در نزد ايرانيان , كتاب از زمانهاي قديم مفهومي خاص داشته
است . زيرا علاوه بر مطالب موجود در كتاب كه اهميت داشت , خط
و خوشنويسي , تزئينات و تذهيب و بالاخره صحافي و نگهداري آن
اهميتي خاص داشت و همين امر باعث به وجود آمدن فنون مختلف
در زمينه كتاب آرايي و همچنين هنرمنداني ماهر در اين زمينه
گرديد.
در آغاز گسترش اسلام , نياز مبرمي به نوشتن و خوشنويسي
وجود داشت . اين خواست از يكسو به منظور اشاعه و انتشار
« كلام الله مجيد » در ميان مردم و از سوي ديگر براي تبليغات مذهبي
سياسي از جانب حكومت اسلامي بود. خطي كه در ابتدا براي
كتابت قرآن مجيد به كار مي رفت , خط كوفي بود.
خوشنويسي يكي از اركان اصلي كتاب آرايي به شمار مي آمد.
در قرن هاي اوليه هجري كتابهايي به جز قرآن و كتاب ها مذهبي ,
رونويسي يا نگاشته نمي شد. اما رفته رفته , از حدود قرن دوم
هجري به بعد , با ترجمه آثار يوناني و سرياني و هندي و نيز پيدايش
آثار دانشمندان و متفكران اسلامي , رونويسي و نگارش كتابهاي
مختلف رايج گرديد و آثار اين متفكران از مرزهاي جهان اسلام نيز
پافراتر نهاد. از اين رو , ارزش كتاب آرايي نيز رو به فزوني گذارد.
كتاب آرائي نوعي ارزش گذاري بر كتاب بوده است . از اينرو نه
تنها خوشنويسي و مصدرسازي , بلكه تذهيب و تجليد نيز اهميت
داشته است . همه اين هنرها و فنون در ارزش گذاري معنوي كتاب
موثر بوده اند و صرفا كاركرد تزييني نداشته اند. به عبارتي ديگر
ارزش گذاري معنوي بر يك كتاب , پس از خطاطي و تذهيب و
نقاشي , با صحافي و جلد كردن آن كامل مي شده است . جلد كتاب
در عين اينكه براي حفظ اوراق كتاب بوده , با منقوش ساختن آن
ارزش گذاري بر كتاب بيشتر جلوه مي كرده است .
براي به وجود آمدن كتب خطي , خطاط در رسام تلاش و
كوشش اعجاب انگيزي مي كردند و كار آنان در توليد و فراهم آوردن
كتاب و نسخه خطي با عمل صحاف تكميل مي شد. زيرا كه
مسئوليت حفظ اوراق كتاب از گزند زمانه و تهيه جلدي كه شايسته
محتويات آن باشد , به عهده صحاف بود.
كتابهاي گرانبها در مرحله آخر محتاج به صحافي هستند و اين
احتياج موجب رونق فن مجلدگري شده بود. اينكه كتابهاي زيبا
محفوظ بماند امر تازه اي نبوده است . در دوره فرعونهاي مصر و
خصوصا نزد مانويان دوره ساساني , جلد كتاب مورد توجه بوده و
براي تجليد مناسب كتابهاي بزرگ و كوچك از هيچ خرجي دريغ
نمي كرده اند. اما اين فن پس از اسلام و بخصوص در دوران
پادشاهان تيموري به اوج خود رسيد.
بخش هاي مختلف جلد در قديم
به طور كلي جلد كتاب از بخش هاي مختلفي تشكيل شده كه
عبارتند از :
پوشش بيروني جلد يا « پشت جلد »
پوشش داخلي جلد يا « آستر »
عطف جلد
زبانه جلد كه روي جلد تا مي شده است .
تزيين و آرايش منحصر به جلد خارجي كتاب و لبه آن نبوده ,
بلكه قسمت داخلي جلد يا آستر آن نيز معمولا تزيين و نقاشي
مي شده است .
مواد به كار رفته براي جلد كردن كتاب
مهمترين موادي كه براي تجليد كتاب به كار مي رفته چرم بوده
است . در اواخر دوره صنايع اسلامي مقوا مرسوم شد , ولي
صحافان قديم منحصرا براي جلد كتاب چرم به كار مي بردند و با
آنكه مواد ديگر نيز بعدها مرسوم شد , چرم اهميت خود را از دست
نداد. زيرا چرم هم خاصيت شكل پذيري دارد و هم بادوام است . به
علاوه چرم نرم را به خوبي مي توان نقش كوبي كرد.
