دكتر علي مرزبان راد
قسمت اول
شجره طيبه اسلام , كاشته شده به اراده پروردگار تواناي
جهان , داراي پنج اصل و ده فرع است و بر هر مسلمان مكلف
شرعي واجب است كه اصول دين را با پرسش و پاسخ , با دليل
و برهان , با مطالعه و تحقيق فرا گيرد و قلبا بدان ها معتقد گردد.
اما فروع دين را مختار است از مجتهدي واجد شرائط
اجتهاد , تقليد نمايد يا خود با صرف سال ها آموزش دارند در
حوزه هاي علمي و يادگيري معارف اسلامي به درجه ي برسد
كه احكام و مسائل شرعي را خود به درستي استنباط كند و به
اصطلاح مجتهد شود و از ديگري تقليد ننمايد. پيدا است كه
راه دوم يعني مقلد شدن آسانتر و همگانيتر از مجتهد گرديدن
است . از ميان عبادات واجبه ده گانه , يكي امر به معروف و
ديگري نهي از منكر است , چنانكه رب العالمين فرموده است :
ولتكن منكم امه يدعون الي الخير و يامرون بالمعروف و ينهون
عن المنكر2 يعني بايد از ميان شما گروهي باشند كه مردم را به
خير فراخوانند و به نيكوكاري دستور دهند و از بدكرداري
بازدارند.در اطاعت از اين فرمان الهي مسلماناني كه به حد
تكليف شرعي رسيده اند ضامن اجراي احكام اسلامند و در
گسترش و ترويج اعمال نيك و بازداشتن بندگان خدا ازگناه
موظفند يك ديگر را هدايت كنند. بديهي است اين دستور
شارع مقدس در صورتي به صلاح و خير جامعه ميفرجامد كه
هرمسلمان مكلف , شرائط آن را بداند و كار بندد.
مهمترين شرائط
1 ـ امر دهنده به معروف ونهي كننده از منكر خودش
معروف و منكر را بشناسد وحلال را از حرام و مستحب را از
مكروه و مباح تميزدهد.
2 ـ احتمال بدهد امر يا نهيش موثر است و براي رسيدن
بدين هدف سزاوار است كه به گفتار خودش در حد توان عمل
كند و گرنه به گفته سعدي شيرازي (متوفي 694 , ق ) :
عالمي را كه گفت باشد و بس
هر چه گويد نگيرد اندر كس
3 ـ با عمل به اين دو فريضه ديني نفع عامه مسلمين بيش از
ضرر فردي باشد. چنانكه فرزندان رشيد ايران ازتاريخ
42,3,15 تا خجسته روز 57,11,22 , به پيروي از امام سوم
شيعيان سرور شهيدان ـ عليه السلام ـ و رهبري فقيهانه
بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران آشكارا با نبردي پيگير و
نابرابر با حكومت ستمگر پهلوي پرداختند و براي رسيدن به
اهداف مطلوب شرعي هزاران مجروح و شهيد في سبيل الله
نثار كردند ولي فداكاري و شهادت آنان موجب پيروزي انقلاب
اسلامي و مايه سرفرازي و عزت ايران گرديد.
4 ـ مهمتر آن كه نيت آمر به معروف و ناهي از منكر (قربه
الي الله ) باشد. زيرا از اين طريق بهتر ميتوان دل هاي بندگان
خدا را بدست آورد و به كار خير برانگيخت . شما خواننده
ارجمند بيازمائيد يكي از خويشان خود را كه مثلا بي اعتنا به
حجاب شرعي ازخانه بيرون ميرود! يك بار فقط براي خدا با
زبان خوش نصيحت كنيد , آنگاه ببينيد حرف حق چگونه دردل
او (بشرط آنكه مستعد و حق پذير باشد) اثر ميگذارد. برعكس
اگر هدفتان غير خدا باشد در مييابيد كه عكس العمل نامطلوب
نشان ميدهد و بيش از پيش به گناه ميگرايد!
