به مناسبت سالروز شهادت بيدارگر بزرگ , سيدجمال الدين
اسدآبادي
حدود دو قرن است كه استعمار و تهاجم همه جانبه
كشورهاي غربي به جهان اسلام , اساسي ترين مشكل مسلمانان
شده و واقعا شرق اسلامي به فلج گرفتار شده است . از سوي
ديگر , بزرگان ديني و سياسي جهان اسلام نيز پيوسته براي رفع
اين مشكل , راه حل هايي ارائه داده و كارهايي را به مرحله اجرا
در آورده اند. اين راه ها و كارها تا حدود زيادي موثر واقع
شده اند و گرنه چه بسا با اين تهاجم سنگين وطولاني
استعمارگران به كشورهاي اسلامي . اكنون جهان اسلام در
وضعيت بسيار تاسف بارتري قرار داشت و استعمارگران توفيق
يافته بودند كشورهاي اسلامي را تحت سلطه شديدتري قرار
دهند.
سيدجمال الدين اسدآبادي از اولين انديشمندان جهان
اسلام است كه درباره چگونگي مقابله با تهاجمات استعماري
جهان غرب , راه حل هايي ارائه داد. وي معتقد بود مقابله
انفرادي و گسسته كشورهاي اسلامي با استعمارگران غربي ,
تاثير چشمگيري ندارد و اين گونه مقابله ها , بيش از آن كه به
مهاجمان ضربه بزند. به خود كشورهاي اسلامي زيان وارد
مي آورد. به عبارت ديگر , سيدجمال الدين اسدي آبادي اعتقاد
داشت كه در مقابله انفرادي كشورهاي اسلامي با استعمار , اولا
استعمارگران به راحتي مي توانند آن كشور اسلامي را كه به
مقابله با آن ها برخاسته است , شكست دهند , ثانيا آن كشور
اسلامي به دليل شكستي كه متحمل مي شود , از نظر سياسي ,
اقتصادي , نيروي انساني و... , بيش از مهاجمان گرفتار زيان
مي گردد. بنابراين . كشورهاي اسلامي تا مي توانند بايد به طور
دسته جمعي به مقابله با استعمارگران بپردازند و در برابر آن ها
يد واحد شوند.
سيدجمال الدين اسدآبادي يكي از موانع مهم را كه ملل
اسلامي را از مقابله هماهنگ و يكپارچه با استعمارگران باز
مي دارد , ملي گرايي مي داند و به شدت با اين موضوع مخالفت
مي كند. وي با تعصبات ملي گرايانه اي كه مانع اتحاد مسلمانان
در برابر استعمار است . مبارزه مي نمايد و مي گويد : هر نوع
تعصب , غير از تعصب اسلامي مردود و مطرود
است .
سيدجمال الدين اسدآبادي معتقد بود به هر نحوي كه
ممكن است , بايد اقتدار گذشته مسلمانان احيا شود تا آن ها
بتوانند با استعمار گران مقابله اساسي و جدي نمايند. وي
لازمه اقتدار اسلامي را در همبستگي مسلمانان و تقويت ولايت
اسلامي مي داند و مي گويد : اتحاد و همبستگي جهت تقويت
ولايت اسلامي , از قوي ترين اركان ديانت عمدي است كه در
آن احتياج به استادي كه آن را تعليم بدهد و يا كتابي كه آن را
ثابت سازد و يا رساله اي كه آن را نشر كند ,
ندارد.
سيدجمال الدين اسدآبادي يكي از راه هاي مهم براي
رسيدن به اقتدار موثر و جهاني اسلام را تشكيل حكومت
واحد اسلامي در تمام سرزمين هاي مسلمان نشين مي داند و
مي گويد : اگر وجود امراي گمراه كه اهل طمع در سلطه اند ,
نمي بود , مسلمانان از شرقي آن تا غربي آن و از شمالي آن تا
جنوبي آن , جمع مي شدند و يكسره و يكپارچه نداي واحدي
را لبيك مي گفتند. مسلمانان در اتحاد محتاج چيزي نيستند.
جز آن كه افكار آنان بايد متوجه شناخت وسيله دفاع گردد و
احساس مشتركي نسبت به خطرهايي كه ملت اسلام را تهديد
مي كند. داشته باشند. آيا ملت روس را چيزي غير از اين اصول
متحد كرده و به آن ها قوت داده است تا سلطه خود را تا
بندرهاي اروپا گسترش دهند
سيدجمال الدين اسدآبادي براي تشكيل حكومت واحد
اسلامي چهار ركن ذيل را پيشنهاد مي كند : 1 ـ مجلس شوراي
عالي مسلمين جهان كه مركب از نمايندگان تمام مسلمانان در
كليه ممالك اسلامي باشد2. ـ قوه اجرايي عالي كه وظيفه آن
اجرا و امضاي مصوبات مجلس قانونگذاري مسلمين باشد . 3 ـ
مقام ونهاد نظارت عالي بر مصوبات و اجرائيات 4 ـ
حكومت هاي ملي و محلي كه تابع قوه اجرايي
باشند.