شيوه استفاده از چرم براي تجليد
براي تزيين جلد كتاب طرق مختلفي به كار مي رود. چرم زير
فشار قرار داده مي شد و طرح هايي بر روي آن با طلا و يا بدون طلا
نقش مي بست . در قسمت داخلي يا آستر جلد طرح هاي بريده از
چرم و كاغذ بر ورق زمينه رنگي قرار داده مي شد.
شيوه استفاده از چرم براي تجليد
نقش اندازي بر جلد كتاب ها به شكل هاي گوناگون انجام
مي شد , ولي در همه شيوه ها بايد كه چرم پشت جلد را تحت فشار
قرار مي دادند تا شكل مورد نظر را به دست آورند. وقتي چرم شكل
مي گرفت , شيارهاي خالي را با طلاكاري پر مي كردند. در قسمت
داخلي يا آستر جلد , براي نقش اندازي از طرح هايي كه بر روي كاغذ
يا چرم بريده شده بود , استفاده مي كردند. روي عطف كتاب هم به
همان شيوه پشت جلد كار مي كردند.
علاوه بر استفاده از چرم , نوع ديگري جلدسازي نيز در دوران
صفوي مرسوم بود به نام جلد لاكي .
دراين روش , ابتدا بر چوبي نازك ورقه اي ظريف از گچ
مي كشيدند. و سپس سطح گچي را با لايه اي از لاك مي پوشاندند.
سپس نقش مورد نظر را اكثرا با رنگ و روغن بر لاك نقاشي
مي كردند و روي آن را با لايه اي شفاف مثل روغن جلا
مي پوشاندند. اين لاكها از موم بوده و با ذوب آن مي توانستند با
قطري بسيار كم آن را بر سطح گچي بكشند.
نقوش به كار رفته براي تزئينات جلدها
نقش هايي كه از پشت جلدهاي قرن هاي اوليه هجري به دست
آمده , بيشتر تحت تاثير جلدسازي مصر عليا بوده و همين شيوه تا
عهد سلجوقي نيز ادامه داشته است . نقوشي كه در اين جلدها به كار
رفته بيشتر نقشهاي هندسي است .
در دوره هاي جديد به خصوص در عهد تيموري , نقش ها بيشتر
تحت تاثير عناصر هنر چيني بوده است . همچنين در پشت جلد ,
نقش هاي طبيعي و گياهي به كار مي رفته است .
در دوره صفويه بيشتر از نقش ترنجي استفاده شده كه شامل
يك نقش مركزي است كه بيشتر در قاليبافي كاربرد داشته است . در
اين طرح اغلب در دو سر ترنج دو طرح قرينه كوچكتر به نام
« سرترنج » قرار مي گيرد كه اگر سر ترنج ها غير متقارن باشند به ترنج
زيرين « ته ترنج » گفته مي شود. و دو ترنج است كه بالا و پايين
مجزي از ترنج رسم مي شود و اين را نيم ترنج مي گويند.
همچنين نقش اسليمي نيز در دوره صفويه استفاده مي شده
است , نقش اسليمي عبارت است از نقش حلزوني وار كه خط اصلي
طرح آن را با گلها و گياهان تزييني مي پوشانيدند و تزيين مي كردند.
در واقع اسليمي طرح تزييني و تجريدي مهم از ساقه و
شاخه هاي درختان يا جانوران مختلف است , ولي امكان دارد از
نقوش و خطوط هندسي و حتي حروف نيز استفاده شده باشد.
از گياهان عمدتا ساق و برگ مو , كنگر , انار , نخل و انجير و از
جانوران بيشتر خرطوم فيل و دهان اژدها و پيچش و خمش مار
مورد استفاده قرار گرفته , برگ نيلوفر , بوته ترمه , گره درهم , آهو
سم و.... طرح هاي ديگري است كه در اسليمي به كار رفته است . در
دوره زنديه و قاجاريه هم بيشتر از نقش گل و مرغ استفاده مي شده
است .
انواع جلدسازي چرمي
به طور عمده دو نوع جلدسازي چرمي موجود بوده است كه
عبارتند از :
1 ـ جلد سوخته :
در اين شيوه , با داغ كردن نقش دلخواه كه بر روي فلزي كنده
مي شده , و با فشار آن بر جلد چرمي , به نقشي برجسته دست
مي يافتند.
2 ـ جلد ضربي :
در اين شيوه , تحت فشار ضربات نقش هايي برجسته برجلد
چرمي خام ايجاد مي كردند.