درباره امر به معروف و نهي از منكر آياتي ديگر در قرآن
مجيد داريم كه به همين يك آيه اكتفا شد. اينك امر خدا را
درباره حجاب در دو آيه شريفه با گوش جان بشنويم :
يكي : و قل للمومنان يغضضن من ابصارهن و يحفظن
فروجهن و لايبدين زينتهن الا ما ظهر منها و ليضربن بخمرهن
علي جيوبهن ...3 اي پيامبر بگو به زنان با ايمان كه ديدگانشان
را از نگاه گناه آلوده فروگيرند و دامن خود را حفظ كنند و
زيورشان را ظاهر ننمايند مگر آنچه را از آن ها ظاهر است و بايد
روسري هاي خود را بر سر و گردن بيفكنند. (تا از ديد نامحرمان
در امان بمانند)
ديگري : يا ايها النبي قل لازواجك و بناتك و
نساالمومنين يدنين عليهن من جلابيبهن ذلك ادني ان يعرفن
فلايوذين و كان الله غفورا رحيما4 اي پيامبر بگو به همسرانت و
دخترانت وهمسران مومنين كه جلباب هاي خود را (پوششي
گشاد و فراگيرنده بدن ) بر اندام خويش بيفكنند , اين كار براي
آن ها بهتر است تا شناخته شوند و آزار نبينند و خداوند
آمرزنده ي مهربان است .
قرآن انسان ساز نه تنها در پوشش و آرايش به زنان
خيرخواهانه اندرز ميدهد , بلكه آن ها را در نحوه گفتار با
نامحرمان هم هدايت مينمايد. در محتواي اين آيه نيك دقت
كنيد : يا نسا النبي لستن كاحد من النسا ان اتقيتن فلا تخضعن
بالقول فيطمع الذي في قلبه مرض و قلن قولا معروفا : اي
همسران پيامبر شما چون ديگر زنان نيستيد , اگر پارسائي پيشه
نمائيد. بنابراين در سخن گفتن فروتني منمائيد زيرا بيمار دل به
شما طمع ميورزد و سخن بگوئيد سخني شايسته و شناخته
شده (با رمز و كنايه هم سخن مگوئيد) آيه ياد شده گر چه
مخاطبش همسران پيامبرند ولي ديگر زنان مسلمان با ايمان را
ميسزد كه آن را سرمشق زندگي اسلامي خود قرار دهند.
غفلت نورزيم
چنانكه گفته شد يكي از شرائط امر به معروف و نهي از
منكر , همانا آگاهي از معاريف و منكرات شرعي است . منكرات
را در اين روزگار غالبا زر و زور داراني ميگسترند كه از اسلام
ظلم ستيز و آگاهي بخش دلي پر خون دارند! تجربه ساليان
گذشته نشان ميدهد كه زيان ديدگان بيروني و اندروني در هر
فرصتي از راه هاي سياسي , نظامي , اقتصادي و مجربتر و
خطرناكتر از همه هجوم فرهنگي كوشيده اند گرايش اسلامي را
در اسلاميان به ويژه جوانان سست و ضعيف و نابود كنند! از
جمله نيرنگ ها : نمايش فيلم هاي گنه گستر و گنه آموز در
رسانه هاي گروهي است ! فيلم هائي كه در خلال آن ها زنان بي
حجاب اجنبي با چهره هاي رنگين و ساختگي در جمع مردان
هوسران نمايان ميشوند. سازندگان و گردانندگان اين
نمايشنامه ها خواه متخصصان و كارشناسان دنيادار شرقي
باشند خواه غربي ! در زيان رساني هماهنگند! هر دو صاحب
قدرت مزورانه ميكوشند آداب و رسوم خود را كه شكننده
فرهنگ و ادب اسلامي است تبليغ و ترويج كنند و در پي هر
رشته فيلم به منافع مطلوب دست يابند! آري نمايش اين گونه
صحنه هاي هوس انگيز ممكن است بعضي بيننده ها را به
منهيات شرعي گستاخ و بي پروا نمايد! چه بسا يكي از اهداف
سازندگان و مديران اين گونه نمايش ها شكست سد حرمت
حجاب يعني استوارترين سنگر زن باشد! مضافا دشمن مكار
فرصت طلب با شكستن هر سد در پي شكست سدي ديگر
است ! مثلا از نگاه سوي صدا ميرود , خنياگران و رامشگران را
با واسطه يا مستقيما اندر دامن خود ميپروراند! تا آن گنه
آموختگان به نوبت خود شنوندگان را با نغمه هاي حرام از ياد
خدا غافل نمايند! و به سهم خود سد حرمت غنا را بشكنند!
كمي به عقب برگرديم . شايد كساني به ياد دارند كه در ليالي
ظلمت افزاي حكومت پهلوي چگونه عملا لهو و لعب طبق
منويات ملوكانه مردم ايران را به منجلاب فساد و تباهي
ميكشانيدند! به ياد دارند كه سينماها , تماشاخانه ها , رقاص
خانه ها , ميكده ها , عشرتكده هاي درباري .... يكي گنديده تر از
ديگري شه پسندترين مركز اسلام زدائي , كافرگرايي و معصيت
زائي بشمار مي آمد! اما آنانكه اين سيه روزي ها را نديده اند
ممكن است قدر نعمت جمهوري اسلامي را ندانند و به قول
حافظ دلريش از سرگذشت خويش !
