روزنامه جمهوري اسلامي 22/01/1383 صفحه سياسي
شكست اجلاس تونس و ارزيابي ريشه هاي ضعف اعراب در برابر صهيونيستها




يك روز پيش از برگزاري اجلاس سران 22 كشور عضو اتحاديه عرب در تونس , وزارت امور خارجه اين كشور اعلام كرد كه اين اجلاس به تعويق افتاده است .
در آن زمان تاريخ جديدي براي برگزاري اين اجلاس اعلام نشد و دليل روشني براي تعويق آن انتشار نيافت ولي ديپلمات هاي عرب حاضر در تونس گفتند : اختلاف كشورهاي عرب درباره برنامه كار اين اجلاس , علت اصلي به تعويق افتادن آن بود.
اين نخستين بار در 57 سال تاريخ اتحاديه عرب بود كه جلسات سالانه با تصميم كشور ميزبان لغو مي شد.
اعلام تعويق جلسه تونس , بسياري از مقام هاي عرب را كه همچنان به مذاكره و رايزني با يكديگر مشغول بودند , به تعجب واداشت و بعضي گفتند مقام هاي تونسي قبل از اعلام اين تصميم باآنها مشورت نكرده بودند. گرچه بحث هاي مربوط به مسايل مندرج در دستور كار وزيران خارجه عرب بسيار تند بود ولي برخي كارشناسان معتقدند وضعيت به حدي وخيم نبود كه موجب تعويق اجلاس شود.
اين اقدام تونس در ميان مقام ها و شخصيت هاي عرب بازتاب متفاوتي داشت و در حالي كه بسياري از آنان ضمن انتقاد از اين تصميم , از آن ابراز تنفر و تاسف كردند برخي از كشورها نيز از تصميم تونس استقبال كردند.
تونس دليل تعويق اجلاس سران عرب را ناخرسندي از ناديده گرفتن شدن پيشنهادهاي اين كشور در ترسيم خط مشي اصلاحات در كشورهاي عربي ذكر كرد.
در چند روز گذشته بعضي از سران عرب نسبت به شركت دراين اجلاس , ابراز بي علاقگي كردند و برخي از كشورهاي عرب خليج فارس از جمله عربستان سعودي هيات هايي در سطوح پايين تر از سران به اين كنفرانس اعزام كرده بودند.
« زين العابدين بن علي » رييس جمهوري تونس در تماس هاي خود با سران عرب از ميزان شركت و غيبت سران كشورهاي مختلف آگاه شد و شايد اين امر نيز يكي ديگر از دلايل مهم تصميم تونس براي تعويق اجلاس سران بود.
تونس بااين اقدام نشان داد كه نمي خواهد ميزبان اجلاسي شود كه شاهد بروز اختلافات عميق كشورهاي عربي و چند پاره شدن آنها است .
دفتر رياست جمهوري مصر نيز دربيانه خود با ابراز تعجب از تصميم ناگهاني براي به تعويق انداختن اجلاس سران عرب تاكيد كرد كه آماده است ميزبان اجلاس در سريع ترين زمان ممكن در قاهره باشد.
اين اعلام آمادگي مصر با حمايت برخي از سران كشورهاي عرب روبرو شد.
قرار بود در اجلاس تونس مسايل مهمي مانند تحولات فلسطين , وضعيت عراق , اصلاحات دراتحاديه عرب و كشورهاي عربي بررسي شود اما تعويق اين اجلاس بررسي وضعيت بسياري از موضوعات را در هاله اي از ابهام قرار داد.
باتوجه به اين امر بررسي هر كدام از موضوعاتي كه قرار بود دراين اجلاس مطرح شود و همچنين تاثير تعويق اجلاس بر آنها از نكات مهمي است كه به نظر مي رسد به موشكافي بيشتري نياز داشته باشد.
تحولات فلسطين
ترور رهبر حماس به دست نيروهاي رژيم اشغالگر قدس و متعاقب آن همدردي عظيم افكار عمومي جهان و بويژه كشورهاي عربي و برگزاري تظاهرات عليه اين اقدام صهيونيست ها در كشورهاي سوريه , مصر , لبنان , عمان و حتي بحرين , موضوع درگيري اعراب با اسراييل را به مهمترين محور كار اين اجلاس تبديل كرد. مـردم اين كشورها با حضور در خيابان ها خواستار جهاد عليه رژيم اشغالگر شدند واز مصر و اردن به عنوان دو كشوري كه پيمان صلح با اسراييل دارند , خواستند سفراي رژيم صهيونيستي را از كشورهاي خود اخراج كنند.
