنج يا چارك ترنج (ترنج بالچكي در
اطراف ) اسليمي , اسليمي دهن اژدري , خطائي , ترنج با حاشيه
بازوبندي ... از جمله نامهاي نقاشي است :
شكارگاهي , گل و برگ , گل و مرغ , گرفت وگير (جنگ با
حيوانات ) صورتي , شمايلي , مجلسي ...
و نيز از نام مكتبها و شيوه هاست :
صفوي , قاجاري , كشميري , هندي , شيرازي , هراتي ,
فرنگي , آقاصادقي , ابوطالبي (بطانه اين نوع جلد , كاغذي است
كه روي آن را به روغن كمان آغشته اند , از اين جهت به نوعي
از جلد روغني شمرده مي شود).
بعد از اتمام تذهيب يا نقاشي , روغن كمان را نازك بر آن
مي كشند و پس از خشك شدن به صحاف مي سپارند تا كتاب را
به آن جلد كند.
در پايان گفتني است كه فراوان بوده اند هنرمنداني كه هم
مقواساز و جلد ساز بوده اند و هم مذهب و نقاش و خطاط , و
حتي گاهي هم شعر مي سروده اند. سرآمد اين هنرمندان آقا فتح
علي شيرازي متخلص به حجاب مي باشد.
اصطلاحات
1 ـ مريش , چسبي است كه هنوز از آن استفاده مي كنند و آن
پودري زردرنگ و گياهي است كه آب بدان مي افزايند و چسب
قهوه اي رنگي مي سازند. اين چسب اگر خشك شود با افزودن
كمي آب بر آن , بدون آنكه خاصيت چسبندگيش را از دست
بدهد , بار ديگر مورد استفاده قرار مي گيرد. سريش از ريشه ي
گياهي به همين نام گرفته مي شود كه غده اي شكل مي باشد و
لعاب چسبندگي داري را در خود جمع مي كند.
2 ـ « پيرزي » را مردم به معني فرسوده و كم دوام به كار
مي برند. ولي در اصل « پيرز » گياهي است كه در بيشه زارها
مي رويد و شكل آن مانند برگهاي گندم است , ولي با چند
ميليمتر ضخامت و يك تا يك و نيم متر بلندي . در قديم
پالان ها را با آن مي انباشتند و يا سبد و طبق از آن مي بافتند , يا
از آن لفافه هايي براي قرابه ها مي ساختند. چون در ساختن اين
نوع كاغذ آن را به كار مي بردند از اين جهت آن را « كاغذ
پيزري » مي گفتند. ظاهرا اسم ديگر اين گياه « جگن » است .
3 ـ « زرتي » املاي ديگر از « فزرتي » مي باشد كه به معني
سست جان و كم دوام است , و از آن جا كه اين نوع كاغذ سست
و بي دوام است , آن را « زرتي » گويند.
4 ـ هر جلدي دو « لت » دارد كه از طرف قطر كتاب ته دوزي
شده و به كتاب مي چسبد و صحافان « لت » را « طبله » يا « دف »
مي نامند. ديگر از اصطلاح صحافان « عطف » است و آن پارچه
يا چرمي است كه قطر كتاب را مي پوشاند و لبه هاي آن به
طبله ها چسبانيده مي شود تا آنها را نگه دارد. خلاصه , جلد
شامل دو طبله است كه عطف , با در نظر گرفتن قطر كتاب , آنها
را به هم پيوند مي زند.
5 ـ « زه » نواري است چون نخ كه از روده تابيده گوسفند
درست مي كنند و حلاجان به كمان پنبه زني خود مي كشند در
قديم تارهاي آلات زهي موسيقي را از آن مي ساختند و كوليان
از آن تور غربال مي بافتند.
6 ـ روغن كمان معجوني از سندروس كه صمغ سرو كوهي
است با روغن بذرك كه تخم كتان است . اگر آن را استادانه به
عمل آورند , پس از آن كه صفحه مقوايي با آن صيقلي و خشك
شد , سوهان هم با اشكال آن را مي سايد ـ گويي آينه نازك و
محكمي است كه بر مقوا جوش خورده است .