شب تاريك و بيم موج و گردابي چنين هائل
كجا دانند حال ما سبكباران ساحل ها
حالا كه از نمايش فيلم هاي گنه آموز سخن به ميان آمده
است جا دارد در مذمت از نمايش فيلم هاي زيان آور و سلامت
بر كه بدين چهار فعل ميفرجامند : (زد , خورد , افتاد , مرد!)
خيرخواهانه بگوئيم : هان اي مقامات مختار , بلند پايگان
ديندار دردستگاه پرتوان صدا و سيما آيا ميدانيد كه پس از
پايان هر رشته از نمايشنامه هاي منجر به چهار فعل ناخوشايند
ياد شده چقدر داروهاي خواب افزا ولي سلامت زدا! و چقدر
قرص هاي مسكن درد در كوته مدت امابازآورنده درد در دراز
مدت كيلو كيلو مصرف ميشوند آيا با خبريد چه مبالغي دلار و
چه مبالغي ليره به حساب صاحبان كارخانه هاي داروسازي و
داروفروشي به بانك ها واريز ميشود چه باخبر باشيد چه
بيخبر! در زيان و ضرر فرقي نيست !
خدا را , خدارا , هان مسئوولان مختار تا كار چندان زار
نشده است دردها و آفات را عارفانه شناسائي و حكيمانه درمان
كنيد ـ خالق قدردان ياور خير رسانان است .
راستي از حق نشايد گذشت اگر نگارنده از نمايش هاي
گنه زا انتقاد ميكند قصد آن نيست كه خدمات و زحمات شبانه
روزي كارگزاران و كاركنان خيرخواه رسانه هاي گروهي ميهن
خود را نديده بگيرد ـ چنين مباد ـ جامي آن شاعر نامي
(متوفي 898 ق ) چه خوش سروده است :
گنج بيرنج نديده است كسي
گل بيخار نچيده است كسي
بي گمان در دستگاه همگاني صدا و سيما روزانه و شبانه
ده ها گفتار و كردار پسند شرع و عقل در معرض شنيد و ديد
شنوندگان و بينندگان گذارده ميشوند و به ندرت گفتار يا
كرداري ناروا هم پديد مي آيد. گلايه امثال مرا از دستگاه هاي
دولتي به دو علت است : يكي كم داشت چيزي كم از حد
اعتدال ! ديگري بيش داشت چيزي بيش از حد
اعتدال !
آنچه كم از حد اعتدال داريم شكيبائي ما مردم است ! و
آنچه افزون از حد اعتدال داريم چشم داشت ما از خادمان
صديق و ديندار در نظام جمهوري اسلامي ايران است ! جهت
داوري عادلانه شايسته است لحظاتي كلاه خود را قاضي
نمائيم و گذشته نه چندان دور را پيش چشم آوريم . صادقانه
بگوئيم كه اواخر سال 57 شمسي مردم ايران و رهبرشان
روح الله وارث مرده ريگي شدند با اين اوصاف : مصائب تلخ
دوران ديده ! از چنگال خون چكان اهرمنشاهان درآمده ! از
سلطه چپاولگران غرب نجات يافته و به فاصله ي كوتاه با
صدمات جنگ تحميلي صدا ميان جاهل روبرو شده ! تا آنجا كه
گوئي اين سروده دردآلود از حالظ شيرازي در ششصد و پنجاه
سال پيش مصداق حال ملت ايران , قبل از پيروزي انقلاب
اسلامي گرديده بود :
ز تند باد حوادث نميتوان ديدن
در اين چمن كه گلي بوده است ياسمني
مزاج و مرتبه شد در اين بلا حافظ
كجاست فكر حكيمي و راي برهمني 7
با اعتراف بدين واقعيات بر ماست كه از ناشكيبائي هاي خويش
بكاهيم و بر مسوولان امور به ويژه بلند پايگان در دستگاه صدا
و سيماست كه بر تلاش بر به آوري خود بيش از پيش بيفزايند و
از ناروها و ناصواب ها بكاهند.
شكر و سپاس فراوان خداي را كه از ميمنت پيروزي
انقلاب گيتي نورد اسلامي ايران , دين باوران موقع شناس هم
غالبا گوهر وجود خود را از قيد وبندهاي بيهوده و زيانبار
رهانيده اند. مثل سيگار كشي و پيپ كشي به زبان خودي چپق
دسته كوته كه در روزگار پيش تفاخركي بيش محسوب ميشد!