كليه كشورهاي عربي ترور شيخ ياسين را محكوم كردند و حتي حسني مبارك , رييس جمهوري مصر در اقدامي غيرمنتظره سفر هيات اسراييلي به قاهره براي بزرگداشت پيمان صلح كمپ ديويد را لغو كرد.
چند روز پيش از شهادت احمد ياسين , عمرو موسي دبير كل اتحاديه عرب اعلام كرد در اجلاس تونس طرح صلح كشورهاي عربي كه در اجلاس بيروت تصويب شده مطرح خواهد شد. اسراييل قبلا اين طرح را رد كرده بود.
اما بدون شك ترور احمد ياسين و به دنبال آن وتوي قطعنامه سازمان ملل متحد عليه رژيم صهيونيستي توسط آمريكا طرح هاي صلح اعراب و اسراييل را در هاله اي از ابهام قرار داد و شايد نااميدي در كسب يك موضع واحد يكي از مشكلاتي است كه سران اتحاديه عرب با آن مواجه بودند. به عبارت ديگر واهمه رژيمهاي عرب از افكار عمومي ملتهاي منطقه و بيم اين دولتها از پيگيري طرح صلح با اسرائيل در شرائط خاص پس از شهادت شيخ احمد ياسين وهمچنين امتناع آنها از اتخاذ يك موضع تند عليه صهيونيستها ويا نبود اتحاد براي اتخاذ چنين موضعي در برابر اسرائيل از جمله دلائل مهم عدم تشكيل اجلاس سران عرب در تونس بود.
به همين دليل بود كه بسياري از كارشناسان سياسي منطقه تعويق اين جلسه را خدمت به رژيم غاصب صهيونيستي ارزيابي كردند.
پيش بيني مي شود تعويق اين اجلاس به تشديد تجاوزهاي اسراييل به سرزمين فلسطيني , شهركسازي بيشتر , شتاب در ساخت ديوار حايل در كرانه باختري رود اردن و حتي ادامه ترورها از جمله امكان هدف قرار گرفتن رهبران جنبش هاي مقاومت و حتي شخص ياسر عرفات رييس حكومت خودگردان فلسطين منجر شود.
تعويق اين اجلاس همچنين از فشار مضاعف بر دولت شارون كه درگير ماجراي رسوايي مالي است , مي كاهد.
باتعويق اجلاس تونس , افكار عمومي عرب نه تنها سران خود را به دليل رويارو نشدن با مشكلات در يك برهه حساس از زمان نخواهند بخشيد كه به خوبي احساس كردند حاكمان عرب مسوول بسياري از مشكلاتي هستند كه در فلسطين و حتي عراق مي گذرد.
طرح هاي اصلاحي
مساله مهم ديگر پيش روي شركت كنندگان دراجلاس تونس موضوع اصلاح دراتحاديه عرب و كشورهاي عربي بود.
برخي كشورهاي عربي از جمله مصر , عربستان , يمن و قطر طرحهاي متفاوتي در زمينه اصلاحات و پيشرفت اوضاع اتحاديه عرب ارايه دادند. مصر و اردن نيز طرح مشتركي براي تصويب به اتحاديه عرب ارايه كردند , طرحي كه سوريه , لبنان و حكومت خودگردان از مخالفين اصلي آن بودند.
به اعتقاد مخالفين , مصر و اردن كه بااسراييل پيمان صلح بستند صلاحيت ارايه طرح اصلاحي براي كشورهاي عربي را ندارند.
از سوي ديگر پادشاه بحرين و وليعهد عربستان با شركت نكردن دراين اجلاس , دامنه حدس و گمان ها در خصوص افزايش سطح اختلاف ها را افزايش دادند. به عبارت ديگر اختلاف نظر دولتهاي عرب در ماهيت طرحهائي كه براي ايجاد اصلاحات در اتحاديه عرب ارائه مي كردند و تبعيت بعضي دولتها از « اصلاحات آمريكائي » و مخالفت برخي ديگر از دولتها با اينگونه اصلاحات وارداتي و تحميلي , از ديگر دلائلي بود كه زمينه تشكيل نشدن اجلاس تونس را فراهم آورد.
يكي از روزنامه هاي صبح عربستان بدون اشاره مستقيم به شركت نكردن وليعهد اين كشور دراجلاس تونس نوشت : بديهي است در اجلاسي كه پيش از برگزاري آن تعدادي از مسوولين عربي يكديگر را به خيانت متهم مي كنند و برخي نيز مدعي اند كه كشورهاي بزرگتر براي بدست گرفتن رهبري جهان عرب تلاش مي كنند , نبايد شركت كرد.