7 ـ دلربا و مرغش و ... جملگي از سنگهاي كوارتز هستند
كه رنگشان نسبت به ناخالصي هايي كه دارند , متفاوت است .
اگر ناخالصي آهن باشد , رنگهاي آنها نارنجي , قرمز و قهوه اي
است , مانند دلربا كه مسي رنگ است . و اگر ناخالصي منگنز و
مس باشد رنگ آنها آبي و سبز و سبز تيره است مانند مرغش .
منشورهاي اين سنگها چنان قرار گرفته كه از فضاي خالي بين
آنها , طيف طلايي رنگي خارج مي شود كه مردمان ساده را با
اين گمان كه اين سنگها آميخته با طلاست , مي فريبد.
8 ـ الك , غربال كوچك دستي است با سوراخ ريز , و تور
آن گاهي از پارچه است و گاهي از سيم .
9 ـ زرافشان كردن : به معني گذاردن نقطه هاي طلايي است
بر هر سانتي متر و نيم سانتي متر مربع صفحه كاغذ. گاهي
مذهبان خوش ذوقي نشان داده , چنان نقطه گذاري مي كردند كه
حاصل آن طرحهاي بسيار زيبا و دلفريب مي شد. براي
زرافشان كردن سوده ها , طلاي آميخته با چسب را با قلم بر
كاغذ زده , سپس آن را مهره مي زدند تا هم كمي طلا پهن گردد و
هم در كاغذ استوار شود. طريق ديگر اينكه به كاغذ آهار
مي زدند و آژده ي طلا بر آن مي پاشيدند و سپس آن را مهره
مي زدند.
10 ـ گره و جدول و كمند را امروزه « كادر » مي نامند , ولي
در گره , كادر متشكل از نقوش هندسي است . كمند كادري است
به خط نازك كه لب به لب دو صفحه روبروي هم ردش
مي كند.
موضوع اصلي در نقش « سوخت » معمولا
مينياتور است و زمينه تابلو با تذهيب و تشعير
تزئين مي شود
« سوخت » گر چه هنري رو به زوال است اما
گذر اين هنر از جلد كتابها و قرآن هاي قديمي
به عرصه تابلوي نقاشي , بسيار مرهون تلاش
مرحوم حاج ميرزآقاامامي , استاد مسلم
اصفهاني است .
طرح و سبك و شيوه هاي تذهيب و نقاشي
روي جلد گوناگون است و بر هر كدام نامي
نهاده اند.
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
دهمين جشنواره فيلم دفاع مقدس آذرماه برگزار مي شود
دهمين جشنواره دوسالانه فيلم دفاع مقدس در 18 آذرماه
امسال همزمان با سالروز اعلام عراق به عنوان متجاوز از سوي
سازمان ملل و با بررسي فيلمهاي توليد شده در سالهاي 81 و
82 در اصفهان برگزار مي شود .
به گزارش روابط عمومي بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي
دفاع مقدس , سردار سرتيپ پاسدار عليرضا افشار , رييس اين
بنياد با تشريح مهمترين برنامه هاي هنري و مورد حمايت در
سال 83 , در جمع خبرنگاران گفت : در نشر ارزشهاي دفاع
مقدس بايد از همه عرصه هاي فرهنگي , هنري , ادبي و تبليغاتي
استفاده نمود.
به گفته وي پيش بيني مي شود امسال 15 فيلم آماده اكران و
5 فيلم درحال تدوين و صداگذاري در جشنواره دهم فيلم دفاع
مقدس حضور يابند.
وي خواهان ادامه حمايت نيروهاي مسلح و سازمانهاي
فرهنگي نظير صدا و سيما , وزارت ارشاد و حوزه هنري شد و
عرضه مناسب و اكران بموقع فيلمهاي دفاع مقدس را يكي از
عوامل عمده روند رو به رشد كمي و كيفي فيلم دفاع مقدس
دانست و افزود توليد فيلم ماندگار دفاع مقدس همچنان مورد
تاكيد است و امكان حمايت مالي و امكاناتي از فيلمنامه و
توليد فيلمي از دفاع مقدس در سطح بين المللي با هماهنگيهايي
كه بعمل آمده وجود دارد.