همچنين پرش از فراز شعله هاي آتش در مراسم خرافي ابلهانه و
شرم آور چهارشنبه سوري ! و ديگر رسوم خردكاه شاهنشاهي
كه خوشبختانه از رونق افتاده اند. مجددا توفيق گردانندگان
صدا و سيما را در كاستن از بدي ها و ترويج نيكي ها از خداي
توانا خواهانيم . استاد سخن سعدي شيرازي چه نيكو اندرز
ميدهد :
گر چه داني كه نشنوند بگوي
هر چه داني ز نيك خواهي و پند
زود باشد كه خيره سر بيني
به دو پاي اوفتاده اندر بند
دست بر دست ميزند كه دريغ
نشنيدم حديث دانشمند8
مشورت با مردم دانا نكوست
چندي قبل پيش نوشت مقاله را به دو تن از خويشان
صاحب نظر نشان دادم . بيش و كم پسنديده نهايه هر يك از
آنان ايرادي گرفت و راهي نمود. ايرادها و راهنمائي هاي آن با
پاسخ هاي خود را در مقاله گنجانيدم چنانكه ملاحظه مينمائيد.
يكي از آن دو قريب بدين مضامين گفت چنانكه ميدانيد
جهان امروز جهان علم و صنعت و پيشرفت است , و دشمنان
قدرتمند اسلام امروزه بر زمين و دريا و فضا مسلطند , با
اختراع وساخت دستگاه هاي صنعتي و تحسين برانگيز مانند
راديو , تلويزيون , كامپيوتر , ماهواره و ديگر شبكه هاي خبر
رساني شب و روز مقاصد شوم خود را عملي ميكنند! و
پيام هاي شيطاني را با صوت و تصوير ولي بدون حاجب و مانع
ورزي معلم خانگي به درون خانه هاي ما و شما و ايشان
ميفرستند و هر چه را مايلند يك طرفه به خورد شنوندگان و
بينندگان ميدهند! مزيد بر علت در اين ماموريت ها اين كه
مجالي براي انتقاد و پرسش نيست ! و از اين سوي مردم در
اوقافت فراغت ميخواهند به گونه ي وقت گذراني كنند. با
گزاردن يك دستگاه تلويزيون در اطاقي و گردانيدن تكمه ي ,
لحظه به لحظه از معبري به معبري ميروند تا به صحنه دلخواه
دست يابند. در اين آسيب رساني مع الاسف نه چيزي ميتواند
به آساني مانع نفوذ صداها و تصويرها و سد القائات ماهواره ها
بشود , نه كسي قادر است به آساني دارندگان تلويزيون را از ديد
و شنيد باز دارد! خويشاوند در پايان كلام افزود با عنايت
بدانچه مختصرا بر زبان آوردم يكي از همين وظائف شرعي
مسوولان بلند پايه در رسانه هاي گروهي آنكه اين دردها را در
حد توان درمان كنند و خالق منان را از خويشتن خوشنود.
ضمن تاكيد سخنان وي گفتم در هر حال وظيفه هر مسلمان
ديندار مكلف است كه به قدر توانائي و معرفت در خير رساني
به جامعه اسلامي و اصلاح لغزش ها در اداي دو فريضه شرعي
يعني امر به معروف و نهي از منكر دريغ نورزد. و اما در موضوع
مورد بحث معتقديم كه تهيه و فراهم آوردن نمايشنامه هاي
اسلام پسند بر عهده كارشناسان و متخصصان و كارگردانان و
كاركنان دانشگاه عمومي يعني صدا و سيماي جمهوري اسلامي
است كه قاعدتا در دانشكده هاي هنر و ادب , درس خوانده
سال ها در رشته انسان شناسي و اسلام خواهي با فرهنگ و هنر
و معارف اسلامي آشنا و معتقد گرديده اند و به درجات والاي
كارشناسي , كارشناسي ارشد و دكتري نائل آمده اند.
آري چنين هنرآموختگان ديندار اگر از طرف مقامات برتر
قدر شناسي شوند وآنگاه فراخور كار و تلاش در نوآوري و
به آوري مورد تشويق مادي و معنوي قرار گيرند خواهند
توانست نمايشنامه هائي به صحنه آورند كه : كارآموز ,
علم آموز , ايمان افزا , خستگي زدا , سرگرم كننده , شادي آور ,
اندوه بر , كاهنده نقص ها و افزاينده كمالات و ديگر محسنات
عرفي و شرعي باشند.