اشاره اين روزنامه به مخالفت هايي بود كه برخي كشورهاي عربي با طرح مشترك مصر , عربستان و سوريه براي اصلاحات در كشورهاي عربي داشتند.
برخي از سران عرب , اين سه كشور را به تلاش براي مطرح كردن خود به عنوان رهبران جهان عرب متهم كردند.
البته بنظر مي رسد حتي مواضع نزديك مصر و عربستان در مقابل طرح آمريكايي « خاورميانه بزرگ » تا حدي از يكديگر دور شده بود.
دو كشور به تازگي بااتخاذ مواضع مشتركي بارهااعلام كردند كه مخالف طرحهاي اصلاحي خارجي هستند اما در حالي كه مصر بشدت از برگزاري اجلاس تونس حمايت مي كرد , عربستان در يك چرخش آشكار با فرستادن وزير امور خارجه خود به اين اجلاس سطح مشاركت خود را كاهش داد.
البته دبير كل اتحاديه عرب تمام طرحهاي پيشنهادي براي اصلاحات دراتحاديه عرب كه از طرف چند كشور پيشنهاد شده بود را در يك طرح ادغام كرده و قرار بود اين طرح در اجلاس تونس بررسي شود.
تعديل در روش راي گيري از كشورهاي عضو اتحاديه , تاسيس پارلمان كشورهاي عربي , شوراي امنيت عربي , بانك سرمايه گذاري عربي , دادگاه كيفري عرب و شوراي فرهنگي عربي از جمله اصلاحات پيشنهادي بود.
مجازات شدن كشورهايي كه تصميمات اتحاديه را رعايت نمي كنند و ايجاد يك سري تعديلات در شوراي اقتصادي واجتماعي عربي نيز از ديگر طرح هاي پيشنهادي براي اصلاحات در نظر گرفته شده بود.
كارشناسان قبل از برگزاري اجلاس پيش بيني كرده بودند كه موضوع اصلاحات در داخل كشورهاي عربي به جدايي بيشتر ميان اعراب دامن مي زند. به گفته اين كارشناسان در حالي كه كشورهايي مانند مصر , سوريه و عربستان با طرح آمريكا براي خاورميانه بشدت برخورد كردند و آن را دخالت در امور داخلي كشورهاي خود ارزيابي كردند كشورهايي مانند قطر اعلام كردند شايد بهتراست كشورهاي عربي طرح آمريكا را از نزديك بررسي كنند.
البته اختلاف ميان كشورهاي عربي در اجلاس وزيران خارجه عرب در قاهره آغاز شد چرا كه همان زمان نيز وزراي خارجه در مورد اصلاحات در كشورهاي عربي به توافق نرسيدند.
گرچه ظاهرا تعويق اجلاس سران ناشي از اختلاف وزيران خارجه درباره دستور كار اجلاس تونس اعلام شد اما برخي فشارهاي آمريكا را در اين ميان با اهميت مي بينند. اين عده معتقدند كه كاخ سفيد با اين كار توانست از موضع گيري اعراب در برابر رويدادهاي خطرناك خاورميانه بويژه فلسطين و عراق جلوگيري كند.
اما بنظر مي رسد آمريكا خيلي از بابت موضع گيري اعراب نگران نيست چرا كه مواضع گذشته اين كشورها كوچكترين تاثيري بر تحولات نداشته است .
ولي شايد اين مطلب درست باشد كه به تعويق افتادن اجلاس تونس اين فرصت را به آمريكا داد تا براي تحميل طرح خود موسوم به « خاورميانه بزرگ » چند قدم پيشروي كند.
موضوع عراق
افكار عمومي جهان عرب پس از ناتواني اتحاديه عرب در جلوگيري از حمله آمريكا به عراق بشدت نسبت به اين اتحاديه نااميد شد و شايد بتوان گفت كه اتحاديه عرب از قربانيان جنگ آمريكا عليه عراق بود.
در حال حاضر نيز هر چند تحولات سرزمين اشغالي موجب شد كه مساله عراق كم اهميت تر جلوه كند اما به دليل شرايط خاصي كه دراين كشور در جريان است تحولات عراق همچنان يكي از موضوعات مهم جهان عرب و مسلمانان به شمار مي رود.
كشورهاي منطقه از يكسو از تاثير اشغال عراق توسط آمريكا بر كشورهاي خود بسيار بيمناك هستند و از سوي ديگر نگرانند كه در صورت بروز جنگ داخلي و طايفه اي در عراق آتش اين جنگ , دامن آنها را نيز گيرد.