مختصري درباره دو نوع مهم و عمده جلدسازي در قديم
1 ـ جلد سوختي , هنري فراموش شده
سخت يا سوخته كاري هنري قديمي است كه اول بار براي
تزيين كتابهاي نفيسي چون قرآن و غالبا قرآن هاي قديمي به كار
گرفته شده و احتمالا به دو دليل چنين نامي گرفته است :
اول , روش كار آن : براي انتقال نقش بر چرم , قالب را داغ
مي كنند و با گذاشتن آب بر چرم , در واقع چرم را مي سوزانند و يا بر
آن زاغ مي نهند و به همين جهت آن را « سوخته مي نامند.
دوم : رنگ تيره متن تابلوهاي سوخت و جلدهاي چرمي
سوختكاري شده : در كتاب « صحافي سنتي » نوشته ايرج افشار ,
« سوخت » چنين تعريف شده است : « آنرا سوخته يا سوخت گويا به
اين جهت گويند كه اهالي اصفهان به رنگ تيره « سوخته »
مي گويند. »
بر زمينه تابلوي « سوخت » معمولا هنرهايي چون مينياتور ,
تذهيب , تشعير , لايه چيني , مشبك , معرق و قالب كاري يا نقش
برجسته حضور دارند كه هر يك در جاي خود مي نشينند.
از مراحل ابتدايي كار « سوخت » يكي انتخاب چرم مناسب
است كه عموما از گوسفند و بز تهيه مي شود. پوست حيوان را « رخ
گيري » مي كنند. به اين معني كه , پس از تميز كردن كامل پوست , لايه
رويي آن را به صورت ورقه اي نازك جدا كرده پس از خشك شدن
به رنگهاي دلخواه درمي آورند. اين رنگ آميزي , امروزه به دليل در
دسترس نبودن رنگهاي طبيعي , معمولا به كمك رنگهاي شيميايي
انجام مي گيرد. تنوع رنگهاي چرم براي ايجاد نقشهاي مختلف به
كار گرفته مي شود. مثلا براي ترسيم چهره و لباس يك مرد و يا يك
زن , چرم هاي رنگارنگ به كار مي برند و چهره به يك رنگ و
دست ها و پاها و كفش و لباس و سربند , هر كدام به رنگي ديگر
درمي آيند و اگر زن يا مرد در اتاقي يا بر نيمكتي يا كنار جويي
باشند , پنجره ها و درها و آب و نيمكت و هر آنچه در زمينه است , هر
يك به رنگي دلخواه استاد نقاش انتخاب شده و در كنار هم تركيب
زنده و زيبايي را به وجود مي آورند.
از دست افزارهاي سوخت , نقش برها (قلم برش ها) و قلم موها ,
در اندازه ها و انواع مختلف اهميت بسيار دارند. نقش برها ابزارهايي
فلزي و چاقو مانند هستند كه يك سر تيز و برنده دارند و تمام طول
آن , به جز قسمت برنده , در لفافي پوشيده شده است . نقش برها , بنا
بر ضرورت , در شكل هاي مختلف به كار مي روند.
قلم موها نيز به شيوه اي سنتي و قديمي و به شكلي خاص تهيه
مي شوند. به اين ترتيب كه موي پشت گردن گربه نر حنايي يا سفيد
را كه نرم و براق است مي چينند و آن را روي آيينه اي جمع مي كنند
و به كمك سوزني , آن را در يك جهت مالش داده و تميز مي كنند. با
اين كار كركهاي موي گربه گرفته شده و دسته مويي كه بر آيينه قرار
گرفته از يك طرف جمع و نازك مي شود. سپس , با سوزني , درون
دمپر كبوتر را , كه در آب خيسانده اند , تميز كرده و قسمت نازك
شده موي گربه را به سريشم آغشته و در آن جا مي دهند. به اين
ترتيب , قسمت اصلي قلم مو آماده است و تنها با افزودن دسته اي
چوبي (از چوب درخت انار) , قلم مو كامل مي شد. قلم موها نيز , بنا
به موارد استفاده , در اندازه هاي مختلف ساخته مي شدند.
يكي ديگر از ابزارهاي عمده « سوختكاري » قالبهاي برنجي نر و
ماده اي است كه براي ايجاد نقش برجسته بر چرم به كار مي رود.
نقش به وسيله استاد قلمزن روي قالبها قلمزني مي شود و استاد
سوختكار آن را بر چرم منتقل مي كند. اين قالبها در اجراي قسمت
برجسته نقش « سوخت » به كار مي روند. به اين ترتيب كه براي داغ
نهادن بر چرم و ايجاد نقش برجسته , قالبهاي برنجي را تا درجه
حرارتي مشخص گرم مي كنند و قالب گرم شده را بر چرم نم دار
مي گذارند و فشار مي دهند تا آنگاه كه نقش بر چرم منتقل شود.