رئيس بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاع مقدس با اعلام
برگزاري مسابقه فيلم نامه نويسي و ارزيابي و انتخاب بهترين
فيلمهاي يك تا سه دقيقه اي با عنوان فيلمهاي تك يا انديشه اي
دفاع مقدس در جشنواره دهم و شركت 15 سريال و برنامه
تلويزيوني دفاع مقدس در اين جشنواره بر تنوع زمينه هاي كار
اين رويداد هنري تاكيد نمود. دعوت از فيلمسازان كشورهاي
اسلامي كه آثاري در زمينه مقاومت و ضداشغالگري داشته اند
از ديگر برنامه هاي اين جشنواره خواهد بود.
وي همچنين از برگزاري دومين جشنواره سراسري تئاتر
دفاع مقدس در مشهد مقدس , همزمان با هفته دفاع مقدس خبر
داد و اظهار داشت : به دليل استقبال گسترده از اين جشنواره با
دريافت 1013 نمايشنامه داوطلب شركت قبل از جشنواره
سراسري دومين جشنواره منطقه اي دفاع مقدس در خرداد ماه
در سه استان آذربايجان غربي , كرمان و همدان برگزار مي شود.
وي افزود : جشنواره نواهاي حماسي نيز در ادامه جشنواره
سرود و موسيقي دفاع مقدس و با افزودن نوحه حماسي و
مداحي دفاع مقدس از 29 ارديبهشت ماه تا سوم خرداد ماه
جاري در شيراز برگزار خواهد شد.
سردار افشار همچنين از حمايت بنياد در بخش هنرهاي
تجسمي و اجراي طرح جمع آوري اين آثار در استانهاي
مختلف خبر داد و در پايان از خبرنگاران و رسانه هاي گروهي
خواست تا نقد آثار فرهنگي و هنري دفاع مقدس را به منظور
ارتقاي سطوح كيفي آنها سرلوحه كار خود قرار دهند.
راهيابي دو فيلم ايراني در جشنواره بين المللي توريسم ايتاليا
برنامه هاي منتخب دفتر جشنواره معاونت ارتباطات و
امور بين الملل سازمان صدا و سيما در جشنواره بين المللي
حضور دارند . FILMONDO توريسم ايتاليا
به گزارش امور رسانه اي اداره كل سيماي استانها
برنامه هاي « ارگ بم » به كارگرداني ميرسلطاني توليد شبكه
سحر و « پهلوان آندرياس » به كارگرداني جمشيد مجددي توليد
مركز خراسان در بخش مسابقه اين جشنواره حضور دارند.
برپايه اين خبر جشنواره بين المللي توريسم ايتاليا
فروردين ماه جاري در اين كشور برگزار مي شود.
مجوز ساخت سه فيلم سينمايي صادر شد
شوراي صدور پروانه فيلمسازي 35 ميليمتري با مجوز
ساخت سه طرح سينمايي و تغيير نام يك فيلم موافقت كرد.
فيلمهاي سينمايي « شبانه » به كارگرداني « كيوان علي
محمدي » و تهيه كننده گي « امير عباس كردان » , « تردست » به
كارگرداني و تهيه كننده گي « محمدعلي سجادي » و « ازدواج
صورتي » به كارگرداني « منوچهر مصيري » وتهيه كنندگي
« هوشنگ نوراللهي » مجوز ساخت دريافت
كردند.
« سجادي » كارگردان فيلمهاي « رنگ شب » و « جنايت » به
خبرنگار گروه فرهنگي ايرنا گفت , فيلم « تردست » بامضموني
اجتماعي داراي مايه هاي معمايي , تعليق و طنز است .
وي توضيح داد : اين طرح در مرحله پيش توليد قراردارد و
عوامل آن بزودي مشخص مي شود و اميدوارم براي ارديبهشت
ماه فيلمبرداري آن آغاز شود.
شوراي صدور پروانه فيلمسازي 35 ميليمتري همچنين با
تغيير نام فيلم « چه كسي جنگ را پيشگويي كرد » به
« لاك پشت ها » هم پرواز مي كنند « با كارگرداني « بهمن قبادي »
موافقت كرد.
| |