سيدجمال الدين اسدآبادي براي حكومت واحد و جهاني
اسلام , وظايف زير را تعيين وپيشنهاد مي نمايد : تجديد
حاكميت و اقتدار مسلمين با استمرار اتحاد سياسي ممالك
اسلامي و ملت هاي مسلمان . مبارزه با سلطه كفار و استعمار بر
سرزمين هاي اسلامي . تامين و تقويت اقتدار نظامي مسلمين و
حفاظت از مرزهاي اسلامي . تشديد و تقويت عصبيت
مسلمانان نسبت به يكديگر به عنوان شالوده استمرار اتحاد
مسلمين . تامين آزادي سياسي ملت اسلام . حفاظت از منابع
مالي و ثروت هاي مسلمين . تلاش در جهت شكوفايي اقتصادي
و افزايش ثروت مسلمين . توسعه صنعتي دنياي اسلام و تقويت
صنايع ملي . تحقق عدالت و مساوات و برابري ميان همه
ملت هاي مسلمان در سراسر ممالك اسلامي . شكوفا كردن
تمدن در سرزمين هاي اسلامي و توسعه و انكشاف علوم .
تجديد حيات انديشه ديني و احياي اسلام اصيل با زدودن
خرافات و سنت هاي غيراسلامي از عقايد مسلمين . تقريب
مذاهب اسلامي و تلاش در رفع اختلاف مسلمين . بسط معارف
و توسعه علم اندوزي , گسترش آگاهي هاي سياسي جهت ايجاد
انديشه مشاركت در حاكميت و ايفاي نقش در نظام سياسي .
برقراري روابط و تعاملات فكري و فرهنگي ميان علما و ملل
مسلمان . تعيين قرآن به عنوان منبع حل و فصل اختلافات
مسلمين و تعدادي وظايف ديگر.
سيدجمال الدين اسدآبادي محور كار و انديشه خود را
مقابله با استعمارگران قرار داده بود , زيرا استعمارو تهاجم
غرب را بزرگ ترين مشكل و مهم ترين مانع بر سر راه مسلمانان
مي دانست . وي در مبارزه با استعمار غرب به حدي جدي بود
كه حتي در زمينه پيشرفت نيز معتقد بود كه جهان اسلام براي
رهايي از سلطه غرب , بايد به شيوه خود پيشرفت كند , زيرا اگر
جهان اسلام پيشرفت و ترقي نيز بخواهد از شيوه هاي غرب
تقليد نمايد. همچنان تحت سلطه غرب باقي خواهد ماند.
سيدجمال الدين اسدآبادي در اين باره مي گفت : اگر پيشرفت و
تمدن ما بر اساس دين و شالوده قرآن قرار نگيرد , آنچنان
پيشرفتي به حال ما سودي نخواهد داشت و انحطاط و پستي و
عقب افتادگي گريبان ما را رها نخواهد كرد. اگر پيشرفت ما بر
اساس معيارهاي غربي باشد و پيشرفت مقلدانه را در پيش
بگيريم , عين تقهقر و پسروي و مجسمه انحطاط و واماندگي
است , زيرا ما در چنين پيشرفتي فاقد فكر آزاد و مستقل هستيم
و به همين دليل باز هم ذليل غربي ها و استعمارگران خواهيم
بود.
آنچه از زندگي مبارزاتي اين بيدارگر بزرگ جهان اسلام .
بسيار آموختني است اينست كه او با تمام توان به مقابله با
استعمارگران غربي شتافت و پيوسته در اين زمينه براي
قدرتمند شدن مسلمانان طرح و پيشنهاد ارائه مي داد. طرح ها و
پيشنهادهايي كه حتي هم اكنون نيز عملي است و اگر به آن ها
عمل شود , يكي از كارسازترين راه ها براي مقابله با
استعمارگران و جهان استكبار خواهد بود.
علي وزوايي
سيدجمال الدين اسدآبادي يكي از موانع مهمي
كه ملل اسلامي را از مقابله هماهنگ و يكپارچه با
استعمارگران باز مي دارد , ملي گرايي مي داند و به
شدت با اين موضوع مخالفت مي كند. وي با تعصبات
ملي گرايانه اي كه مانع اتحاد مسلمانان در برابر
استعمار است , مبارزه مي نمايد و مي گويد : هر نوع
تعصب , غير از تعصب اسلامي مردود و مطرود
است .
سيدجمال الدين اسدآبادي براي تشكيل
حكومت واحد اسلامي چهار ركن ذيل را پيشنهاد
مي كند : 1 ـ مجلس شوراي عالي مسلمين جهان كه
مركب از نمايندگان تمام مسلمانان در كليه ممالك
اسلامي باشد . 2 ـ قوه اجرايي عالي كه وظيفه آن
اجرا و امضاي مصوبات مجلس قانونگذاري مسلمين
باشد . 3 ـ مقام و نهاد نظارت عالي بر مصوبات و
اجرائيات . 4 ـ حكومت هاي ملي و محلي كه تابع
قوه اجرايي باشند.