تعيين درجه حرارت مشخص از آن جهت است كه اگر قالب به
اندازه كافي گرم نباشد نقش را منتقل مي كند و اگر بيش از اندازه گرم
باشد چرم را مي سوزاند. نقش هاي برجسته اي را كه به اين ترتيب به
دست آمده است با طلا تزيين مي كنند.
طلا به صورت پودر آغشته با سريشم , در رنگ آميزي تابلوي
« سوخت » نقش عمده اي دارد و تهيه و آماده كردن آن نيز داراي
چند مرحله است : آماده سازي طلا به اين شكل انجام مي گيرد كه
ورقه طلا را آنقدر مي كوبند تا به صورت لايه اي بسيار نازك درآيد.
آنگاه با كوبيدن لايه هاي نازك به دست آمده , پودري از طلا تهيه
مي كنند و پس از آغشتن پودر با سريشم , مايعي از طلا به دست
مي آيد كه آن را در جاي خالي و بسته به نياز نقش , براي رنگ آميزي
به كار مي برند.
براي ايجاد نقش مشبك , كه به مشبك كاري در چوب نيز
بي شباهت نيست , نقش را بر پشت چرم و يا بر كاغذي جداگانه
مي كشند و اگر نقش را بر كاغذ كشيده باشند آن را به پشت چرم
مي چسبانند و با قلم برش قسمت هاي اضافي را جلد مي كنند و جدا
مي كنند و نقش حاصل را , در جايي كه براي آن در تابلو در نظر
گرفته شده و با پارچه هاي اطلسي الوان به نام « قنويز » پوشيده
است , مي چسبانند. با قرار گرفتن چرم مشبك بر پارچه هاي قنويز ,
روزنه هاي چرم , رنگهاي پارچه را مي نماياند و چنان است كه
پنجره اي بر باغي پر گل باز شده است .
گاه نيز نقشهايي كه باز بر پشت چرم و يا كاغذي جداگانه
كشيده شده اند با قلم برش بريده مي شوند و در بافت نقشي بزرگ تر ,
چنان تنگاتنگ يكديگر جاي مي گيرند كه تنها رگه اي آنها را از هم
جدا مي كند. اين رگه ها را , تنها با دقت فراوان و از فاصله اي بسيار
نزديك مي توان تشخيص داد و به سبب همين رگه هاست كه اين
قسمت از نقش نام « معرق » مي گيرد و باز به معرق كاري در چوب
همانند است و شيوه كار نيز همان است . آستر چرم در معرق كاري ,
كاغذ است ـ يعني چرم ها بر زمينه اي كاغذي كنار هم قرار مي گيرند.
معرقي كه به اين شكل به دست آمده در جاي خود به تابلو
مي نشيند.
ث ادامه دارد
كتاب آرائي نوعي ارزش گذاري بر كتاب بوده است . از اينرو نه
تنها خوشنويسي و مصدرسازي , بلكه تذهيب و تجليد نيز اهميت
داشته است
ارزش گذاري معنوي بر يك كتاب , پس از خطاطي و تذهيب و
نقاشي , با صحافي و جلد كردن آن كامل مي شده است
در واقع اسليمي طرح تزييني و تجريدي مهم از ساقه و
شاخه هاي درختان يا جانوران مختلف است , ولي امكان دارد از
نقوش و خطوط هندسي و حتي حروف نيز استفاده شده باشد
|
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
دهمين كنگره سراسري شعر و قصه طلاب در
حوزه هنري قم برگزار مي شود
دهمين كنگره سراسري شعر و قصه طلاب از 16 تا 18
ارديبهشت ماه (همزمان با هفته وحدت و ايام ولادت پيامبر
اكرم (ص ) و امام جعفر صادق (ع » در حوزه هنري قم برگزار
خواهد شد.
به گزارش ستاد خبري حوزه هنري , حجت الاسلام علي
عالمي ـ دبير كنگره ـ در نشست مطبوعاتي كنگره مذكور كه در
تالار انديشه حوزه هنري برگزار شد , هدف از اين كنگره را
شناسايي و پرورش استعدادهايي كه در زمينه شعرو قصه ميان
طلاب و روحانيون حوزه هاي علميه و همچنين ضرورت
پرداخت به شعر و قصه با اهداف و نگرش هاي ديني عنوان كرد.