براي پرهيز از گناه چه بايد كرد
خويشاوند نكته سنج ديگر گفت گذشته ازين حقگوئي ها و
بيان دردها و درمان آن ها چنانكه ميدانيد براي تهيه و تدارك
يك نمايشنامه از آغاز تا زمان پخش معمولا با مردان و زنان
مزين به البسه زيبا و چشم افسا به صحنه نمايش مي آيند , در
لحظات هنرنمائي با هم حرف ميزنند , خوش و بش ميكنند , به
شوخي و مزاح ميپردازند , ميخندند تا بخندانند... براي پرهيز
از اين گنه آموزي و گنه گستري ها بايد چاره اي
انديشيد.
منتقد بار ديگر رشته كلام را به دست گرفت و گفت يكي
ديگر از موجبات گنه گستري همانا نمايش كارتون هاي
رنگارنگ , عروسك هاي خوشرنگ , با زبان و بيزبان كه در اين
دوره و زمان رونقي چشمگير يافته اند. در اين صحنه ها پسران و
دختران با سر و سينه عريان (هر چند كمتر از نه سال ) همراه و
همدم با كارتونك هاي خنده آور , با يك ديگر به بازي , تفريح ,
خنده , دستك زني , سرودخواني ميپردازند! از سوئي با عنايت
به آن سوي خبرها به ما آموخته اند كه علم در كودكي همچون
نقش بر سنگ پا برجاست . ازين قرار دختراني كه با پسران
همسال خود آزادانه و در انظار همگان به گفت و شنود , بازي و
آوازخواني ميپردازند چند سال بعد كه به حد تكليف شرعي
برسند اگر بدان ها امر شود كه از نامحرمان دوري گزينند
عكس العمل ناخوشايند نشان خواهند داد!
منتقد در پايان كلام گفت در راستاي حل مساله عروسك ها
چشم داريم كه مسوولان مختار بدين سفارش خيرخواهانه
سعدي عمل كنند :
پسر چون زده بر گذشتش سنين
ز نا محرمان گو فراتر نشين
بر پنبه آتش نشايد فروخت
كه تا چشم بر همزني پنبه سوخت 9
در ادارات صدا و سيما از خالق منان خواهانيم , و اما بايد
ديد كه نمايندگان مجلس شوراي اسلامي اين صحنه هاي
شكننده سد حرمت هاي شرعي را مي بينند يا نه و اگر مي بينند
چرا از سنگر مجلس (خانه مصون از تعرض , سراي مختار در
قانون گذاري ) به اعتراض برنميخيزند و با گذرانيدن مصوبه ي
اسلام پسند و نهادن سنتي حسنه از منهيات شرعي جلوگيري
نميكنند
شكي نيست كه در راه پر فراز و نشيب كاستن از منهيات ,
موانع و مشكلات فراوانند , لكن مسلمان متكي به قدرت قادر
متعال از مشكلات نميهراسد و به قول گوينده پارسي
گوي :
مشكلي نيست كه آسان نشود
مرد بايد كه هراسان نشود
راستي يكي از نكات بسيار دقيق , به ياد سپردني وعمل
كردني آنكه مديران مختار و ديندار و كارمندان و كارگزاران
متعهد به اسلام و محب قرآن , سخت مراقب و كاملا هشيار
باشند كه افرادي بيمار دل منافق , بيگانه خواه , اسلام ستيز ,
چاپلوس و دنيا طلب در دستگاه هاي حساس صدا و سيما راه
نيابند و جاي پائي براي خود باز نكنند و گر نه با مدد شيطان
رفته رفته افكار جامعه را به بيراهه خواهند كشانيد! و به
سفارش حكيمانه سعدي شيرازي :
سرگرگ بايد هم اول بريد
نه چون گوسفندان مردم دريد10
خاتمه يافت گفت و شنود ما با اين بيت شعر از شاعر
شيرين زبان برخاسته از خاك پاك آذربايجان نظامي گنجوي
متوفي (599 ق )
خدايا چنان كن سرانجام كار
تو خشنود باشي وما رستگار
پي نوشت ها :
1 ـ سوره الفاتحه , آيه 1
2 ـ آل عمران , 100
3 ـ النور 31
4 ـ الاحزاب , 59
5 ـ الاحزاب 32
6 ـ ديوان حافظ ص 2
7 ـ همين كتاب , ص 338
8 ـ كليات سعدي گلستان ص 158
9 ـ بوستان سعدي ص 195
10 ـ همين كتاب ص 16
امر كننده به « معروف » و نهي كننده از « منكر »
بايد خودش معروف و منكر و حلال را از حرام و
مستحب را از مكروه تميز و تشخيص دهد.
انگيزه و نيت آمر به معروف و ناهي از منكر بايد
قربت و رضايت خدا باشد تا از اين طريق بهتر بتواند
دل هاي بندگان خدا را به دست آورد و به كار خير
برانگيزاند.