اينك با تعويق اجلاس تونس بنظر مي رسد اين اتحاديه يك بار ديگر در قبال قضيه عراق قرباني شد بااين تفاوت كه اين بار فرصت بهتري براي جبران داشت كه به راحتي آن را از دست داد.
كشورهاي عربي در حالي درگير طرحهاي اصلاحات و انحصاري نبودن پست دبيركلي اتحاديه عرب بودند كه افكار عمومي اعراب منتظر موضع گيري آنان در قبال مسايل مهمتري به خصوص در مورد عراق بود.
نتيجه
به اعتقاد صاحبنظران مسايل سياسي , تاريخ اتحاديه عرب نشان مي دهد كه اين اتحاديه نقش كاربردي چنداني در حل مسايل داخلي و بين المللي نداشته و مواضع بيشتر كشورهاي عضو آن بيش از آنكه مبتني بر همبستگي باشد تحت نفوذ قدرت هاي منطقه اي است .
دربسياري از موارد شاهد تصميم هاي بزرگي توسط سران كشورهاي عربي بوده ايم اما اين تصميمات هيچگاه عملي نشده و حتي برخي مواقع عكس آن عمل مي شود.
مصداق اين مدعا مطلب اخير يك روزنامه عرب زبان است كه نوشت : يكي از كشورهاي عربي از يكسو خواستار تحريم اقتصادي اسراييل مي شود و از سوي ديگر پنهاني با اين رژيم قرارداد تجاري امضا مي كند.
از سوي ديگر سران اتحاديه عرب همواره درقبال انتقاداتي كه از مواضع نرم آنها عليه رژيم صهيونيستي بعمل آمده مدعي شده اند كه قصد دارند با حمايت از صلح , اسراييل را به پاي ميز مذاكره برگردانند. اما واقعيت آن است كه اين كشورها اتحاد لازم را براي برخورد با اين رژيم غاصب ندارند و لذا توانايي مقابله با آن را نيز ندارند.
تعويق اجلاس سران كشورهاي عرب در تونس و آنچه در نشست وزيران خارجه اين كشورها گذشت , به خوبي مصداق اين مدعاست .
بنابراين حتي در صورت برگزاري اين اجلاس پيش بيني مي شد كه سران اتحاديه عرب مانند هميشه نه تنها اسراييل را بشدت محكوم نكنند كه در پيام ملايمي بر موضع هميشگي در خصوص لزوم ايجاد صلح در خاورميانه بر اساس « نقشه راه » تاكيد كنند.
آنچه طي چند روز اخير در ميان اعراب گذشت نشان داد كه آنها نه تنها در مورد مسايل عراق و فلسطين كه در مورد اصلاحات , نوين سازي و ضرورت همكاري مشترك ميان امت عرب هيچگونه انسجامي ندارند.
شايد بهترين توضيح براي وضعيت كنوني كشورهاي عربي اين گفته معروف باشد كه « توافق كرديم كه هيچگاه توافق نكنيم »
در حقيقت سرنوشت اجلاس سران عرب در تونس نشان داد كه دولتهاي عرب حتي در مواضع ناسيوناليستي ادعائي خود نيز با يكديگر اتحاد ندارند كه اگر اين اتحاد وجود داشت بي تفاوتي هاي جاه طلبانه آنان اينگونه عميق نمي شد.
واهمه رژيمهاي عرب از افكار عمومي ملتهاي منطقه و بيم اين دولتها از پيگيري طرح صلح با اسرائيل در شرائط خاص پس از شهادت شيخ احمد ياسين وهمچنين امتناع آنها از اتخاذ يك موضع تند عليه صهيونيستها ويا نبود اتحاد براي اتخاذ چنين موضعي در برابر اسرائيل از جمله دلائل مهم عدم تشكيل اجلاس سران عرب در تونس بود
اختلاف نظر دولتهاي عرب در ماهيت طرحهائي كه براي ايجاد اصلاحات در اتحاديه عرب ارائه مي كردند و تبعيت بعضي دولتها از « اصلاحات آمريكائي » و مخالفت برخي ديگر از دولتها با اينگونه اصلاحات وارداتي و تحميلي , از ديگر دلائلي بود كه زمينه تشكيل نشدن اجلاس تونس را فراهم آورد
سرنوشت اجلاس سران عرب در تونس نشان داد كه دولتهاي عرب حتي در مواضع ناسيوناليستي ادعائي خود نيز با يكديگر اتحاد ندارند كه اگر اين اتحاد وجود داشت بي تفاوتي هاي جاه طلبانه آنان اينگونه عميق نمي شد.