علي عالمي گفت : كنگره امسال ترويج هنرديني را به عنوان
هدف خاص خود برگزيده و در سه بخش : موضوعي , طنز و
آزاد برگزار خواهد شد.
وي ادامه داد : بخش موضوعي شامل سه بخش : تهاجم
فرهنگي , فقر و غنا و انتفاضه و صهيونيزم مي باشد. بخش طنز
هم به آثار طنز با رويكرد ديني اختصاص دارد و بخش آزاد هم
به موضوعات آزاد از قبيل موضوعات فرهنگي , اجتماعي و
ديني برگزار خواهد شد.
در ادامه افزود : در اين كنگره علاوه » حجت الاسلام عالمي «
بر تجليل از هنرمندان و نفرات برگزيده دو كتاب از آثار علماي
شاخص گذشته (بعد از صدر اسلام تاكنون ) منتشر خواهد شد
كه يكي از كتابها كه آثار و شرح آثار بيش از صد عالم ديني را
در بر مي گيرد به هنگام برپايي كنگره در اختيار علاقه مندان قرار
خواهد گرفت .
غرفه سينماي مستند و كوتاه ايران در بازار فيلم جشنواره كن برپا
مي شود
غرفه محصولات انجمن سينماي جوانان ايران و مركز
گسترش سينماي مستند و تجربي در بازار فيلم جشنواره
برپا مي شود . » كن 2004 « بين المللي
به گزارش روابط عمومي انجمن سينماي جوانان , در اين
غرفه كه براي نخستين بار در جشنواره كن برپا مي شود ,
توليدات يك ساله فيلم كوتاه و مستند به همراه جزوه راهنماي
فيلمهاي كوتاه داستاني , مستند , تجربي و انيميشن ايراني به
خريداران خارجي عرضه مي شود.
حوزه مديريت بازرگاني انجمن سينماي جوانان و مركز
گسترش سينماي مستند و تجربي همچنين حمايت از
فيلمسازان مستقل و بخش خصوصي كه آثار خود را براي
عرضه خارجي به اين مجموعه واگذار كردند در جشنواره كن
برعهده دارد.
پنجاه و هفتمين جشنواره بين المللي فيلم كن از 23
ارديبهشت تا سوم خرداد ماه در فرانسه برگزار مي شود.
سينماي جشنواره اي گرفتار تقليد و نزول انديشه شده است
فيلمساز معتقد است كه سينماي » ابوالفضل جليلي «
جشنواره اي ايران به نبود تفكر , كاهش انديشه و تقليد دچار
شده است .
وي روز يك شنبه به خبرنگار گروه فرهنگي خبرگزاري
جمهوري اسلامي گفت : اكثر فيلمهاي جشنواره اي دنيا با
خلاقيت و براساس الگوهاي موفق ساخته مي شوند اما
خلاقيت و نوآوري در سينماي جشنواره اي ايران كمتر به چشم
مي خورد.
به عقيده وي , فقدان تفكر و انديشه در آثار سينمايي باعث
شده كه چهره سينماي ايران در محافل جهاني كمرنگ تر شود.
و » كال « , » دت يعني دختر « , » دلبران « كارگردان فيلمهاي
گفت : توليد آثار متفاوت و نو زمينه اي براي ارتقاي » ابجد «
اعتبار هنري سينماي ايران در جشنواره ها و مجامع بين المللي
است .
وي تاكيد كرد : هر فيلمساز بايد براي توليد , شيوه و
ايدئولوژي خاص خود را داشته باشد و دنباله روي از انديشه
ديگران به نفع سينماي ايران نيست .
جليلي خاطرنشان كرد : جريان فيلمسازي كه بي بهره از فكر
و انديشه باشد , مقطعي بوده و با پايان يافتن جريان هاي موافق
فراموش مي شود.
اين فيلمساز افزود : حضور در جشنواره هاي جهاني اگرچه
مهم است اما تاثيرگذاري در اين رويدادها در اولويت اصلي
قرار دارد.
وي ادامه داد : فيلمسازان ايراني از اجتماع خود , تصويري
حقيقي و متناسب با حال و هواي جامعه ايراني در مجامع
بين المللي نشان نمي دهند.
وي افزود : متاسفانه كنكاش در لايه هاي زيرين جامعه و
ديدن وجوه مثبت و منفي آن , در آثار فيلمسازان ايراني كمتر به
چشم مي خورد.
به گفته وي نبايد با ارائه تصوير خوشايند غربي ها , مردم و
جامعه ايراني را زير سئوال برد.
|
|